leygardagur 28. februar 1981síða 10

Síða 10 Uppvøkstur Jens Hendrik Oliver Djurhuus var føddur tann 26. febr- uar 1881 í Åarstovu í Tórshavn. Mamma hansara, Elsa Maria Poulsen (1847—1897) var år Toftum í Hósvík. Pápi hansara, Ola Jákup Djurhuus, Óla Jákup í Áar- stovu (1832—1909) var útróðrarmaður í Havn. Ættin var komin úr Kollafirði. Abbi Janusar, Hans Andreas í Áarstovu, var tann fyrsti, sum flutti til Havnar. Av kendum yrkjarum vóru í ættini m.a. Sjóvarbóndin Jens Christian Djurhuus (1773—1853), langabbi Janusar, sum m.a. yrkti Ormin Langa, og Jens Hendrik Djur- huus (1799—1892), abbabeiggi Janusar, sum m.a. yrkti Getuskeggjar. Havnin var ikki stór um hetta mundið. Í 1880, árið fyri Janus var feddur, var íbúgvaratalið 984. Fjórðings- eld frammanundan vóru portur latin upp og sosial og bú- skaparlig fjøtur slitin, sum bóru í sær stórar broytingar fyri fólkið. Fríhandilin var komin í 1856. Lógin, sum gjørdi tað gjørligt at keypa leigutraðirnar, var samtykt í 1863. Realskúli var settur á stovn í 1861 og lærara- skúli í 1871. Úr Áarstovu var bara eitt hanagleiv niðan í Quillingsgarð, har barnaskúli var. og út í Gongina, har Hans Niklái Jacobsen, bókbindarin, í 1865 var farin undir bókaselu. Havnarmenn vóru hondverkarar og ar- beiðsmenn, traðar- og útróðrarmenn. Fólkið var ikki múgvandi, men raskt og hittinorðað. Janus hevur lýst sínar bygdamenn við færri og nýtari orðum enn nakar annar. »Fåtækir edilingar«, sigur hann í fráseguni Ferð mín til Belgia um havnarmenn. Í okkara tíð, har hugs- unnarhátturin tykist munandi eðrvísi, er sjónarmiðið, hesi bæði orðini goyma í sær, vert at hava fyri eyga: at lykilin til aðal er, ikki titlar ella skart ella rikidømi, men hjartalag og andi. Tað finst ein lýsing av tí komandi yrkjaranum, sum hann sá út hesa tíðina, teknað 60 ár seinni av vinkonu hansara, tí tíggju ár eldri Mariu Mikkelsen, Mariu í Dal- Ólastovu. Í Útiseta 1948 skrivar hon soleiðis: Tað finst eitt bílæti av ungum fólki og bernum, tikið um 1890 inni í Quillingsgarði, ætlað sum gáva frá næmingum til fyrrverandi lærara við Havnar skúla, Christian Ludvig Johannessen. Á bílætinum situr ein drongur við beinunum kross- kastaðum og styðjandi armarnar á knøini; við rundum ljóshærdum skalla, kúput eygu, lýsandi av viti; ein lítil nes sum eitt nev peikar forvitin upp í loft. Hesin drong- ur, sum líkist burturúr, er Jens, sonur Óla Jákups í Áar- stovu. — Okkurt man spyrjast burtur úr hasum knass- anum! Janus gekk i realskúla — hesin skúlin var tå í håsun- um, har H.N. Jacobsens bókhandil nú heldur til — frá 1892—1897. Try ting tykjast verd at hefta seg vid i hes- um sambandi. Um hesa tíðina, frá 1893—96, gekk Jákup Dahl á læraraskúla. Ein dagin bar hann upp fyri Janusi yrkingina Nú er tann stundin komin til handa hjá Jóannes bónda. Í bókmentasegu síni sigur Christian Matras, at Janus »kendi skjálvta niður igjøgnum alla menuna, so hugtikin var hann. Men samstundis rodnaði hann av skomm — tí hann skilti ikki helvtina av orðun- um í yrkingini«. Janus kallaði hesa hending >máldóp sin«. Tað næsta, ið er vert at nevna í samband við hesa tíðina, er at ein av lærarunum hjá Janusi í realskúlanum var Oliver Petræus Effersee, farbróðir Rasmus og Oliv- er Effersøe. O.P. Effersøe (1830—1897) hevði luttikið í bardaganum í 1864 sum sjálvboðin hermaður, var blivin róstur av yvirmonnum sínum fyri dirvi, treysti og góðan sið og hevði fingið heiðursmerki fyri reystleika sín. Hesin maður tykist at hava sett sær djúp spor í Janusar sinni. Hann verður umtalaður í blaðgreinum Janusar sum ein kyndil og eitt fyridømi. Í Ferð min til Belgia tekur Janus soleiðis til: >Allir mínir lærarar í realskúlanum í