leygardagur 10. august 2002síða 7

Nr. 151 - 10. august 2002 13 13 Magni Laksáfoss Í triðja parti av frágreið- ingini frá Búskaparráðnum verður løgd fram »ein nýggj tilgongd til lýsingar av føroyska búskapinum«±. Búskaparráðið vísir á, at øll onnur enn limirnir í bú- skaparráðnum hava misfat- að føroyska búskapin og búskaparfrøðina. Sjálvt um kjakið er rættiliga teoretiskt og tekniskt, vil eg tó royna at geva eitt ílegg til kjakið. Vónandi er mítt innlegg ikki alt ov torskilt. Innleiðandi í triðja part- inum í frágreiðingini greið- ir Búskaparráðið frá, at flest allir føroyingar hava eina skeiva uppfatan av øllum búskaparligum við- urskiftum. Støðið verður tikið í Hvítubók, men víst verður á at misfatanin er sera útbreidd: »Av tí at búskaparliga grundhugsjónin í Hvítubók ikki er eitt einsamalt mis- tak, men heldur ein vanlig misfatan av búskaparligum samanhangum, verður evn- ið tikið til viðgerðar. Eftir okkara tykki er hetta sama slag av misfatan, sum við- gjørd er frammanfyri í sam- band við vinnupolitikkin, og sum so mangan er grundarlagið undir búskap- arpolitiskum avgerðum, sum politisku myndugleik- arnir taka. Hetta er eisini sama misfatan, sum skínur ígjøgnum, tá tíðindatænast- an og fólk flest viðgera føroyskan búskap.« Sostatt metir eitt samt Búskaparráð, at flest øll: Vinnumálaráðið, búskapar- frøðingar, politikkarar, em- bætisfólk, tíðindafólk og fólk annars, hava eina skeiva uppfatan av búskap- inum. Eg skal ikki her fara longur enn bert at konstat- era, at eg ikki eri samdur í áskoðanini hjá Búskapar- ráðnum. Sannleikin? Hvat er so sannleikin sam- bært Búskaparráðnum? Ráðið hevur sítt boð uppá sannleikan, nevniliga ein ástøðiligan javnvágsmynd- il, og ráðið gevur sínum sannleika hetta skoðsmál: »Við tí nýggja myndlin- um ber haraftrat til at fáa nakrar heilt aðrar og rættari forsagnir um ávirkanina av ávísum broytingum í bú- skaparliga umhvørvinum, enn tær sum vanliga verða førdar fram í almenna kjak- inum.« Sostatt metir ráðið seg hava funnið sannleikan, meðan flest øll onnur hava misskilt alt. Nú kundi ein freistast til at trúð, at talan einans er um at búskaparfrøðingar eru ósamdir og at tjakið so- statt snýr seg um eina bú- skaparfrøðiliga ósemju, men hetta avvísir Búskap- arráðið. Fyri at gera øllum greitt at talan er ikki um tvær ymiskar uppfatanir av bú- skapinum, men um eina rætta uppfatan og so eina misfatan, verður tískil slig- ið fast: »Uppfatanin løgd fram her og uppfatanin í Hvítu- bók eru ikki tvær ymiskar búskaparfrøðiligar uppfat- anir. Her er sostatt ikki spurningur um tveir sokall- aðar »skúlar« av búskapar- frøði. Í Hvítubók verður hagfrøði uttan haldgóðan botn í búskaparfrøðini út- givin fyri at vera skilagóð búskaparfrøðislig skil- greining – tilætlað ella ikki." Búskaparráðið hevur funnið sannleikan – Orakl- ið talar! Øll onnur hava mistikið seg og mugu boyggja seg í dustinum! Kanska ikki heilt óvænt- að eri eg ikki heilt samdur í hesum. Eg vil tí royna stutt at grundgeva fyri mínum hug- sjónum og vísa á munin millum tilgongdina hjá Bú- skaparráðnum og tilgongd- ina sum bleiv nýtt í Hvítu- ók. Vinarlig kapping Vanliga er ein vinarlig »kapping« millum økono- metriskar myndlar, har m.a. økonometriski myndilin EMFI varð nýttur í Hvítu- bók, og javnvágsmyndlarn- ar (General Equilibrium), sum Búskaparráðið sigur seg leggja fram í 3. parti av frágreiðingini. Javnvágsmyndlar hava eisini fyrr verið nýttir í Før- oyum, m.a. bleiv ein eisini nýttur í Hvítubók – tey so- kallaðu íslendsku tølini. Harumframt bleiv ein javn- vágsmyndil eisini uppstill- aður og nýttur í sonevnda Caragata-álitinum. Vanliga verða økono- metriskir myndlar sagdir best at kunna lýsa stutt- tíðarárin á