týsdagur 13. august 2002síða 6

10 Nr. 152 - 13. august 2002 Nr. 152 - 13. august 2002 11 Uppskotið hjá Javnaðarflokkinum um at lata øllum Føroyingum partabrøv í Føroya Banka hevur sum heild fingið góða móttøku. Onkur hevur tó talað at. Umboð fyri kappingarneytan hjá Føroya Banka tosaði um kappingaravlaging. Tað er væl skilligt, at hann er eitt sindur misnøgdur, men til tað er bert at siga, at kappingaravlagingin hendi, tá bankin varð bjargaður, og at tað er farið afturum nú. Borgarin eigur bankan sum er, so tað burdi ikki broytt so nógv upp á loyalitetin. Formaðurin í Búskaparráðnum segði, at tað gjørdi hvørki til ella frá, um partabrøv vóru latin borgarnnum, men at partrabrøvini við tíðini fóru at samlast á færri hondum. Tað er eingin, sum hevur pástaðið, at parta- eigarabýtið fór at vera tað sama í allar ævir, og er tað ein sjálvfylgja, at tað broytist. Tað sum hevur týdning má vera, at borgarin sjálvur ger av, hvat hann ætlar við partabrøvunum. Óivað vilja tey flestu varðveita sítt partabræv sum eina uppsparing. Karsten Hansen vísir enn einaferð sítt snildi í at gera samanberingar. Hann kallar tað ein blokk til allar før- oyingar. Nú er ilt at siga, hvat maðurin hugsar fyri sær, men so vítt vit vita, so er hetta ein ognaryvirføring, ið skal fara fram yvir eitt styttri tíðarskeið, og tí als ikki kann samanberast við nakran blokk. Løgið, at uppskotið hevur fingið so kalda móttøku frá tí fyrr so verkamannavinarliga Tjóðveldisflokkinum. Er tað fullveldisgrunnurin, ið gerst ov slunkin? Argum- entið um yvirforbrúk heldur ikki, um man hyggur at søguni. Tá vit nú vita, at søguligt baksýni ikki er sterk- asta síðan hjá nýggja ættarliðnum í Tjóðveldisflokkin- um, so er tað upp á sítt pláss, at vit minna á, at føroy- ingar vanliga sita á partabrøvum og handla í ógvuliga moderatum málistokki. Onkur vil siga, at hetta fer at broytast, tá partabræva- marknaðurin kemur. Her má man heldur siga, um hann kemur. Tað er sera ivasamt, um hann nakrantíð kemur, tá man nú sær, hvussu stórir partabrævamarknaðir úti í heimi stríðast við manipulering, insidara problematikki o.s.fr. Vónandi fer uppskotið at vera framt í verki, uttan at man fer at blanda gomul partabrøv uppí. Skulu gamlir aktionerar yvirhøvur koma uppá tal, so má man finna allar smáaktionerarnir fram aftur, har partabrøvini vóru niðurskrivaði á null, og tað ber illa til. Tí kunnu gomlu stóraktionerarnir gloyma alt um uppskriving, uttan at allir teir gomlu sleppa upp í part. Ikki hevði tað verið rættvíst, um onkur palliba, ið átti túsund krónur í Sjóvinnubankanum og Føroya Banka sat við sviðið soð, tí hansara brøv fyri nøkrum árum síðani fóru á null, meðan gomlu stóreigarnir, ið eisini stýrdu bank- unum, nú aftur fingu í posa og sekk. Skattgjaldarin eig- ur bankan, og tí fær uppskotið frá Jóannis Eidesgaard vónandi breiða undirtøku í verandi líki. DAGSINS MEINING Sosialurin Partabrøv til fólkið VIÐMERKINGAR Sosialurin Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller jan@sosialurin.fo Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Fíggjarleiðari: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Tíðindaleiðari: Jústinus Eidesgaard justinus@sosialurin.fo Marknaðardeild: lysing@sosialurin.fo Jonhard Hammer jonhard@sosialurin.fo Finnbjørg Nattestad finnbjorg@sosialurin.fo Anja Weihe anja@sosialurin.fo Blaðfólk: Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo Edvard Joensen edvard@sosialurin.fo Turið Kjølbro turid@sosialurin.fo Stefan í Skorini stefan@sosialurin.fo