leygardagur 28. februar 1981síða 9

SOSIALURIN Okkurt hissini um J.H.O. Síða 9 Eftir Janus Kamban »Sonur min, vara teg fyri skaldinum« Fyrra part av triatiårunum búði J.H.O. Djurhuus i Keypmannahavn. Um hetta mundið setti eg fótin á land á fyrsta sinni í hesum stórbýi. Eg kendi væl Jan- us Djurhuus heimanífrá. Hann búði eina tíð í húsunum hjá Klett í Briugsnagetu, meðan vit búðu yvirav í býráðshúsun- um. Tá var eg bert smádrongur, nú var eg við at verða tilkomin og við at vinna á tí sámilga smædni, ið fylgir við ungdómin- um. Helst var tað í Feroyingafelag, at landsmenn komu saman, og her metti eg aftur J.H.O., sum hann eisini varð kall- aður. Hann helt tað vera spennandi, at eg skuldi fela meg drignan av listini og hava tikið upp námsgrein innan listina, og spurdi hugaður, tá vit hittust, hvussu gekkst og hvat eg fekst við — ofta við skemtandi speisemi. Ein dagin koma Niclas á Kák og eg gangandi eftir Stroynum — Niclas hevði tá beint tikið studentsprógv og var farin at lesa í Keypmannahavn — nú meta vit Janusi. Eg steðgi á og heilsi. Niclas mutlar: — At tú torir. Janus var í tí heilt góða lagnum. Eg nevni Niclas fyri honum og sigi, at hetta er abbasonur Niclas á Kák og at hann er júst byrjaður at lesa við universitetið. Janus spyr, hvat hann lesur, og Niclas, beðskeðin sum altíð, svarar lágmæltur: — Latín og franskt. Janus tekur hetta uppaftur einar tvær ferðir: — Latín og franskt. Abba- sonur Niclas á Kák latín og franskt. Hetta kom líkasum at verða tað ganda- orðið, ið skuldi fáa J.H.O. í ekstasu. — Jamen tað er aldeilis herligt. Tað er aldeilis praktfult! Abbasonur Niclas á Kák — latín og franskt. Gangandi á Stroynum gleddu við at hesum veipandi manni. Hann livnaði upp, sum birtist fyri honum umhvervið heima í Havn, hann sjálvur var komin frá. Tað var sum sá hann eftirkomararnar av hesum út- róðrarmonnum við eitt broytast til eina legión av intellektuellum. (Gamli Niclas á Kák var ein vælkendur útróðrarmaður í Havn; útróðrarmaður var eisini Óla Jákup í Áarstovu, pápi Janusar). Var Niclas ovfarin, Janus var upplyft- ur og beyð okkum við sær heim. Hann búði tá í Breiðugetu, í einum lágum húsum inni í garðinum. Komnir inn um portrið, var heilt landsbydgar- ligt, vítt tún við bellutum túnsteini, og aftanfyri tær lágu lonirnar á gamla Fríðrikshospitali. Við inngongdina var matveruhandil og her keypti Janus eina hálva flosku av portvíni, sum hann drakk tað mesta av, meðan hann førdi orðið og vit hildu tátt, tí ungir og óroyndir sum vit vóru, høvdu vit kortini eina kenslu av, at um vit segdu okkurt býtt ella hvenndagsligt, so kundi tann góði hýrurin rúka. Honum dámdi hitt kvika hittinorðaða aftursvarið — hina góðu replikkina. Týðing hansara av verjureðu Sokratesar var beint komin, og tá vit fóru, fingu vit hvert sítt tal- merkt eintak við dedikatión. Í eintakið hjá Niclasi skrivaði hann: Til minnis um steðna og neystini. Og í mítt: Ver sacr- um — heilaga vár — vit vóru jú so ungir. Gefion-gosbrunnurin í Keypmannahavn. Frá vinstru: Vilh. Magnussen, Chr. Matras, Sigga Olsen, J.H.O. og Tróndur Olsen Tá vit aftur stóðu uttanfyri í Breiðu- getu, sigur Niclas: — Veitst tú hvat, tá eg fór úr Feroyum, tók mamma mín tað lyfti av mær, at eg ongan tíð mátti vera saman við Janusi Djurhuus. Force majeure og heimsbardagi voldi at tað kom ikki at verða latínið og tað franska, Niclas