búskapin, meðan javnvágsmyndlarnir best kunnu lýsa langtíðarárin. Av tí at talan er um tvey ymisk analysuøki, liva myndlarnir ofta lið um lið og verða ofta nýttir av somu búskaparfrøðingum til at gera analysur við. Við at nýta báðar myndlarnar kann ein búskaparfrøðingur bæði geva eitt boð uppá stutttíðarárin og langtíðar- árin av einhvørjum spurn- ingi. T.d. hevur danska bú- skaparráðið nýtt økono- metriska myndilin SMEC og javnvágsmyndilin GESMEC. Eisini hevur Danmarks Statistik økono- metriska myndilin ADAM og javnvágsmyndilin DREAM. Við at nýta bæði myndla- sløgini kann analysan víðk- ast og úrslitið gerst vónandi betur. Hetta er eisini orsøk- in til at Hvítabók bleiv býtt upp í stutttíðarárin, har økonometriski myndilin EMFI bleiv nýttur, og lang- tíðarárin, har m.a. íslendsku tølini blivu nýtt. Tveir skúlar Tá talan er um myndla- bygging er talan er um tveir ymiskar skúlar av búskap- arfrøði. Økonometriski skúlin hevur m.a. sum grundfatan, at vit kunnu læra av fortíð- ini gjøgnum hagtølini, og roynir tískil at nýta makro- teoriina til at seta myndlar upp sum kunnu lýsa veru- leikan. Datamanipulatión, har hagtølini verða tillaga til teoriina, er forboðin í økonometriskum myndl- um. Hetta út frá grund- fatanini, at hagtølini vísa veruleikan, meðan tað er teoriin sum má vera skeiv um hagtøl og teori ikki passa saman. Tískil verður støðugt testað um hagtøl og teori passa saman. Javnvágsmyndlarnir har- afturímóti taka støði í mikroteoriini og royna at tillaga veruleikan so at hann passar til teoriina. Datamanipulatión er tískil ein vanligur partur av javn- vágsmyndlum. Javnvágsmyndlarnir eru sostatt, eftir míni fatan, sera teoretiskir myndlar, har gingið verður meiri út frá hvat búskaparteoriin sigur, heldur enn eftir hvussu veruleikin sær út. Myndilin hjá Búskapar- ráðnum er tó ikki ein mynd- il har tøl verða sett á, men einans ein ástøðiligur (teoretiskur) myndil, har ongin roynd er gjørd fyri at síggja um myndilin sam- svarar við hagtølini. Eftir míni fatan livir Bú- skaparráðið tískil sera væl upp til kenda skemtiliga orðatakið millum myndla- byggjarar: »Hvat skulu vit við veruleikanum, tá vit nú hava eina góða teori?« Økonometriskir myndlar Hugsanin aftan fyri at skapa økonometriskar myndlar er, at tað er sera torført at finna hvør teori passar uppá júst tað samfel- agið, sum talan er um og tí kunnu vit, við at nýta bú- skaparfrøði saman við hag- tølunum fyri eitt langt tíð- arskeið (uml. 30 ár), finna út av hvørjir partar av bú- skaparfrøðini eru galdandi í Føroyum. Her kunnu vit sostatt fara eitt fet longur enn einans nýta teoriirnar frá búskap- arfrøðini. Vit kunnu nevni- liga kanna eftir, hvør teori passar best uppá júst okk- ara samfelag. Hetta er ein stór styrki, eftir míni áskoðan. Við at byggja ein økono- metriskan myndil, fæst at vita, hvørjar teoriir als ikki passa í Føroyum og eisini um eitthvørt týdningarmik- ið øðrvísi er við føroyska búskapinum, sum ein eigur at taka hædd fyri tá búskap- aranalysur verða gjørdar. Øðrvísi arbeiðsmarknaður Eitt sera áhugavert fyri- brigdi í føroyska búskapin- um, sum bleiv analyserað undir myndlabyggjanini av økonometriska myndlinum EMFI, var arbeiðsmarkn- aðurin. Vanliga verður sagt, at um nógvur aktivitetur er í einum landi – og onki arbeiðsloysi, tí øll arbeiðs- megin verður brúkt – verð- ur lønin trýst upp og kapp- ingarførið gerst so vánaligt, at kappingarvinnurnar byrja at missa marknaðir. Hervið missir landið fram- leiðslu av ringa kappingar- førinum. Á føroyska arbeiðs- marknaðinum er henda mekanisman sjálvsagt eis- ini galdandi, men tó spæla aðrar mekanismur eisini inn – serliga fólkaflytingin. Um nógvur aktivitetur er í Føroyum flyta fólk til land- ið