mikudagur 28. november 1979síða 7

ÉN P i ar- mið Jóannes Dalsgaard, ég deildarleiðari Hví fall Allende? sosialurin STATENS UDGIFTER TIL UDDANNELSE |-- } ALLENDE ' JUNTA — eitt dokumenterað aftursvar til Ola Breckmann II Vit hava nú sæð hvussu royndirnar hjá vinstra- stjórn Allendes at fera ein aktivan og fólks- gagnligan búskaparpoli- tikk vóru saboteraðar av chilenska miðalklassan- um, útlendskum mono- polfyritøkum og USA. Vit skulu nú síggja hvussu steðan er í Chile í dag — tí Chile, sum sam- bært greinskriving Óla Breckmanns í Dagblað- num er farið at blóma búskaparliga. Henda blóming kemur av, at fascistiska diktaturið hjá Pinochet hevur latið alla búskaparliga plan- legging og fyriskipan uppí hendurnar á Chi- cago-økonominum Milt- on Friedmann og hans- ara búskaparligu læru- sveinum (Dagblaðið 5/10 og 31/10-79) Keldurnar til henda partin av aftursvarinum til Óla Breckmann eru bóklingurin Chilenske bern under fascismen og blaðið Chile informatión nr. 9.1979, samt Kriste- ligt Dagblad fyri aðru viku av oktober. Hesar keldur byggja mest á upplýsingar frá Chilen- sku kirkjuni, ið er einasti ikki-fascistiski stovnur, sum sleppur at virka toluliga óantastaður í dagsins Chile. Fyrst eitt sindur um endamálið við búskapar- politikkinum hjá Fried- mann í Chile: Endamálið er fullkomiðliga at end- urreisa harrademið hjá chilenska og útlendska stórkapitalinum, at av- taka nationaliseringar- nar og leggja alt nátt- úruríkidomið hjá Chile í hendurnar á privatum. Eisini er endamálið at avtaka alla ta jarðarlóg- gávu, sum fyri fyrstu ferð í Chiles segu hevur givið fjøldini úti á lands- bygdini eina toluliga til- veru. Tað má viðgangast fult út, at hesin politikk- ur er eydnaður og tað er mikið meguligt, at hann sum Óli Breckmann sigur hevur fert til, at Chile nú er ført fyri at kappast við Japan og Vesturtýskland, men tær sosialu og búskapar- ligu fylgjurnar av hesum politikki hava verið og eru ræðuligar. Hetta skal verða víst við nekr- um demum: Sambært upplýsing- um frá Solidaritets- stovni kirkjunnar koma 40% av ellum chiiensk- um bernum frá heimum, har tað er arbeiðsloysi, ella har forsyrgjarin bert hevur arbeiði við hvert ella hoyrir til tey alra- lægst lentu. Av hesum bernum eru 61,5% undirernerd og 20% av hesum eru bein- leiðis svøltandi. Sum demi verður nevnt, at sett varð á stovn eitt sanatorium fyri hungrandi bern. Frá tí letu at bernini vóru út- vald til sanatoriið kundi taka tey fyrstu 20 inn gekk ein mánaður. Í hesum tíðarskeiði doyðu 9 av børnunum í hungri. Stórir flokkar av bern- um reika um landið sum biddarar, kriminell ella eru noydd út í skekju- levnað, sigur katólska kirkjan. Í 1977 vóru 30.653 heimleys bern tikin upp á getunum í Santiago. Av hesum vóru 65% millum 8 og 13 ár. Eftir uppskoti frá Friedmann skal so nógv sum møguligt av øllum almennum virksemi yvir á privatar hendur. Hetta hevur fert til egiligar niðurskurðar innan heilsuverk og skúlaskap. T.d. eru út- reiðslurnar til heilsu- verkið skornar so nógv niður, at tær í dag bert eru 145 mill. dollars móti 353 mill. í t.d. 1970. Nú skal gjaldast fyri alla sjúkrahús-, lækna- og jarðameðurhjálp, heilsu- miðsteðirnar í fátækra- býlingunum eru niður- lagdar og skipanin