fríggjadagur 7. apríl 2000síða 7

13 tíðindablaðið sosialurin Nr. 69 - 7. apríl 2000 12 tíðindablaðið sosialurin Nr. 69 - 7. apríl 2000 Hvussu naivir hava vit før- oyingar loyvi til at vera, og rokna við at danski Stats- ministarin tekur undir við føroysku samráðingar- nevndini um loysing frá Danmark, tá yvir helming- urin av føroyingunum ikki ger tað! Boðini frá danska Statsministaranum vóru hørð, men hava alla tíðina verið greið. Hann ynskti at ein breiður meiriluti av Før- oya fólki skuldi standa aftanfyri samráðingar- nevndina, men sambært meiningsmálingum stendur minni enn helminguri av Føroya fólki aftanfyri sam- ráðingarnevndina. Hetta hó- ast okkara landsstýrismaður í loysingarmálum í 2 ár hevr arbeitt fulltime uppá at kunna fremja loysingina í verki, og 10 tals mill. krónur eru brúktar til at undir- byggja og propagandera fyri loysingini ella fullveld- isætlan landsstýrisins. Samanbera vit okkum við Ísland í 1918, so er stórur Viðmerking: Nyrup somu áskoðan sum and- støðan og meirilutin av fólkinum Danski Statsministarin somu áskoðan um nýskipan innanfyri ríkisfelags- skapin sum Føroyska andstøðan og meirilutin av Føroya fólki! munur á. Teirra samráðing- arleiðari fekk 100% undir- tøku frá Altinginum, meðan okkara samráðingarnevnd bert hevur 18 av 32 løg- tingslimum aftanfyri seg ella 56%. Somuleiðis tala báðar fólkaatkvøðunar í Ís- landi um loysing frá Dan- mark fyri seg . Fólkaat- kvøðan í 1918 hevði 92% ja atkvøður av valluttøkuni, og tann í 1944 hevði 97% ja atkvøður. Hetta eru ikki tøl vit undir verandi um- støðum kenna aftur hjá okk- um í Føroyum. Ein av grundunum, til at føroy- ingar ikki taka undir við loysingarætlan Landsstýris- ins, er helst tann, at misálit- ið á politikarar í áttatiár- unum ikki er ein farin tíð. Fólkið veit hvat tað hevur, men eru ov óviss um hvat ið kemur. Heldur ikki tykist fólk at hava tikið undir við, at okkara propagandamini- stari áhaldandi skuldsetir ríkisfelagsskapin fyri allar ólukkunar í áttatiárunum uttan eina einastu ítøkiliga próvgrund, bert hissini ”lip service”. Faktum er, at vit í nýtiárunum kláraðu at venda búskapargongdini so- leiðis, at vit í dag klára at svara hvørjum sítt — gott og væl, takkað verið millum annað ríkisfelagsskapinum. Danski Statsministarin ynskir at ein nýskipan verð- ur funnin innanfyri ríkis- felagsskapin, tvs. tað sama sum ein meirluti av Føroya fólki og andstøðan í Føroy- um ynskir. Tað paradoksala í øllum hesum er sostatt, at Statsministarin ótilætlað umboðar ikki bert ynskini hjá donsku stjórnini, men eisini ynskini hjá einum meiriluta av Føroya fólki og hjá Føroysku andstøðuni. Hetta er ein fløkjaslig støða, sum gevur Statsministara- num ein løgnan leiklut, tí hann kemur at sita báðu megin borðið, takkað verið einaræðis framferð Lands- stýrisins. Ein sálomonisk avgerð hevði verið, um Landsstýrið fann fram til eitt uppskot um eina politiska nýskipan, sum eitt samt Føroya Løg- ting kundi tikið undir við (eins og Alting Íslands gjørdi í 1918). Henda ný- skipan er p.t. fyri Føroyar at finna innanfyri ríkis- felagsskapin, og tá hevði eisini verðið høvi at strukt- urera allar relatiónir Før- oyar og Danmarkar ímill- um. Hvat so kemur at henda inn í framtíðina verður altíð upp til fólkaviljan at avgera. Sum er umboðar danski Statsministarin við sínum ynski um eina politiska ný- skipan innanfyri ríkisfelags- skapin fleiri føroyingar enn okkara egna Landsstýri ger, og tí er framferð Landsstýr- isins higartil bæði óheppin og ópraktisk. Landsstýrið veit væl, at við tí alin tú mátar onnur, skalt tú sjálvur verða máldur, ella sum dan- ir siga: som man råber í skoven