Heri á Rógvi heri@sosialurin.fo Ingrid Bjarnastein ingrid@sosialurin.fo Rúnar Reistrup runar@sosialurin.fo Vilmund Jacobsen vilmund@sosialurin.fo Solby Eliassen solby@sosialurin.fo Ragnhild Ellingsgaard ragnhild@sosialurin.fo Dagfinn Olsen dagfinn@sosialurin.fo Ítróttur: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Páll H. Johannesen pall@sosialurin.fo Myndamenn: Álvur Haraldsen alvur@sosialurin.fo Jens Kristian Vang jensk@sosialurin.fo Finnur Justinussen finnur@sosialurin.fo Sosialurin í Norðoyggjum: Postsmoga 231 Nólsoyar Pálsgøta 1, 700 Klaksvík tel. 458686 fax 458687 e-post: klaksvik@sosialurin.fo Sosialurin í Suðuroy: tel. 375364 fax 375464 tel. 220727 e-post: aki@sosialurin.fo e-post: dagfinn@sosialurin.fo Sosialurin í Eysturoy: Postsmoga 143, Saltangará tel. 447820 fax 4449520 tel. 225429 e-post: vilmund@sosialurin.fo Rullandi redaktíonin: tel. 220507 Uppseting/prent: Uppseting: Hestprent Prent: Prentmiðstøðin Útgevari: Sp/f Sosialurin Avgreiðsla: Mán.-frí. 8-16 Argjavegur 26, Tel. 311820, Fax 314720 Postadressa: Postboks 76, 110 Tórshavn E-mail: post@sosialurin.fo lysing@sosialurin.fo lysingartorg@sosialurin.fo Blaðið verður prentað mánadag-fríggjadag klokkan 1400 Lýsingar Freistir: Tekstlýsingar Størri lýsingar Lýsingartorgið Heilsanir Týsdagsblaðið Mán.kl. 10 Frí. kl. 15 Frí. kl. 12 Frí. kl. 12 Mikudagsblaðið Týs. kl. 10 Mán. kl. 15 Mán. kl. 12 Mán. kl. 12 Hósdagsblaðið Mik. kl. 10 Týs. kl. 15 Týs. kl. 12 Týs. kl. 12 Fríggjadagsblaðið Hós. kl. 10 Mik. kl. 15 Mik. kl. 12 Mik. kl. 12 Leygardagsblaðið Frí. kl. 10 Hós. kl. 15 Hós. kl. 12 Hós. kl. 12 Størri lýsingar, sum nógv arbeiði stendst av, mugu vera inni í góðari tíð og áðrenn ásettu freistir. Framíhjápláss má umbiðjast í góðari tíð. Stødd: Ein heil síða í Sosialinum er 254 mm breið og 346 mm í hædd. Breiddin á einum teigi er 39mm og rúmið millum teigarnar er 4mm. Innsent tilfar Fult navn skal vera undir innsendum tilfari. Innsendar greinar, har blaðleiðsl- an ikki er kunnað um bústað og telefonnummar, verða ikki settar í blaðið. Jógvan Arge, løgtingsmaður fyri tjóðveldisflokkin Tað hevur verið ein aftur- vendandi spurningur øll árini, vit hava havt sjón- varp, at ov litið hevur verið at gera sendingar fyri. Eg helt altíð, at SvF byrj- aði frá tí skeiva endanum, tá tað fyrst og fremst legði seg eftir tíðindum, og lat sendingar koma í aðru røð. Serliga tí, at tíðindini gera ikki so nógv út á sendiflatuni sum heilar sendingar og eru heldur ikki eitt so fjølbroytt tilboð, sum sendingar kunnu vera. Tessvegna hevur heldur ongantíð eydnast at geva SvF ein føroyskan profil á sama hátt, sum tað eydnað- ist at geva útvarpinum ein føroyskan profil. Nú standa vit mitt í tí. Tróndur fer at endurvarpa alt tað, sum hann endur- varpaði í Vørsluni og nakað væl aftrat. Heilar 20 rásir, siga tey. Uppi í hesum er alt tað, sum SvF hevur dúvað uppá – uttan tey føroysku tíðind- ini og tær fáu føroysku sendingar, sum sjónvarpin- um hevur eydnast at byggja upp eftir næstan 20 árum. Tað er ikki uttan ivamál at tosa um, at løgtingið skal játta SvF pengar á fíggjar- lógini til at gera egnar sendingar fyri. Ein sera viðkomandi spurningur er, um tað er heppið, at løgtingið skal gera av, hvussu nógvar pengar sjón- varpið fær at gera tíðindi og sendingar fyri? Vit hava øll somul verið vitni til goragangin frá politikarum móti sjóvarpin- um í seinastuni, og tað hevur ikki verið sørt, at spurningurin um at skerja møguleikarnar hjá SvF orsakað av tess tíðinda- flutningi hevur verið nevndur. Tað