Havn, Berg, O.P. Effersee, Traber, eru farnir til sínar fedrar. Heiðrað veri teirra minni. Berg, hin nærlagdi, Effersøe, hin elskaði, hetjan á Dybbøls- skansanum, Traber, hin høgt begåvadi«. Hesi bæði viðurskifti, »måld6purin« og kennskapurin við O.P. Effersøe undirstrika og bera í sær spírarnar til tveir aðaltættir í lívi og hugsan Janusar, eðrumegin kærleikan til og trúnna á tað føroyska málið, hinu- megin fullvissuna um, at Feroyar á ongan hátt vóru ella áttu at vera mentunarliga avskildraðar, men vóru djúpt bundnar at, ja partur av Danmark. Tá, við Gelsteds orð- um, teir myrku fuglarnir flugu inn yvir Danmark, kom henda fullvissan til sjóndar í einum trúskapi, sum rakk, ikki til Munkin, men heilt suður til Dannevirke. SOSIALURIN Janus, klipp eftir William Heinesen, 1976 Vit koma nú til tað triðja og kanska týdningarmesta, sum hendi Janus í hesum viðkvæma aldri. Presturin í Suðurstreymoy um hetta mundið var Emil Bruun (1864- 1914, prestur í Suðurstreymoy 1892-97). Tá ið Janus gekk til, ansaði Bruun eftir, hvussu framúr gløggur hann var. Hann bar so í bandi, at Janus kom at ganga til latín og grikst úti í Sandagerði. Har gekk hann saman við eðrum unglingum og javnaldrum, m.a. Eliesari Olsen, Eliesari á Stongunum í Klaksvík. Umframt at vera kenur í klassiskum málum og at hava stóran kunn- leika til klassiska mentan var Emil Bruun ein frálíkur lærari. Janus var ikki negdur við at læra mál og mál- læru, hann vildi eisini hava kunnleika um klassiskan skaldskap og hugsunarhátt. Og soleiðis, sigur Gud- mund Bruun í grein síni í Útiseta 1948, fekk Janus fyri fyrstu ferð kunnleika til Anabasis eftir Xenofon og Metamorfosurnar eftir Ovid. Tá ið Emil Bruun í 1897 fór til Hasle á Bornholm at vera prestur, bar hann so í bandi, at Janus í 1898 kom at ganga á studentaskúla á Renne lærde Skole, haðani hann tók studentsprógv ár 1900. Hurðin, sum í Sandagerði var gloppað inn í tann klassiska heimin, var á Renne studentaskúla latin upp á víðan vegg. Janus fekk her eina vitan um og ein tokka til grikskan skaldskap, heimspeki og segu og rómverska tungusnild, sum setti sítt eyðkenda merki á hansara skaldskap, á tað sindrið av prosa, sum finst eftir hann, og á hansara persónliga stíl restina av ævini. . . , Yrkjarin stigur fram FYRSTA PRENTADA YRKINGIN hjå J.H.O. Djur- huus var Blíð er summarnátt á Føroyalandi, sum stóð i Tingakrossi tann 30. oktober 1901. Brátt komu fleiri henni á baki. Tær komu á prent í ymsum bleðum, í Vár- skoti, ið var blaðið hjá Feroyingafelag í Keypmanna- havn, í Jóla- og nýarsbók, sum Símun av Skarði gav út, í Búreisingi hjá A.C. Evensen og í Tingakrossi. Vit vita eitt sindur um, hverja mótteku hesar yrkingarnar fingu. Christian Matras sigur, at tá ið Ódn kom á prent í Tingakrossi 1902, vistu allir skilamenn, at Feroyar hevdu fingið eitt stórt skald. Og Rikard Long, sum kom til Keypmannahavnar í 1905, greiðir frá, hvussu glaðir teir ungu feroyingarnir vóru um hesar yrkingarnar, »sum vit tordu at meta javnt við nútíma útlendskan skaldskap«. Eina eitt sindur eðrvísi samtíðarmynd fáa vit, um vit hyggja í Tingakross, sum kom út á fyrsta sinni tann 1. januar 1901. Í hesum blaði mettust radikalisman hjá Georg Brandes og Viggo Herup og sosialisman, javn- aðarrerslan, íbirt ein mansaldur frammanundan av tí óhepna Louis Pio. Blaðsins stavnhald kundi í stuttum sigast at vera: fyri upplýsing, móti órætti. Blaðið helt seg øll tey fyrstu árini á einum høgum professionellum stigi. Bókmentir vóru sum matur og drekka hjá blað- stjóranum, Kristini í Geil. Hann umtalaði og ummældi Herman Bang, Johs. V. Jensen, Karin Michaélis, Hen- rik Pontoppidan, Jeppe Aakjær o.s.fr. Men hann hevði eisini