og harvið gerst arbeiðs- útboðið størri. Hetta hevur við sær minni trýst á løn- irnar og tískil gerst kapp- ingarførið ikki so vánaligt sum annars. Í búskaparfrøðini verður hetta rópt fyri at Crowding Out mekanismurnar ikki eru eins sterkar í Føroyum og í øðrum londum. At føroyski arbeiðsmark- naðurin er øðrvísi enn aðrir er sera áhugavert og tískil er hetta fyribrigdið viðgjørt í eini vísindaligari grein, sum undirritaði og Martin Windelin hava útgivið í N a t i o n a l ø k o n o m i s k Tidsskrift nr. 139. Tá tað verður nevnt her, er tað bæði tí at tað vísir, at myndlabyggjanin gevur nýggja vitan og tí at hetta sera týdningarmikla crowding out fyribrigdið hevur avgerandi leiklut í javnvágsmyndlum, men er tíverri heilt gloymt í myndl- inum sum Búskaparráðið leggur fram í 3. parti í frágreiðingini. Tískil eru fleiri av niðurstøðunum beinleiðis skeivar í frá- greiðingini, sum eg vil koma inn á. Myndilin hjá Búskaparráðnum Við myndlinum frá íslendsku tølunum og Cara- gata-álitum í huganum, kann tann einfalda skitsan, sum verður teknað í síðu 76 í frágreiðingini hjá Búskap- arráðnum, eftir míni fatan, neyvan kallast fyri ein myndil, men átti kanska heldur at verið kallað ein skitsa. Tá javnvágsmyndlar, sum áður nevnt, ikki er nakað ókent fyribrigdi í føroysk- ari búskapargransking, má man undrast á, at Búskap- arráðið ikki er komið long- ur við sínum myndli enn til at tekna eina einfalda skitsu av tí sum møguliga eina- ferð fer at vera ein myndil. Ein skuldi jú trúð, at teir kundu tikið yvir har Cara- gata-bólkurin ella Hvítabók slapp og ikki byrja heilt av nýggjum við eini einfaldari skitsu. Einhvør góð grundgev- ing má vera fyri at síggja burtur frá hinum báðum j av nv á g my n d l u n u m ? Kanska hava íslendarar og Caragata eisini misfata alt? Bólkurin av fólki sum hava misfata alt er møguliga enn størri? Skeivar fortreytir Undir viðgerðini av myndl- inum í frágreiðingini hjá Búskaparráðnum komi eg fram til, at myndilin / skits- an hevur minst tveir sera avgerandi feilir: 1. Gloymt verður at taka hædd fyri budgetretriktión- ini 2. Gloymt verður at ar- beiðsmarknaðurin í Føroy- um hevur eina veika Crow- ding Out mekanismu. Hetta ljóðar sera teoret- iskt, men eg skal royna at greiða nærri frá. 03 ella 5 til Búskaparráðið VIÐMERKINGAR framhald á síðu 32 12 Nr. 151 - 10. august 2002 UTTAN ÚR HEIMI Bretskir ráðharrar og embætismenn hava harðliga ávarað amerikansku stjórn- ina ímóti at leypa á Irak. Samstundis sigur ein ráðgevi í Pentagon, at Bush er sinnaður at leypa á Irak einsamallur IRAK-STRÍÐIÐ Árni Joensen: Tað er bretska blaðið The Independent, sum ber tíð- indini, ið blaðið sigur seg hava frá diplomatum og týðandi umboðum fyri bretsku verjuna. Sambært blaðnum hava ráðharrarnir og embætis- menninir ávarað um, at eitt amerikanskt álop fer at hava sera álvarssamar av- leiðingar fyri viðurskiftini í Miðeystri og í londunum kring Irak. Álopið fer satutt sagt at gera ilt verri. Í gjár skrivaði eitt annað bretskt blað, The Times, at Tony Blair, forsætisráðharri er undir veksandi trýsti frá sínum egna flokki og frá bretskum fakfeløgum, sum mótmæla, at Bretland skal stuðla amerikansku álops- ætlanunum. Tað ljóðar eis- ini, at dregur amerikanska álopsætlanin út, ætla mót- støðufólkini at fáa næsta ársfundin hjá Labour at sýta stjórnini at hjálpa USA í einum álopi á Irak. The Independent sigur seg hava fingið at vita, at teir ivingarsomu ráðharr- arnir og embætismenninir bera serliga ótta fyri, at eitt amerikanskt álop fer at økja spenningin í Afghanistan, Ísrael og í Kashmir. Um neyðugt einsamallur Men tað er ivasamt, um bretski ivin fær nakra ávirkan á álopsætlanina hjá amerikanska forsetanum. Richard Pearle, sum