leygardagur 24. november 1979síða 7

Nr. 91 — 24. november 1979 sosialurin Síða 7 É |: Få þ F ar- mið £ Jóannes Dalsgaard, folk. Chefsbødlarna har stállt sig í fråmsta ledet, i stram givakt 2 deildarleidari Hvi fall Allende? ; — eitt dokumenterað aftursvar til Óla Breckmann (seinra helvt av Il. parti) Í seinasta parti varð spurt, hví kom Chile út í búskaparligar trupul- leikar. Var tað tí, at Allende, sum Óli Breck- mann sigur, stýrdi so út av lagi vánaliga, ella vóru tað aðrar orsekir til afturgongdina? Tað vóru aðrar orsekir til trupulleikarnar og tær greiðir Jóannes Dalsgaard nú frá: Vit finna tær í inn- lendska chilenska vinnu- lívinum og eigara tess — tí chilenska miðalklass- anum og vit finna tær í teimum búskaparligu tiltøkum, sum USA setti í verk mótvegis Chile. Taka vit chilenska borgaraskapið fyrst, so fáa vit eina heldur løgna mynd: Í grundini skuldi politikkurin hjá Allende verið til fyrimuns fyri chilenska miðalklassan eins og hann var tað fyri arbeiðaraklassan. Hesin politikkur gekk jú út upp á at knasa monopol- ini, sum jú vóru vanda- miklastu fíggindar hjá júst teimum vinnufyri- tøkum, sum chilenski miðalklassi átti. Ein avtøka av monopolstøduni hjå teimum útlendsku stór- fyritøkunum skuldi so- statt bæði komið chilen- ska virkiseigaranum, sum livdi í ævigum ótta fyri at verða útkonkurr- eraður av monopolunum, og tí chilenska brúkar- anum til góðar. (Hareide s. 124) Samstundis skuldi ekta nýtslan, sum var ein fylgja av øko- nomiska politikkinum hjá stjórnini komið chi- lenska vinnulívinum væl við og eggja tí til nýggjar ílegur. Men chilensku vinnu- livsmenninir reageradu ikki sum vanligir kapi- talistar í eini slikari ynskisteðu (stødan var enntá nógv batnað eftir at stórnin hevði yvir- tikið bankarnar, sum jú mest vóru monopolsinn- aðir og altíð hevdu knúskað tær miðalstóru fyritøkurnar. Fyri fyrstu ferð fingu hesar tey lán tær ynsktu!) Hesir vinnulivsmenn gjørdu ikki fløgur — tverturímóti | minkaðu ílegur teirra við 7,7% eins og innflutningurin av maskinum til henda sektorin minkadi við 34,3%. — Profitturin, sum var størri enn nakrantíð, varð for- brúktur ella oftast flutt- ur av landinum. (Hareide do.) Hvussu bar tað nú til, at miðalklassin, sum í stóran mun hevði styðj- að Allende í byrjanini, nú vendi sær ímóti hon- um? Forkláringina finna vit í tí sera áhaldandi og ágangandi ræðslupropa- ganda, sum alla tíðina koyrdi í tí borgarligu pressuni, útvarpinum og sjónvarpinum. (Hareide s. 193 f) Her kundi alt brúkast: tann svarta hondin, sum tók tað lítla virkið frá eigaranum, óttin fyri arbeiðara- klassanum og fram um alt varð spælt upp á miðalklassans klassisku ræðslu fyri inflatiónini. Inflatiónin hevur altíð verið eitt problem í Chile. Fyrsta árið fólka- samgongan stýrdi, fall inflatiónin frá 33% niður í 22%, men móti end- anum av 1972 var hon vaksin aftur og prís- hækkingar vóru uppá ávísar verur og tænastur. Bakgrundin fyri hesari gongd var hend- an: Lenarhækkingarnar og tær øktu sosialu veit- ingarnar skaptu sjálv- sagt ein sterri eftir- spurning. Vinnan kláraði henda eftirspurning við at troyta sín framleiðslu- kapacitet til fulnar; lenarhækkingarnar greiddi vinnan á sama hátt. Men í 1972 var framleiðslukapaciteturin komin uppá 100%; ein framhaldandi vaksandi nýtsla kundi tí bert uppi- haldast við ektum fløg- um og ektum innflutn- ingi. Men hesar ílegur vildi chilensku vinnu- lívsmenninir ikki gera av grundum, sum eru nevndar frammanfyri. Tverturímóti settu teir framleiðsluna niður av vanligum brúkaraverum og serliga matverum, eins og summir hildu verunum aftur. (Stupar- ich s. 210) Henda steða noyddi stjórnina at ekja um innflutningin av matverum — nakað, ið var ógvuliga torfert av tí at heimsins matveru- prísir vóru fyri uppgang- andi, samstundis sum koparprísurin á heims- marknaðinum var fall- andi (Stuparich s. 207). Tað var um hetta mundið, at hegrakreftir- nar í sjálvum Chile av álvara fóru undir stríðið móti stjórnini: tey væl- bjargaðu fóru í verkfall við læknum, stjórum, keypmonnum, verkfreð- ingum, og arbeiðsgevar- um, t.d. lastbileigarum, á odda (Stuparich s. 209/ Hareide s. 125) At enda í hesum sam- bandi nekur orð um nationaliseringarnar. Endamálið við teimum var sjálvsagt, at vinn- ingurin í teimum