leygardagur 27. oktober 1979síða 10

Síða 10 sosialurin Handilsvirki fyllir 90: Nr. 83 — 27. oktober 1979 Hava havt smirils- avgreiðslu sidan Gomul mynd av handilshúsunum á Melini Mánadagin eru 90 ár síðan at hurðarnar í handlinum á Mølini í Skálavík vórðu latnar upp. Sosialurin hevur havt eina samreðu við Viggo Dalsgaard, sum í dag rek- ur handilin, um handilin og um onnur viðurskifti. Hver byrjaði at handla her? — Tað var pápin, Axel Valdemar Dalsgaard, sum blaðungur hevði verið í handlinum hjá Mortensen og lært seg eitt sindur. Hetta var í 1887-88 og árið eftir bygdi hann hendan handilin, sum var ein úthandil hjá Mortensen. Tað vanliga var, at handilsvirkini áttu út- handlarnar, men her var tað soleiðis, at pápin átti sjálvur bygningin. Men kortini kann man kalla tad uthandil. Hann fekk i hvussu er alla vøruna frå teimum. Fyri 2800 kr. i varu — Eg veit fyri vist, av ti at vit hava ta fyrstu bókina, at veran kom 29. oktober. Eg siggi eisini í bókini, at tann fyrsta sendingin var fyri 2800 kr. Tað hevur verið ómetaliga nógv tá. Tað var skipið Slangan, sum kom við varuni. Ein av okkara bestu sjómonn- um, sum vit hava átt, Kvívíks-Jógvan, førdi Slanguna. Hon kom vid allari vøruni til Smiril kom. — 18. november 1896 var Smiril fyrstu ferð í seguni her á víkini. Tað var Mortensen-handilin, sum átti hendan Smiril. Hetta handilsvirkið varð grundað av tí sokallaða Gamla-Mortensen, sum var bóndasonur úr Øravik. Hann var í kongaliga handlinum í Klaksvík, men tá kongaligi eina- handilin varð avtikin í 1856, fór hann suður og bygdi á Tveroyri í 1857 Tá pápin var har suðuri, vóru tað synir hansara, Petur og Niels Juel, sum vóru teir leiðandi. Teir vóru saman líka til 1911, tá Niels Juel fór burtur úr. Sannleikin er tann, at Niels Juel fór burtur úr — tað hoyrdi eg sjálvan pápan siga frá honum sjálvum — tí hann sá, at tað bar móti endanum á handlinum. Hann var bæði klókur og virkisfúsin maður. Tað vísir seg eisini, at hansara virki er til tann dagin í dag. Hevði meiari — Pápin handlaði so her. Tað hevur sjálvandi ikki altíð verið feitt. Tað er ikki tí, at hann var pápi mín eg sigi tað, men hann var ein íðin maður. Hann stovnaði eisini tað fyrsta meiaríið í Feroyum. Eitt meiarí, sum keypti mjólk frá fólki og sum gjerdi smer og ost. Hann byrjaði við meiarínum í 1894. — Á eini framsýning, sum Rasmus Effersee skipaði fyri á eini ólav- søku í Havn seinast í hålv- femsunum — tann fyrsta framsýningin í Feroyum — vann smerið hjá pápan- um premiu. Meiaríið gekk til 1915 og var tað Mortensens-handil, sum 18 keypti alt smerið frá hon- um. Fyrsti kjøthandilin — Pápin keypti eisini eina rúgvu av kjeti frá fólki. Eg hoyrdi aldri pápan tala um tað, tí hann breggjaði aldri av nekrum, men eg hoyrdi einaferð Óla Groth Johannesen úr Dali siga í útvarpinum, at påpin mátti vera fyrsti handils- maðurin í Feroyum, sum keypti skerpikjøt. Tað var als ikki handilsvera fyrr. — Eisini keypti hann eina rúgvu av feskum seyðakjeti, tí eg síggi, at Dalsgarðsbóndin | hevur ein dag selt meira enn 600 pund til hansara. Kroppar- nir blivu skornir sundur og saltaðir í tunnir og brúktir til skipsproviant. — Eg hoyrdi Heðin Brú siga einaferð — tað var tá pápin og mamman hevdu gullbrúdleyp — at hann mintist, hvussu nógv tað hevði at siga, at bøndurnir kundu fáa pengar fyri kjetið. » 3 > Handilin á Mølini heuði fyrsta meiaríið í Føroyum Keypti eisini fisk — Hendan handilsbékin, eg nevndi, er ógvuliga åhugavert. I henni kann man t.d. síggja, hvussu prísirnir hava verið tá. Eg havi eisini ta fyrstu fiska- bókina — pápin fór eisini at keypa fisk beinanvegin. Fiskurin kostaði trý oyru pundið og ein skips- troyggja kostaði 1,50 krónu, men eitt pund av rísingrýni kostaði tólv oyru. Eitt pund av rug- mjeli kostaði nýggju oyru, meðan eitt pund av fínum mjeli kostaði ellivu oyru. — Men sukrið var so merkilig dýrt tá. Tað komst helst av tí, at hetta at gera sukur av rótum, dugdi man ikki tá. Alt tað sukur, sum var, kom av Cuba. Lítið var til og fraktin dýr. — Í 1916 loysti pápin seg frá Mortensens-handli og handilin bleiv sjálv- steðugur. Tá hann byrjaði at handla var hann ómyndugur og hevði ikki loyvi at standa fyri handl- inum. Eg síggi, at bókin er autoriserað til Kathrine Johannesen Dalsgaard (Johannes Johannesen Dalsgaards Enke) í Skaalevig. Tað var sostatt mamma hansara, sum í N stóð fyri handlinum og ikki sjálvt handilsvirkið á Tveroyri. Avgreiðsla og posthús —Nær komst tú sjálvur uppí í handlinum? — Tað var í 1930, men eg hjálpti pápanum, frá tí eg var óviti. Tað vóru Hans bróður og eg, sum skuldu royna hetta her, tí pápin var blivin so ússa- ligur og var sjúkur tá. Vit vóru nakað leingi í felag — til í hálvtrýssunum, tá hann fór til Havnar. — Men tit hava havt við annað enn handil at gera? — Ja, vit hava eisini havt við skip at gera. Tað kom av tí, at pápin ar- beiddi fyri Mortensen, sum átti Smiril til 1919, tá teir seldu hann til amts- kommununa — til landið. Ja, avgreiðslan : hevur verið her í húsunum frá 1896 og til dagin í dag og er hetta nógv tann elsa av- greiðslan í Føroyum. — Hvussu ofta var Smiril her á víkini? — Ójavnt — til tíðir tvær reisur um dagin. Fyri suður- og norðurgangandi sama dag. Men tað var ikki altíð tespiligt at hava Í nýggjari tid er sjålvtøkuhandil bygdur uppi