får man svar. Lands- stýrið eigur tí at taka í egn- an barm og finna eitt meiri realistiskt stev og lata loys- ingar-romantikkin bíða á hesum sinni. Regin Eikhólm Tórshavn 23/3-2000 Ein gjøgnumgongd av rokniskapunum hjá uml. 480 av gott 600 norskum fiskavirkjum tey seinastu ár- ini, vísir, at 1998 var eitt sera gott ár hjá týdningar- miklum parti av vinnuni. Bestu úrslitini vísti klipp- , turr- og saltfiskaframleið- arar, sum høvdu eitt avkast av samlaðum kapitali uppá 14 %. Klárt besta úrslitið høvdu turrfiskframleiðarar har avkastið varð 26 % í 1998. Aftaná teir vóru salt- fiskaframleiðarar við einum miðal avkasti uppá uml 18 % . Í flakaframleiðsluni økt- Ein lækking í dagpeninga- kompensatiónini úr 80% til 75% hevur gjørt, at 10% fleiri tryggaðir arbeiðsleysir svenskarar enn vanligt eru komnir í arbeiðið. Hetta vís- ir ein kanning frá Institut for Arbetsmarknaðspolitisk Ut- Gott ár hjá vinnuni ist samlaða avkastið uppá kapitalin eisini nakað og var umleið 8 % í 1998. Avkastið í miðal í øllum fiskiídnaðinum var uppá 10 % í 1998 ella ein øking uppá 1,5 % frá árinum fyri. Hetta er yvir miðal sam- anborið við annan norskan ídna tey seinastu árini, har avkastið hevur ligið millum 8-9 %. Í tølum er yvirskotið hjá 80 % av norsku fiskavirkj- unum eftir skatt økt frá 298 mill. kr í 1997 til til 444 millónir kr í 1998 (Kelda: Fiskeriforskning/Vinnuhúsið) Lægri dagpengar fáa fleiri í arbeiðið vardering. Kompensations- gradurin varð lækkaður í 1996, og hevði við sær, at tann hægsti dagpeningasats- urin lækkaði til 12,375 SEK, skrivar Vinnuhúsið. Analysa og bakgrund JAN MÜLLER Um somu tíð sum danskir fólkatingslimir umrøða framtíðar viðurskiftini mill- um Føroyar og Danmark og brúka stóran part av talu- tíðini til at umrøða fram- tíðar oljuinntøkur frá før- oysku undirgrundini, fyri- reika oljufeløgini seg til fyrstu leitingina. Nú er hálv- ur annar mánaði, til um- sóknirnar skulu vera Olju- málastýrinum í hendi. Danska sjónvarpsrásin TV 2 hevur júst verið í Før- oyum og gjørt nógv burtur úr komandi føroyska olju- ævintýrinum, sum tað al- samt oftari verður nevnt, hóast enn eingin við vissu veit, um olja finst og í so stórum nøgdum, at tað kann løna seg at taka hana upp. Men TV 2 hevur so fingið tað burtur úr samrøðunum við oljufeløg og føroyskar myndugleikar, at tað helst finnast stórar goymslur av olju í føroysku undirgrund- ini. Og tað er greitt, at danskir politikarar, havandi í huga avtaluna teir gjørdu við Noreg á sinni, og sum tryggjaði norðmonnum risastór oljufelt, nú brádd- liga eru við at rakna við kaldan dreym og spyrja seg sjálvar, um søgan er við at endurtaka seg. Eru teir uttan at vita av tí við at sleppa Føroyum og harvið stórum oljuinntøkum av hondum? Í hesum sambandi eiga teir tó at eisini at gera sær greitt, at danska stjórnin longu hevur latið Føroyum rættin til framtíðar oljuinntøkur. Við tí undantaki at framtíðar oljuinntøkur skulu dragast frá í blokkstuðulinum, sum varð avtalað um somu tíð, sum undirgrundin kom á føroyskar hendur. Stórur aktivitetur Men flyta vit okkum nú burtur frá Christiansborg og fara at eygleiða tær fyri- reikingar, sum nú verða gjørdar til fyrstu leitingina, so hendir nógv á tí økinum. Oljufeløgini hava ikki ov mikið av tíð til at finna sam- starvspartnarar, fáa grønt ljós til fígging av komandi boringum og at orða um- sóknirnar og her ikki minst at seta upp arbeiðsskráir, sum eru so mikið áhuga- verdar og umfevnandi, at tær kunnu tryggja teimum loyvi, tá avtornar. Frá føroyskari síðu hevur tað alstóran týdning, at so mong oljufeløg sum gjørligt lata umsókn inn. Tí tess fleiri eru við í eini komandi