eyguni við, um nakað nældi í foroyskum nýlendi. Á vári 1902 kom fyrsta hefti av Búreisingi út. Tann 19. mars ummælir Kristin í Geil heftið og skrivar í hesum viðfangi um yrkingina Ódn eftir J.H.O. Djurhuus: „Med Student Jens Djurhuus' Ódn slutter Heftet. Det er en kraftig og smukt formet Lovsang over den færøske Uvejrsnat med rugende Mørke, Havbelgers Fraaden, Fosseskum og hylende Storme. Der syder i disse klangfulde Vers en ægte følt Vildskab, som kunne være en Johs. V. Jensen værdig«. Um yrkingarnar Vetrarljóð og Eitt feroyskt kveld (Mangan dvaldi eg við strond) í meiheftinum skrivar Kristin: »Den unge Lyriker, stud. jur. J.H.O. Djurhuus giver Heftet en saare tiltalende Afslutning med sine to, lang- fra helstøbte, men kønne og stemningsbevægede Digte »Vetrarlj6d« og »Eitt føroyskt kvøld«, det første et ve- modigt Udtryk for Sommernats-Elskovens flygtige Død i den isnende Vinter, det sidste en spæd og fin Sommeraftens-Stemning ved den færøske Strand«. Og í ummælinum av Jóla- og nýarsbók, áramótið 1904-05, skrivar Kristin (tann 28. desember 1904): »Kronen udi Poesien bærer dog J. Djurhuus med sit vemodig-inderlige »Åstarkvædi«, hvor en dyb og ægte Følelse har fundet det skønneste Udtryk. Også hans — desværre altfor lille — Digt »Gledigentan« med dets triste Storstadsstemning er interessant som et Førse- forsøg i Benyttelsen af moderne Emner i færøsk Poesi«. I eini samrødu vid undirritada hevur Christoffur Liitzen givid okkum ein varhuga av, hvussu tad man hava kenst hjá ti tjúgu ára gamla yrkjaranum, sum iva- leyst ikki enn hevur verið herdur av lívinum, at fáa Tingakross heimanífrá og síggja, hvenn ans hansara yrkingar vaktu. Tá ið Janus las tað, sum Kristin hevði skrivað um Ódn, var hann so lukkuligur, at hann legði blaðið undir koddan. Vaknaði hann um náttina, tók hann tað framaftur og las umaftur og umaftur tað, sum Kristin hevði skrivað. Ein og hver, sum hevur fingist við at skriva ella yrkja, man fata, hvussu stóran týdning ein mótteka sum henda hevði fyri ein viðkvæman ungling, sum fyri fyrstu ferð vágaði sær at vísa sínar gávur fram fyri al- menninginum. Tað er samstundis vert at geva gætur, at gleðin hjá Kristini ikki tykist at káma hansara kritiska sans. Hann skrivar um »Førsteforsøg« og um yrkingar, sum eru »langtfra helstøbte«. Tað er áhugavert at sam- anbera eina slíka kritiska stødutakan við ta mangan treytaleysa og kravlítlu dyrkan, sum Janusi hevur verið fyri seinni, og sum man hava verið føroyskum skald- skapi, ikki minst Janusar mongu kritikkleysu eftirapar- um, meira til skaða enn til gagn. Skaldslig eyðkenni SUM YRKJARI STENDUR J.H.O. Djurhuus einsa- mallur í føroyskum skaldskapi, ólíkur ollum eðrum før- oyskum yrkjarum, bæði teimum, sum komu undan hon- um, og teimum, sum komu eftir hann. Tað er ikki gjør- ligt í hesi grein á fullfíggjaðan hátt at greiða frá, hví hetta er so. Kortini havi eg hug at nevna fýra viður- skifti, sum kanska kunnu varpa ljós á hesa sersteðu. Fyri tað fyrsta er Janus eðrvísi enn aðrir føroyskir yrkj- arar í tí, at fyri honum er formurin, sniðið, líka so týð- andi sum innihaldið, ja, ofta leggur hann meira dent á, hvussu nakað verður sagt, enn á hvat ið verður sagt. Fyri tað annað eru fyrimyndirnar, hann smíðar sínar skaldsligu snekkjur eftir — her verður hugsað um ta formligu beinagrindina, um ørindislag, ørindisføtur, biløt, tilsipingar, skaldsligan dám — tiknar úr gomlum grikskum og rómverskum skaldskapi og úr nýggjari europeiskum skaldskapi. Tað kundi verið áhugavert ikki minst í ein tíð, har humanistiskar lærugreinir sum mál og sega hava ein lækkandi kurs, at víst á, hvussu tann lærdi, málsliga og skaldsliga víðfarni humanist-