við ókeypis mjólk til børn og barnakonur er avtikin. Niðurskurðarnir til skúlaskapin eru so um- fatandi, at 40% av øllum børnum noyðast út úr skúlanum aftaná 4. skúlaár. Øll víðari út- búgving er latin yvir á privatar hendur og skal gjaldast fyri hana. Hetta ger, at bern, sum ikki beinleiðis koma úr rík- mannaheimum hava yvirhevur ongan megu- leika at fáa hægri út- búgving. Men ikki nokk við tað: fyri stuttum upplýsti sjálvur Pino- chet, at tað skjótt verður skipað so, at eisini fólka- skúlin skal verða goldin av foreldrunum og verð- ur skúlagongd yvirhevur tá bert fyri tey vælbjargaðu. Húsa og íbúðarbygg- ingin, ið var ein hin best eydnaði partur av bú- skaparpolitikki Allendes er nú øll á reint privatum hondum. Hetta merkir, at tað ikki longur verða bygdar sosialar og almannagagnligar íbúðir og húsaneyðin er sterri enn nakrantíð. Steðan hjá arbeiðarafjeldini Formulin hjá Friedmann er, at gera Chile matt- ligt fyri tær multi- nationalu risafyritøkur- nar. Hetta gerst best við at knasa fakfeløgini og harvid kroysta lønirnar nidur i botn. Hetta er ti- verri eydnast til fullnar, sum tad framgongur av hjåstandandi talvu. Sum tað sæst eru lenirnar lægri í 1976 enn í 1970 mált í 1969-prísum. Arbeiðsmannalenir í Chile um mánaðin (uppi í hesum yvirliti er ikki roknað lenin hjá teim allralægst lentu, men hon er í letuni 826 pesos (22 dollars) um mánaðin. (i 1969 priser) 1000 pesos 1970 2.676 1971 4565 1972 4.116 1973 2.886 1974 3.229 1975 2.429 1976 1.920 Kelda Chile informa- tion 9/9-79 Arbeiðsloysið er sterri enn nakrantíð í nýggjari tíð heili 20%. Í hesum greinum havi eg við vilja ikki viðgjert tey politisku viðurskiftini í Chile, men mest hildið meg til teir búskaparligu spurningarnar. Tá Óli Breckmann tó í síni grein 5/10-79 roynir at fáa tað at síggja út sum tey politisku viður- skiftini í Chile eru batn- andi, skal bert verða nevnt, at vesturlendsk blød við góðum keldum í Chile, t.d. Kristeligt Dagblad, í oktober kundi upplýsa, at politiska kúgingin stendur við, og valdsgerðirnar eru eins ræðuligar og áður. Held- ur er steðan versnað, við tað at juntain hjá Pino- chet nú letur bern tor- tera. Hetta eru bern hjá foreldrum, sum eru undir illgruna fyri polit- iskt virksemi. 2500 fólk eru fram- vegis horvin, og talið á politiskum fangum er framvegis høgt - hvussu høgt er ilt at siga, ti nógv politiskt virksemi verður nú mett sum kriminelt. Tí verða nógvir politiskir fangar nú registreraðir sum kriminellir. Niðursteða Eftir er nú ein spurn- ingur, sum > lesarar, veljarar og demokratiskt sinnað fólk kring alt Føroya land hevur sett sær sjålvum tann scin- asta mánaðin: Hvat kann ein út frá Dagblað- sin skriving um Chile útleiða um Fólkafloksins steðu til heilt grund- leggjandi samfelagslig- ar, moralskar og stýris- skipanarligar spurning- ar í føroyska sam- felagnum? Eg fari til seinast i hesi grein at royna at svara hesum spurningi.: Ég fari at gera mína niðursteðu fult og heilt út frá tí, sum Dagblaðið hevur skrivað um Chile. Dagblaðsins | skriving um hetta mál hevur verið kontant og opin- skárað, tað er eingin grund til at snara nekrum á ella leggja nakað afturat. Tað kann tykjast órættvíst út frá Dagblaðsins skriving at gera