leiting, tess størri møguleiki er at fáa eina umfatandi leiting í øllum ella stórum parti av økinum, sum er boðið út. Og tess fleiri bora eftir olju, tess størri er møguleikin at finna olju, og verður olja funnin rættiliga skjótt, fær tað so uppaftur sera stóran týdning fyri áhugan fyri eini komandi 2. útbjóðing, sum í nógv størri mun kemur at liggja longur inni á landgrunninum við tjúkkum basaltfláum, og har tað møguliga, uttan at vit vita tað í dag, kunnu liggja stórir strukturar/olju- felt, men sum núverandi seismiska tøknin ikki hevur kunnað avdúkað enn. Um vit ímynda okkum, at áhugin verður lítil fyri at leita frá byrjan, so kunnu vit risikera, at tað fara at ganga mong mong ár, áðrenn olju- feløg taka stigið til at seta borin í basaltið inni á land- grunninum. Harvið fáa vit ikki kannað størsta partin av undirgrundini. Hørð kapping Men mangt, fyri ikki at siga alt, talar fyri, at áhugin fyri at bjóða verður stórur. Vit hava longu frætt, at eitt av heimsins størstu oljufel- øgum, BP Amoco ætlar at seta full segl móti land- grunninum, og eisini hava fleiri bólkar longu sagt seg fara at bjóða. Bólkarnir, sum uttan iva vera við í kappingini um loyvini eru m.a. The Faroes Partnership við Amerada Hess, Dong, British Gas og Atlants Kolvetni - Texaco bólkurin við Texaco, Co- noco og Murphey og „Saga“ bólkurin við Saga Føroyar (sum Norsk Hydro eigur), Total Fina Elf (sum er eitt felag) og Anadarko. Aftrat hesum eru so eisini smærri sokallaðir bólkar og restir av gomlum bólkum, eitt nú Agip og Marathon - Statoil og Enterprice - Mærsk Olie og Gas og Veba Oil og Esso og Mobil, sum eru løgd saman til Exxon Mobil. Eisini hava vit so hitt føroyska oljufelagið Føroya Kolvetni, sum hevur sam- starv við Sagex í Noregi og Dana í Bretlandi. Talan er her um ikki færri enn 19 oljufeløg, harav tvey eru føroysk. Stóri spurning- urin í dag er, hvussu tey einstøku oljufeløgini, sum ikki eru skipað í størri bólk- um, fara at skipa seg: um fleiri feløg skipa seg í bólk- ar, um feløg fara at søkja einsamøll ella um feløg kanska fara at taka seg úr økinum, eins og nøkur longu hava gjørt, eitt nú Shell og Lasmo. Helst verður talan einar 5-6 bólkar við 3 til 4 fel- øgum í hvørjum, sum fara at søkja um leitiloyvi, og tað kann væl henda, at hesir bólkar fara at lata inn tvær ella tríggjar umsóknir hvør, soleiðis at samlaða talið av umsóknum verður einar 12 til 15. Hetta skilur blaðið er nakað, sum føroyskir olju- myndugleikar meta sum eitt gott úrslit av tí fyrstu út- bjóðingini. So er tað sjálvandi spurn- ingurin, hvussu mong loyvi verða givin. Tað er greitt, at øll oljufeløgini ella bólk- arnir fara neyvan at fáa loyvi at fara undir leiting, í hvussu so er verður sera sera stór kapping um teig- arnar í landssynningshorn- inum tætt upp at teimum verandi oljufeltunum á bretskum øki. Gullteigarnir Stóri spurningurin er, hvussu nógv oljufeløg ella bólkar fáa bitar av hesum sokallaðu „Gullteigunum“. BP Amoco er operatørur fyri feltunum, sum liggja nærhendis og tí má roknast við, at felagið hevur rætti- liga stórar vónir til nettup hesi øki. Men tað hava hini feløgini eisini. Og tey meta seg uttan iva at sita inni við eins nógvari vitan um undirgrundina júst í hesum økinum. Spurningurin er so, hvat feløgini ella bólkarnir vilja binda seg til fyri at fáa hendur í teir bestu teigarnar! Hugsast kann at føroyskir oljumyndugleikar møguliga vilja premiera feløg/bólkar, sum afturfyri at fáa part av Gullteigunum binda seg til umfevnandi boriskráir sum eisini fevna um boring inni á landgrunninum, har ba- saltið er tjúkt. Soleiðis sum oljufyrisit- ingin hevur arbeitt við út- bjóðing