nationaliseraðu virkjun- um skuldi koma chilen- ska fólkinum og vinnu- lívinum til góðar. Sjálv virkini gingu nógv betur aftan á nationalisering- arnar, men fyri chilenska i 5 statin var hetta eitt tungt tak, tí allar nationaliseringar fóru fram móti fullum endur- gjaldi. Her eins og á øll- um økjum helt Allende seg strangt til landsins lógir — tað er meira enn ein kann siga um hans- ara mótsteðumenn! (Hareide s. 130 ff) Hetta vóru í hevuðs- heitunum nakrir av teim- um trupulleikum, sum stjórnin hjá Allende hevði at stríðast við og sum vóru skaptir av ein- um uppreittum og panikkslignum borgara- skapi. Aftan á kann ein undrast yvir at henda es- ing eydnaðist, tí so seint sum við ársskifti 72/73 fingu allir bólkar í sam- felagnum fulla dekning fyri inflatiónina. (Ha- reide s. 130) Nú skulu vit so hyggja nærri uppá ta búskaparblokadu, ið USA fyriskipaði og sum beindi fyri seinastu lóg- ligu stjórnini í Chile — eina blokadu, sum Óli Breckmann pástendur ongantíð fann stað. Kredittblokadan og tiltekini móti koparútflutning- inum Sum longu greitt frá, gjørdist í Chile stórt verutrot seinni á árinum 1972. Orsekirnar til hetta trot eru nevndar frammanfyri. Afturat hesum reint búskapar- ligu og politisku orsek- um, kom nú ein hamstringaralda, skapt av borgarligu pressuni (Hareide s. 198). Úrslitið var, at stjórn- in til tess at nekta terv- in, mátti ekja munandi um innflutningin av matverum, men hetta gjørdist alt torferari orsakað av stórum troti á fremmandum gjald- oyra. Hetta gjaldoyris- trot stavaði frá eini um- fatandi > økonomiskari blokadu, ið var fyri- skipad av USA (Hareide s.132 ff) Tiltøkini vóru hesi: 1. Årligu veitingarnar til Chile frå heimsbank- anum og interameri- kanska menningarbank- anum uppá ávikavist 80 milliónir og 50 mill. doll- ars vórðu skornar niður í 13 milliónir dollars. USA kontrollerar báðar hesar bankar. (Hareide do.) 2. Búskaparlig hjálp, sum USA hevði lovað Chile til ymisk tiltek, sum vóru sett í verk, svarandi til 300 mill. dollars varð steðgað. (Hareide do.) 3. Handilskredittir í USA uppá 220 mill. doll- ars til keyp av eykalut- um vórðu steðgaðir. (Ha- reide do.) 4. The american Import-exportbank, sum vanliga fíggjar veruselu til útheimin kvetti alt samband við Chile. (Ha- reide s. 133) rr 5. Uttanlandaskuldin til USA uppå 4 milliardir dollars fall til gjaldingar alt i einum. Hesa skuld hevði stjórnin hjá Allende »arvad« eftir Frei-stjórnina. Stjórnin hjá Frei var ongantíð fer fyri at rinda hesa skuld aftur og hevði fleiri ferðir fingið nýggj lán úr USA til at rinda tey elstu lánini aftur við. Annars slapp Frei at gjalda tá hann hevði ráð. Slíkar semdir fekk Allende-stjórnin ikki og mátti hon tí undir at rinda hesa ovurstóru skuld aftur. (Hareide s. 133). 6. Í ávísum londum, t.d. Fraklandi, eydnaðist tað USA at fáa dóm fyri, at hald skuldi verða lagt Från vånster: General Cesar Mendoza, amiral T. Merino, genera á allar chilenskar kopar- lastir. Hetta gjørdi at Chile misti týðandi kundar. Aðrastaðni eydnaðist norðurameri- kansku koparfelegunum at skapa so stórar trupulleikar fyri kopar- selunum, at tær illa nok loystu seg. Hetta hendi t.d. í Vesturtýsklandi (Hareide s. 135). Hetta vóru í stuttum tey búskapartiltek, ið kunnu dokumenterast í eini handavending. Tey raktu ell Chile meint, tí tey forðaðu teimum íleg- um og tí framleiðslu- eking, sum var tann avgerandi treytin fyri at chilenski búskapurin kundi yvirliva. Meinast av øllum var kreditt- steðgurin. Hann gjørdi at allir eykalutir skuldu gjaldast kontant. Hetta maktaði Chile sjálvandi ikki og tíð steðgaðu tólini, so hvert sum okk- urt gekk fyri. Sum demi um hesa blokadu kann nevnast, at í 1973 stóðu 30% av ellum bussum stillir orsakað av terv- andi eykalutum (Hareide s. 134). Vónandi hevur hetta yvirlit víst lesaranum, hverjar grundirnar vóru tilat tað sosialistiska Chile kom út í búskapar- trupulleikar og vónandi framgongur tað av hesi gjegnumgongd, hver er nærri sannleikanum í hesum spurningi Óli Breckmann ella undirrit- aði. Næstu ferð skal verða greitt eitt sindur frá teimum økonomisku og sosialu fylgjunum av tí búskaparligarpolitikki, sum nú verður rikin í Chile eftir reseptini hjá økonomiskt politiska skurgudi fólkafloks- manna Milton Fried- mann.