fór at íðka burturav, men í staðin hitt meira henta enska. Listmeting eitt summarkveld Onkuntíð sær ein tað danska orðið kro — vertshús — feroyskað til krógv. Hósk- andi, tá ein hugsar um at krógva nakað — seg sjálvan — burtur úr eygunum á fólki. Uttan uppruna og týdning orð- anna annars, hevði tað svenska krog (krok) mangan hóvað fult so væl. Í hvussu er, var ein sovorðin krókur fyrr beint uttan fyri tollbúðarportrið í Keyp- mannahavn. Her kundi ein sita og leska seg við einum glasi av frískum fatøli, meðan ein bíðaði eftir »Tjaldrinum«, ella um kveldarnar, tá tollportrið var aftur- latið og lítið fólk á ferð um hesar leiðir, í friði og náðum njóta ein einfaldan bílig- an verð og okkurt drekkandi afturvið. Navnið — LUMSKEBUGTEN — var bæði dárandi og ávarandi. Eina tíð í tría- tiárunum komu ung lesandi nógv her um kveldarnar og, meðan prátið gekk um materiur á ymsum stigum, drukku øl úr høgum gløsum, formaði sum stivl- ar. Eg var tá nýbyrjaður at ganga í skúla. Stórbilsin gjerdist eg, fyrsta dagin eg tríni inn um gáttina á konga- liga akademiinum fyri tær føgru listir- nar. Hver situr har ? J.H.O. Djurhuus. Han sat og telvaði við onkran, sam- stundis sum hann sat fyri hjá einum eldri næmingi. At sita fyri, vera stillur og hyggja beint fram og telva, alt í senn, ber ikki væl til, so tað var dapur í huga, Leif Johannesen — soleiðis æt hesin næmingur — royndi at fáa skapilsi á henda so eyðkenda knokk. (Myndin er seinni vorðin ogn studentaskúlans). Eitt summarkveld vóru navnin og eg dottnir inn her í henda sniðfundiga krók. Tá vit fóru, gjørdu vit eina vend yvir ímóti mikla gosbrunninum hjá gamla Anders Bundgaard. Janus peikar við nøsini upp ímóti GEFION, har hon høgt uppi pløgir fram vid sinum oksum, síðani yvir ímóti mær: — Og hvat mein- ar so hin ungi kunstnérurin um hetta verkið ? Tá var eg sum sagt byrjaður á akademiinum og hevði fingið at vita, at hetta var eitt seinromantiskt monstr- um, og í ungligum fyrilitarloysi orðbar eg meg eitt sindur lættmynt. Á skúlan- um tosaðu bæði lærari og næmingar rættiliga óhátíðarliga og ikki altíð við spekt og undranarvirðing um ávís lista- verk. Soleiðis tók lærari mín Utzon- Frank til ein dagin: — Ja, Langelinje den burde bli' afluset for skulptur. Navnin hugdi at mær bilsin, sum at einum ólátaðum barni, so gjerdi hann eitt syft við hevdinum og eitt viðbragd við hondini niðan ímóti gudinnu gróðrar- magnsins. Hann mundi hava varhugan av, at hetta hevði eg neyvan tikið úr mínum egna brósti. Hann segði bert: — Hatta er veldigt. Nú var eg noyddur at verja ta stødu, eg einaferð hevði tikið, og fór at greiða frá tí mismuni, ið var millum hesa yvirvaksnu ásynju og tarv- arnar av vanligari stedd. Teir líktust einum samanteggjaðum hópi av hund- um, hon rak undan sær. Janus lurtaði við opnum eygum, men klípti so hegra eitt sindur í. Tá eg var liðugur, gjerdi hann aftur eitt syft við hevdinum og segði: — Veldigt. Nú hevði hann funnið lagið, so hverja ferð eg var við at koma við mínum smá- ligu atfinningum, so var hann har bein- anvegin: — Veldigt! At enda hevði hann báðar hendur á lofti, og bara eg læt munnin upp, rópti hann: — Veldigt! Hann hevði øst seg sjálvan upp — ikki heilt ekta — undir leikti íspegilin. Hóast Janus hevði yrkt um »marmor í Hellas<, so var hansara fatan av mynd- listini, sum vera man, mest borin av