og øllum oljumál- inum higartil er neyvan nakað ivi um, at tað fer ikki at verða gjørdur munur á umsøkjarunum. Kriteriini fyri at geva loyvi verða gjørd út frá saklingum og objektivum fortreytum. Tí verður helst talan um eina fullkomiliga opna kapping, har øll hava somu møgu- leikar, og slík mannagongd tænir so eisini málinum, tí hon ger, at oljufeløg halda viðgerðaina vera fair. Enn manglar Hóast tað sýnist at ganga tann rætta vegin, nú vit nærkast 17. mai, tá umsókn- irnar skulu vera latnar inn, so eru tó fleiri ivamál. Og hesi snúgva seg fyrst og fremst um tilbúgving og umhvørvisspurningar. Tað hevur verið víst á, at Før- oyar eru ikki klárar til eina oljuleiting, og at vit heldur ikki verða tað til á heysti ár 2001, tá oljufeløg ætla sær at bora. Her er talan um uppgávur, sum føroyskir myndugleikar sjálvir eiga at fáa uppá pláss. M.a. vilja oljufeløgini hava greitt at vita, hvørjar umhvørvisligar reglur galda fyri komandi boriøki umframt at tey eisini krevja at hava eina tilbúgving, sum er ein sera týðandi partur av eini oljuleiting. Eftir tí sum skilst, so eru vit enn ikki komnir á mál hesum viðvíkjandi, og tíðin gongur. Her er tað so upp til føroyskar myndugleikar, og her ikki minst játtandi myndugleikarnar til at seta teir pengar av, sum eru neyðugir til tess at kunna tryggja umhvørvi ol. Tað eru vit sjálvi, sum mugu gera oljufeløgunum greitt, hvørjum umhvørvisligum forskriftum tey skulu ar- beiða eftir inni á føroyska landgrunninum. Tað er greitt, at fáast hesi viður- skiftini ikki í rætt lag skjótt, so kann væl henda, at eingin boring verður fyrr enn í ár 2002, og tá er so aftur spurningurin, um vit kunnu fasthalda áhugan hjá øllum av teimum feløgum, sum vísa áhuga í løtuni. Greenpeace Ein spurningur, sum før- oyskir myndugleikar eisini mugu til at fyrireika seg til, er, hvussu vit ætla at fyri- halda okkum til møgulig á- tøk frá Greenpeace, sum tykist hava sett eina herferð í gongd móti nýggjari olju- leiting á øllum Atlantsmóti- num, ið vit eisini eru partur av. Spurningurin er bara, nær tiltøk frá Greenpeace eisini fara at fevna um okkara øki. Tað skilst, at føroyski løgreglumyndug- leikar eru við at fyrireika seg til slíkar uppgávur. Altavgerandi í fram- haldandi útviklinginum er, at fólkið á almennu stovn- unum, sum hava tilknýti til komandi oljuútvikling, gera okkara játtandi myndug- leikum greitt, hvussu stór orka er neyðug til tess at tryggja ein sunnan og skilagóðan útvikling frá nú av. Tað er lítil dugur í fyrst at leggja stóra orku í at fáa altjóða oljuverðina at gera milliardaíløgur í boring á landgrunninum, um vit um somu tíð ikki hava gjørt okkara heimaarbeiði á økj- um, sum eru lívsneyðug og avgerandi fyri komandi virksemi, og sum nettupp eru ein fyritreyt fyri, at tað í heila takið kann borast. Tað hevði tí verið áhuga- vert í komandi tíð at fingið greiðu á, hvar vit standa, tá talan er um at gera okkara part av fyrireikingunum til komandi leiting, her ikki minst á tí umhvørvisliga øk- inum. Havandi í huga lítlu virðing ella áhuga okkara fyri nettup umhvørismálum, eitt nú í alivinnuni, gevur tað ikki ov góðar vónir til umhvørvisligu fyrireiking- arnar til komandi oljuleit- ing. Men kanska myndug- leikarnir eru varuguir við hetta og nú seta fulla ferð á at loysa upp fyri hesum, soleiðis at ætlanin hjá landsstýrinum at fáa í gongd eina leiting, verður til nakað. Eftir øllum at døma verður stórur áhugi fyri at vera við í fyrstu oljuleitingini við Føroyar. Men spurningurin er, hvussu klárir føroyskir umhvørvis- og tilbúgvingarmyndugleikar eru til hesa nýggju og stóru avbjóðing! Meðan bíðað verður eftir 17. mai