er langt úti, men hóttanirnar eru ein veru- leiki, og eftir mínum tykki verða tendensirnir ikki mjúkari, um politikarar sleppa at sita beint á kass- anum, sum skal fíggja eitt nú tíðindasendingarnar. Eg ivist ikki í, at vit skula hava føroyskt sjónvarp, og at vit skula veita tí møgu- leikar at gera nógvar send- ingar. Eg skjóti tí upp, at hetta verður gjørt á tann hátt, at viðgerðin av tíðindum og aktuellum tilfari í SvF framvegis verður fíggjað av hyggjaragjaldinum. Sum eitt neyðugt ment- anarpolitiskt átak verður játtað ávís upphædd til at gera sjónvarpssendingar fyri, men hendan játtan verður hildin leys av tíð- inda- og aktualitetsdeildini hjá sjónvarpinum. Játtanin fer til ein stovn ella deild, sum suverent hevur við framleiðslu av øllum øðrum sendingum sjónvarpsins at gera. Tá vissa vit okkum, at pengarnir verða brúktir til sendingar, og at politikarar ikki brúka játtanina til at ávirka tann óhefta tíðinda- flutningin, sum er so neyðugur. Spurningurin um fjøl- miðlaábyrgdarlógina eigur sjálvsagt at verða loystur samstundis, so bæði al- menningurin og løgmaður vita, hvar tey eiga at venda sær, tá tey halda seg vera illa viðfarin. Karl Johan Mikkelsen journalistur búsitandi í Danmark Sambært Ritzau Bureau í dag, fríggjadagin 9. august, er sett fram tað áhugaverda og gávumilda uppskot, at allir føroyingar fáa 5.000 krónur tillutaðar sum parta- pening í Føroya Banka í sambandi við ætlaðu privatiseringina. Hetta reisur tó ein áhuga- verdan spurning: Hvat er ein føroyingur, og hvørjar treyir skulu lúkast til tess at fáa ein slíkan gávukekk. Er tað ein persónur, sum er føddur í Føroyum? Er tað ein persónur, hvørs bæði foreldur eru føroyngar? Er tað ein persónur, har annað foreldur er føroying- ur? Ella er tað ein persónur við donskum ríkisborgara- rætti, ið er tilmeldaður fólkayvirlitinum í Føroyum ein ávísan dag? Er talan um hetta síðsta, so kann føroyska ferða- vinnan vænta stóran vøkst- ur. Danir, grønlendarar – og føroyingar búsitandi uttan- lands fáa væl eisini lut í gávufestinum. Sjónvarpið og føroyskar sendingar Hvat er ein føroyingur? Summarfrí hevur valdað á tinghelluni eina tíð, men í heyst fer helst at vera meiri lív í. Á tinghellni í dag ger Kári á Rógvi við- merkingar til upp- skotið um at lata før- oyingum partabrøv í Føroya Banka Kári á Rógvi Føroyingar eru vanir við sterkan felagskap. Á báti, á fjalli, í ítrótti virka føroy- ingar saman. Føroyingar eru eisini vanir at eiga vinnuognir saman. At eiga part í báti ella neysti, ella at eiga í einum haga er partur av uppvøkstrinum hjá nógv- um føroyingum. Partur av kreppuni í 80’unum var tann vantandi ábyrgdin. Gomlu ognar- viðurskiftini vóru soleiðis, at hvør kendi ábyrgd av ognum sínum og kendi sviðan, um ikki raksturin bar seg. Men hetta broyttist, og so líðandi gjørdu ov vánaligar lógir og ov gott lag á bankamonnum, at ein- hvør kundi skjóta nøkur oyru í eitt partafelag og síðani lána uttan ábyrgd. Føroyski spararin helt, at pengarnir stóðu tryggir á bók, men teir vóru tó ikki tryggari enn útlánspolitikk- urin hjá pengastovnunum. Føroyski skattgjaldarin hevur við sveitta sínum keypt tveir bankar og mong fiskavirki orsaka av 80’ara- kreppuni. Samstundis eigur skattgjaldarin eina røð av ognum, sum so ella so gjørdust almennar í farnum tíðum. Alt frá telefonkaðal- um og háspenningslinjum til flakalinjur og jørð eru ogn hjá Palleba og Mar- sannu. Avbjóðingin er at um- skipa hesi ognarviðurskift- ini. Partvís er tað ein trygg- ari skipan at byggja á egin- pening