skaldsligum kenslum. Eg kom at hugsa um navnan, tá eg sá standmyndina hjá svenska Eric Grate — ein heldur fer liggjandi granitt- kvinna, sett upp í Gávle — neyvan tað, J.H.O. skilti við hitt ediliga marmor. Men heitið kundi kanska haft virkað vegleiðandi — sagt honum nakað: >Gud- inna Við Hyperboreiskt Havn«. I Feroyingafelag Seinastu tíðina, áðrenn J.H.O. fór heim stutt fyri kríggið, búði hann úti í Valby a Limfjordsvej. Hagar út fóru ein góðan dag Christian Matras, Jóannes Rasmus- sen og eg. Christian hevði onkur erindi til Janusar — tey mundu ikki hava stórt uppá seg. Helst var tað bara eitt inn- skot, vit høvdu fingið — hug at hitta hann. Vit ringja uppá. Har rerist eingin innanfyri. Vit ringja eina, tvær og tríggjar ferðir. Nei. So gerst einki. Nú vit eru við at fara, gloppast hurðin og annað eygað hjá Janusi kagar út. Hann býður okkum inn, men tað er ein fjáltur á honum. Í stovuni eru pappír breidd út alla staðni, á borðunum og á stólunum. Hann flytir varliga nekur pappír, so vit fáa sett okkum niður og spyr, hvat vit vilja. Christian sigur so síni erindi. So sigur Janus: — Á Harrin havi lov, eg bleiv so illa við, tá eg sá tykkum, eg trúði tit komu at biðja meg tala í Fer- oyingafelag. Tá hann seinri fór uttar í køkin, sigur Christian so spakuliga. — Hann arbeiðir. Tað er best, vit sleppa okkum avstað. Vit so gjerdu, og Janus helt okkum ikki aftur. Á geilar- horninum beint yvirav var eitt vertshús, sum æt »Aalborg«, og her fóru vit inn, áðrenn vit fóru undir ta longu ferðina inn aftur til býin. Janus var ikki blíður, tá vit hittust nakað aftaná í Føroyingafelag. Tænarin á »Aalborg« hevði smettað. — Ju tríggir av hansara landsmonnum hevdu sitið har tað mesta av seinnapartinum. At vit kundu hava verið so níðskir ikki at hava boðið honum við. Var J.H.O. biðin um at tala og hevði hann sagt ja, kom hann ikki ófyrireik- aður. Talan var fast uppbygd við byrjan, evni og enda. Inngangurin kundi vera ein anektdota. Yvirhevur dyrkaði J.H.O. hina stuttu marghátt- ligu skemtiseguna. Sum t.d., tá hann byrjaði eina talu í Feroyingafeag: Longsta tala, segan veit um at siga, varð hildin ár 448 fyri okkara tíðarrokn- ing. Tað var tá Perikles, sonur Xant- hippos frá Cholargeis heitti á Atenarar- nar um at standa saman um demokra- tiið; stytsta varð hildin her í Feroyinga- felag, tá Johs. Djurhuus, apotekari, sló inn á glasið, reisti seg upp og segði: — Vælbekomið, og small aftur í sessin. Hann var samstundis ein av hesum fáu talarum, sum kundi megna at hevja taluna upp til patos: form, hugflog og álvarsemi. Helst var tað í Feroyingafe- lag, har hann hevði fólk sum Mariu í Dalólastovu og Trónda Olsen at kappast við. Meg minnist eina skerpikjets- veitslu, Janus var biðin um at vera tal- ari. Hann byrjaði við at reða um veitslu- talarar: henda plága, sum spilti tann góða matin. Títt og knapt hin leskiliga rúkandi dunnan varð borin inn, so var okkurt klombur har sum ikki kundi bara sær, men mátti sláa á glasið — úrslitið, at teir vælsiðaðu gestirnir í somu letu løgdu kniv og gaffil. Tá so hesin salon- elefanturin eina ferð varð liðugur, var har eingin, sum troystaði sær at seta tenninar í hetta nú kalda dunnulíkið. — Men soleiðis var ikki við skerpikjeti. Nei, ein lítil tala spilti ikki matin, hann var líka matligur aftaná. Men tað, sum eg vildi siga frá — helt Framhald á síðu 13