er ráðgevi í amerikanska verjumálaráðnum, sigur við bretska blaðið The Daily Telegraph, at hann er ikki í iva um, at George W. Bush, forseti fer at taka málið í egnar hendur, fær hann ikki stuðul frá øðrum. Men ráðgevin kennir seg kortini sannførdan um, at Tony Blair fer at stuðla Bush, tá saman um kemur. Tað sama hava hernaðarser- frøðingar í Bretlandi sagt, hóast ein meiningakanning vísir, at meirilutin av bretska fólkinum er ímóti, at landið leggur seg út í stríðið millum Bush og Saddam Hussein. Sambært kanningini taka bara 34 prosent undir við, at Bret- land skal hjálpa USA, með- an 52 prosent siga nei. Ein orsøk til bretska ivan er, at eingin veit við vissu, hvør skal loysa Saddam Hussein av, verður hann koyrdur frá. Tað er kanska eisini orsøkin til, at fleiri leiðandi umboð fyri út- lagnu iraksku andstøðuna hava verið í USA seinastu dagarnar og tingast við amerikansku stjórnina. Tríggjar sjúkrasystrar doyðu, tá ókendir menn søktu at einum kristnum sjúkrahúsi í Pakistan í gjár. Læknar á tí kristna sjúkrahúsinum søgdu, at tríggir menn tveittu granat- ir eftir sjúkrasystrum, sum høvdu verið á einum bønar- fundi. Tríggjar sjúkrasystr- ar doyðu, og 23 fingu skaða. Hetta er aðru ferð í minni enn eina viku, at ókendir menn hava søkt at kristnum stovnum í Pakistan. Myndugleikarnir halda, at álopsmenninir eru víð- gongdir muslimar, sum eru ímóti, at Pervez Mushararf, forseti hevur stuðlað USA í bardaganum ímóti yvir- gangi. Tað ógvusligasta álopið var, tá ellivu franskir verkfrøðingar doyðu í ein- ari bumbuatsókn. Pakistansku myndugleik- arnir siga, at tær tríggjar sjúkrasystrarnar, sum doyðu í granatálopinum í gjár, vóru pakistanar. Bretland ávarar nú USA ímóti at leypa á Irak Løgreglan í Bret- landi ber ótta fyri, at tvær tíggju ára gamlar gentur, sum hvurvu seinasta sunnudag, vóru komnar í samband við onkran á al- nótini. Kanningar hava víst, at genturnar vóru á alnótini, beint áðrenn tær hvurvu BRETLAND Árni Joensen: David Beck, rannsókn- arleiðari hjá løgregluni, segði í gjár, at teldu- menn eru komnir eftir, at Holly Wells og Jessica Chapman vóru á alnót- ini í ein hálvan tíma sunnukvøldið, t.v.s. beint áðrenn tær hvurvu. David Beck vildi ikki siga, um løgreglan hevði fingið neyvari upplýs- ingar við at kanna teld- una hjá foreldrunum hjá Holly Wells, har gent- urnar vóru sunnukvøld- ið, men hann segði tó, at teldukanningin hevði givið týðandi upplýsing- ar. Hann legði afturat, at løgreglan eisini kannar, um Jessica Chapman hevur nýtt fartelefonina, sum hon hevði uppi á sær sunnudagin, ella um onkur hevur roynt at ringja til hennara. Stjórin í skúlanum, sum tær báðar genturnar gingu í, hevur greitt frá, at hann fyri fjúrtan døgum síðani ávaraði næmingarnar ímóti at taka upp samband við fólk, sum teir ikki kendu. Skúlastjórin hevði m. a. víst á, at eitt fremmant par hevði roynt at fáa samband við eitt barn í frítíðarskúlan- um. Eitt av teimum stóru blaðútgevarafeløgunum í Bretlandi hevur lovað 11 milliónir krónur í finningarløn, um onkur kann koma við upplýs- ingum um genturnar, men higartil uttan úrslit. Samstundis hevur løg- reglan sent út eina áheit- an, har tey, sum burtur- fluttu genturnar, verða biðin um at boða løg- regluni ella einum sak- førara frá, hvar tær eru. Løgreglan leggur dent á, at enn hevur hon eingi prógv fyri, at genturnar verða hildnar aftur ímóti teirra vilja. 250 løgreglumenn úr fimm løgregludømum arbeiða við at loysa gát- una um tær báðar horvnu genturnar. Genturnar møttu kanska sínum burturflytarum á alnótini Granatálop á sjúkrahús Grátandi kvinnur uttan fyri kristna sjúkrahúsið í pakistanska býnum Taxila, har tríggjar sjúkrasystrar doyðu í einum granatálopi í gjár C M Y K 12