og nógvar persón- ligar eigarar enn á kollek- tivan ognarrætt og byro- kratisk millumlið. Partvís er tað óneyðugt hjá skatt- gjaldaranum at hava so nógvan pening bundnan í felags ogn, sum ikki verður brúkt til felags gagn. Hagin Føroyingar duga ofta illa at leita til sín egna mentanar- arv eftir íblástri. Hetta er stórt spell, tí har er mangan nógv gott at finna. Lat okkum hyggja at haganum. Ein hagi er eitt partafelag, sum føroyingar sjálvir hava uppfunnið fyri nærum túsund árum síðani, ongin veit rættiliga nær. Tað løgna er, at ongin nakrantíð hevur tikið hagan upp á tungu í samband við vinnulóg í Føroyum. Í einum haga kunnu vera t.d. 80 gyllin (5 merkur) í partapeningi. Rættindi og skyldur verða býtt eftir ognini. Tann, ið eigur 8 gyllin, fær dupult so nógv – og skal gera dupult so nógva nyttu – sum tann, ið eigur 4 gyllin. Dagliga leiðslan – seyða- maðurin – má vísa á nøkt- andi úrslit og má duga at greiða eigarunum frá rakstri- num annars verður hann ikki afturvaldur. Eigararnir mugu kenna ábyrgd og mugu samstarva, skal nak- að spyrjast burturúr. Gamalt var Privatisering er ikki nýggj í Føroyum. Í fleiri hundrað ár hava vit havt skipanir við traðum. Tann skipanin er at lata fólk fáa ein jarðarteig at velta, sum tey síðani fáa til ongar, tá tey hava skapt nøkur virði burturúr náttúr- uni og strevi sínum. Traðir eru ikki bert kend- ar, tá kongsjørðin er latin ognarleysum. Men eisini í fleiri bygdum við ognarjørð er tað komið fyri at latið øllum húskjum í bygdini hvør sína trøð. Harumframt hava hagarnir latið einstøku eigararnar lagt jørð inn av haganum. Mest týðandi privatiser- ingin hevur tó verið, at før- oyingar hava fingið grund- stykki til ognar og hava kunna bygt sær sethús. Júst sethúsini eru í mongum londum mest týðandi ognin hjá einum húski. Granskarar í trupulleik- um hjá menningarlondum, eitt nú Hernando de Soto úr Peru, hava víst á, at skipaði ognarviðurskifti og privatur ognarrættur hjá tí lítla manninum til hús og jarðar- teigar eru millum avgerandi fortreytirnar fyri búskapar- ligari menning. Tað var ikki av tilvild, at trappubrøðurnir keyptu fyr- stu sluppina. Teir áttu eina trøð at seta í veð. Vit eru skjót at viðurkenna stríðið hjá fiskimanninum. Men menningin frá trælabúskapi til KT-samfelag bygdi líka nógv á, at fiskimaðurin kundi ogna sær hús og jørð og seta tey í veð at keypa skip fyri. Skipaði ognar- viðurskifti gera tað gjørligt at spara saman og fáa kapi- tal burturúr arbeiði og ogn- um. Við javna í huga Javnaðarflokkurin er nú komin fram við tankanum um at lata vanliga føroying- inum partabrøv í Føroya Banka. Hetta er ein sera spennandi tanki, ikki minst tí tað noyðir okkum at hugsa um býtið millum al- ment og privat, sjálvdrátt og felagskap. Javnaðarflokkarnir hava ofta verið fyri felags ognar- rætti. Í Bretlandi var øgilig ídnaðarframleiðsla løgd undir skattgjaldaran, sum at enda átti bæði bilverksmið- ur og oljufeløg og íbúðir. Síðani tá er bretski javnað- arflokkurin farin frá hugs- anini um kollektivan ognar- rætt til alla búskaparfram- leiðslu. Hóast teir ikki siga tað so hart, so taka teir undir við, at Margareth Thatcher seldi bretskt stál, gass, tele og annað mangt, umframt at geva vanliga bretanum rætt at keypa ta kommunalu leiguíbúðina. Úrslitið er, at vinnulívið verið rikið betur, fólk trív- ast betur og skapa fleiri virðir enn áður - og tess- vegna kemur meiri skattur í almennu kassarnar, um- framt at almenna skuldin er goldin. Tað er eitt sindur av ‘if you can’t beat, them join