eina niðursteðu um Fólkaflokkin. Ein má vóna, at nakrir fólka- floksmenn, eisini ting- menn, ikki taka undir við hesi skriving. Eftir- sum hesir tó ikki hava latið við seg komið, má tað vera rímiligt at gera hesa niðursteðu. Henda meting fevnir um 1) Fólkafloksins steðu til tann sosiala spurningin, 2) Fólkafloksins steðu til innlendskt vinnulív mót- vegis útlendskum risa- monopolum, 3) Fólka- floksins steðu til okkara demokratisku stýris- skipan og 4) Fólkaflok- sins trúverdigheit, hvat viðvíkur principiellum tjóðskaparspurningum. 1) Út frá Dagblaðsins skriving um Chile kann ein gera ta niðursteðu, at Fólkaflokkurin styðjar ein politikk, sum — ímóti fólksins vilja — tekur steðið undan teim- um sosialu hevuðskrev- um — einum sámuligum undirvisingarstigi, ein- ari dyggari sjúkrarekt, trygd fyri bern, trygd fyri gomul, trygd fyri sjúk og á annan hátt illa fyrikomin — sum verða sett til eitt líkinda sam- felag. 2) Sum dokumenterað í hesi grein, stuðlaði Allende-stjórnin tí inn- lendska vinnulívinum ímóti at verða kevt ella kollrent av útlendskum risamonopolum. Mót- vegis hesum politikki hevur Pinochet-juntain — aftur ímóti fólksins mandati — givið útlend- sku risamonopolunum fríar teymar. At tað verða innlendskar fyri- tekur og handilsmenn, sum lúta í hesi kapping, er greitt og prógvað. Fólkaflokkurin tekur undir við hesum seinna politikkinum. Tað skuldi ikki verið torfert út frá hesum hjá tjóðskapar- hugaðum feroyingum og fólki, ið ynskir at styðja feroyskan ídnað og feroyskt privat initiativ ut fra hesum at ig Fólk KK sum ø oyskum vinr sm um 3) Hvat ið viðvíkir Fólkafloksins steðu til okkara demokratisku stýrisskipan, so er um hetta at siga, at annað- hvert heldur tú tær demokratisku spæliregl- urnar, ella gert tú tað ikki, her er eingin mill- umvegur. Tú kanst ikki i fyrsta viðbragdi kalla teg demokrat og í eðrum viðbragdi fegnast um, at ein demokratiskt vald stjórn verður kollrend og ein demokratiskt valdur forseti skotin. ANNAÐ- HVORT gongur tú undir ta treyt, at tann sosialt- tjóðskaparligi, vinnu- lívsstimbrandi politikk- urin hjá Allende verður settur í verk, við fólk- sins mandati og kallar teg demokrat. ELLA styðjar tú tað, at tann antin-sosiali og anmti- nationali politikkurin hjá Pinochet verður settur í verk, ímóti fólk- sins mandati — og er ikki demokratur. 4) Allende og stjórn hansara vórðu feld av monnum, sum vóru til reiðar at seta ynskini og gagnið hjá chilendska fólkinum til viks til fyri- mun fyri ynskini og áhugamálini hjá risafyri- tekum i einum fremmandum, figginda- liga sinnaðum landi. Í seinasta parti av endur- minningum sínum kallar chilenski yrkjarin Pablo Neruda hesar menn fyri »landasvikjarar«. Hetta er ein rett og saklig meting. Pinochet og hansara menn vóru og eru landasvikjarar — eins og t.d. Quisling var tað. Teir sviku chilenska fólkið, chilenska demo- kratiið og chilenska vinnulívið. Hverja niður- steðu ein út frá tí, at Fólkaflokkurin fegnast um slíkar menn, kann gera sær um Fólkaflokk- sins demokratiska og nationala stirðil í fer- oyska samfelagnum, ja, hetta liggur so beint fyri fótunum, at eg haldi, lesarin dugir at leggja tvey og tvey saman uttan mína hjálp. Jóannes Dalsgaard Tveroyri Síða 7