them’ yvir hugsanini hjá bæði Blair og Eidesgaard. Privatur ognarrættur, parta- eigarademokrati og avriks- løn eru úlvar í gomlum javnaðarsagnum, men við at ýla saman við hesum úlvum verða betur ráð at fremja kjarnumálini hjá javnaðinum. Vøkstur og uppaling Sjálvsagt kundi landið selt bankan og goldið almennu skuldina, ella latið skatta- lætta. Summir óttast tó ov bráðligan búskaparvøkstur, aðrir at bankin gerst ov sterkur. Hesar orsøkir kunnu viga ímóti; men taka tingmenn undir við at býta partabrøvini út, fær tað fleiri heppin árin. Fyri Jørn Astrup Hansen merkir tað, at hann eins og seyðamenninir nú skal greiða tí meiniga manni- num frá, hvat hann ger. Men tað eru neyvan nógvir frægari pedagogar millum vinnustjórar enn júst Ast- rup. Tað kann so vísa vegin til meiri lesiligar ársrokn- skapir og størri hug at spara upp í partabrøvum. Tað verður eisini vónandi so, at ein slíkur hópur av parta- eigarum fer at krevja betri vinnulógir og betri rakstur enn tað vit kendu undan kreppuni. Fara Palleba og Mar- sanna at seta aðrar spari- pengar í partabrøv, verður føroyska búskapargrundin steinsett og betri lagað upp at standa ímóti komandi búskaparódnum. Fígging við eiginpeningi ger, at virkið ikki doyr rentudeyðan í ringum tíð- um. Nógvir partaeigarar gera eisini, at fleiri eygu fylgja við, hvat hendir. Fleiri verkætlanir fáa væl- vild og menn taka størri vága, tá fleiri kenna sær ábyrgd. Lítil ivi man vera um, at eitt fyribrygdi sum Norrøna var ikki til, um ikki so nógvir føroyingar áttu partabrøv í Smyril Line – og fleiri høvdu sett so mikið nógv í felagið. At býta nøkur partabrøv millum teir skattgjaldarar- nar, sum hóast alt eiga tey, fer at læra føroyingar, hvat tað er at eiga partabrøv og geva teimum størri áhuga fyri vinnulívinum. Sam- tundis noyðist vinnulívið at geva sær størri far um før- oyingin. Tí demokratiið er veikt í vinnulívinum. Van- liga sita konan og kettan hjá stjóranum í nevndini, og aðalfundurin verður hildin afturvið kaffi onkran sunnudag. Ikki minst er tað spenn- andi, at júst Føroya Banki skal gerast so fólksligur, tá Sparikassin er farin øvugta vegin og hevur latið einum andlitsleysum grunni nær- um øll partabrøv síni. Er tað óheppið fyri kapping- ina, at øll fáa júst partabrøv í Føroya Banka, ber til at taka FøroyaTele, Fiskavirk- ing – enntá kommunala SEV – eins og onnur við um somu leið, so fólk kunnu velja sær partabrøv- ini sjálvi. Síðani At býta partabrøvini mill- um øll er líka føroyskt sum grindabýti, traðarmentan og sethús. Tað er eisini so vælsignað frítt fyri ismu- ideologi. Sjálvsagt kunnu vera orsøkir til ikki at gera tað í ávísum førum ella til ávísar tíðir, men hugskotið er slóðbrótandi. Partabrøvini verða ikki forbrúkt á sama hátt sum um fólk fingu pengar á bók, og gerast partabrøv hvørsmans ogn kunnu vit vænta bæði øðrvísi fígging, uppsparing og vinnuligt stýrislag. Heldur enn sum nú altíð at hava almenn byrokrati – grunnar, ráð og stýri – ella privat byrokrati – bankar, íløgufeløg, tryggingar – sum millumlið millum spararan og vinnuna, fer spararin tá at kunnu fáa størri beinleiðis ávirkan eins og ávirkan í felag við øðrum. Fyri teir privatu stovnarnar er tað tó helst bert kærkomið at fáa eitt sindur av kapping um sparipengarnar, og tað fer eisini at vera brúk fyri teimum at umsita mong partabrøv. Serliga er tað áhugavert at fáa eitt orðaskifti í lag um stýrisskipanina hjá partafeløgum og um fólks- liga ávirkan á og innlit í vinnulívið. TINGHELLAN Tey sum eiga fáa meira C M Y K 11 10