leygardagur 15. august 1981síða 11

SOSIALURIN Síða 11 A ljóðar syrgiligt, er hovuðs- dámurin í skaldseguni skemtiligur og harmonisk- ur. Ørindini hjá høvund- anum eru at lýsa tað gamla og tað nýggja fer- oyska samfelagið, bónda- samfelagið og fiskivinnu- tjóðina, likamliggjørd í ættarliðinum hjá Ketli og ættarliðinum hjá synun- um. Ketil hoyrir heima í tí gamla statiska bóndasam- felagnum, meðan synirnir hoyra heima í tí aktivu fiskivinnutjóðini, sum teir gomlu als ikki skilja. Hvussu grundleggjandi annarleiðis nógvir av teim yngru fata umheimin, verður skemtiliga greitt frá í einum broti, har tveir lærarar royna at vísa seg sum rættar grindamenn: Á eini brík við eldin sita tveir lærarar. Teir hava verið í einum díki og dálk- að seg, tí teir vilja líkjast grindamonnum. Teir spenna bringuna úr sær, hava langt ímillum knøini og seta feturnar nógv út- eftir, meðan teir sita. Teir slurka og blunka til konu- fólkini, sum stóðu frammi á gólvinum. Annar er mál- maður og ger eitt nýtt orð, kallar tað fyri grindaslurk. Hin er ítróttarmaður og leggur seg eftir at slurka elegant. Sukrið rerdu teir í við einum rivjabeini, sum teir læna ímillum sín. Konufólkini = trunkaðust rundan um teir, stungu seg upp fyri vindeygini og fram fyri dyrnar. Tær vildu síggja teir, tí teir vóru ógiftir. At tað er meguligt hjá teimum báðum lærarunum at spæla leik- lutin grindamenn í sjón- leikinum grindadráp, ístaðin fyri at vera grinda- menn, vísir at tað sum hvalirnir hava at týða fyri teir gomlu, ikki sigur hesum báðum nakað. Fyri teir er drápið ikki annað enn ein rótferoyskur siða- arvur, sum er við til at pussa teirra tjóðskapar- ligu gloriu. Ketil meinar, at ungdómurin er farin av lagi, hann bara krevur og krevur, og vísir seg ikki nóg undirbrottligan mótvegis Gudi og evrig- heitini. Synirnir siga, at tað er ein sjálvsagdur rættur at krevja eina mannverda tilveru her á fold, og at undirbrottlig- heit mótvegis Gudi og ev- righeit ongantíð hevur ført til nakað. Men slupp- tíðin verður ikki lýst sum verandi bara av tí góða, tað er ikki bara vælferð, sum er komin við henni. Tá Ketilskona meinar, at tann hálvbýtti, heimfeðis- ligi Kálvur ikki kann gera nyttu ufmborð á eini slupp, tí hann hevur so lítil til vit, svarar ein av hinum synunum: »Hann«, sigur tann elsti sonurin, »eg .skal siga tykkum, at hann er betur skikkadur at standa vid vadbeinid enn bæði eg og fleiri« og >við vaðbeinið er tað ein fyri- munur at hava sum minst av tí slagnum. Har er tann best staddur sum hugsar sum minst. So lítið lysti- ligt er tað lívið<. Tað er í tí manglandi sambandinum millum ættarliðini, at tann tra- giski ásurin í skaldseguni finst. Tíðin hjá Ketli og hans- ara er farin, men synirnir hava ikki bara vunnið við býtið; teir kenna ikki tann frið og tað samhoyr við natúr og dýr, sum teir eldru kenna. Tað er ein kostnaður, sum tann nýggja skundandi, materi- ella tíðin hevur kravt. Og sum hevundurin setur tað upp, hevur prísurin verið hegur. Samanumtikið er >Feðg- ar á ferð< skemtilig, og tað er nettupp humorin hjá Heðini Brú, sum fær lesa- ran at sættast við hen- dingarnar — sum nú eru tragiskar — og fær hann at trúgva, at tað skal nokk ganga onkursvegna. Lyklaskaldsega „Leikum fagurt“, sum kom út í 1963, men er skrivað nógv fyrr, er ein såtirisk lýsing av tí poli- tiska lívinum í Feroyum í tretivuárunum. Har- afturat sigur hon frá kær- leiksseguni millum tann veika Tormann og ta sterku Elsbu. Tann ráð- andi segugongdin fortelur um íhaldflokkin, sum er ein sambandsflokkur og Framtaksflokkin, sum er ein sjálvstýrisflokkur, og hvussu hesir flokkar, næstan sum av gomlum vana, klandrast og leypa á hvenn annan í blødunum Dagens Emne og Berg- mál. Alt samalt rættiliga meinaleyst og mest stór orð. Tað vandamikla kemur ikki inn í politikkin fyrrenn reiðarin og keyp- maðurin Bakka-Hanus fær eina opinbering frá Gudi. Hann skal stovna ein trúnaðarflokk, sum skal bjarga Feroyum og sjálvandi serstakliga handlinum hjá Bakka- Hanusi, sum er um at fara á heysin. Heimsspekin, sum liggur aftanfyri tann nýggja flokkin verður framborin av fulltrúð- anum hjá Bakka-Hanusi Bjarna Berg. Hon vísir seg at vera yvirmenniskja- heimsspeki likamliggjørd sum nútímans kapitalisma, hátt hevjað yvir allar politiskar ideo- logiir, sum aldrin kunnu verða annað enn amboð í bardaganum at fáa hendur á meira peningi, meira makt. Hóast trunavar- flokkurin sum nevnir seg Nýggiflokkur hóttir við himmmal og helviti, um fólk ikki atkveða fyri flokkinum, so gongst ikki væl til valið. Men Bjarni Berg veit ráð: >Vit skulu verða nationalir<. Trí- einigheitin: kapitalur, reli- gión og nationalisma må føra til sigur. »Leikum fagurt« er i manga måtar tad, ein nevnir eina lyklaskald- søgu, t.v.s. ein skaldsøga har tú kennir hendingar og fyribrigdi aftur frá veruleikanum, eisini ofta persónar, men eg dugi ikki at siga, um persónarnir í „Leikum fagurt“ eru tiknir beinleiðis úr tí poli- tiska lívinum í tretivu- árunum. Íhaldsflokkurin í skaldseguni er uttan iva Sambandsflokkurin, og Framtaksflokkurin er Sjálvstýrisflokkurin. Báð- ir flokkar mugu sigast at vera rættiliga væl raktir. Javnaðarflokkurin finst ikki í skaldseguni, kanska er tað fyri at gera teir politisku mótsetningarnar einfaldari ella kanska er tað tí skeggið stendur so nær hekuni. Tann mest áhugaverdi flokkurin er Nýggiflokkur, ið er ein svíðandi lýsing av Vinnu- flokkinum, sum kom á ting í 1936. Giliadsfólkini, ið stuðla Nýggjaflokki, eru einahelst Breðrasam- koman. Bleðini Dagens Emne og Bergmál eru iva- leyst Dimmalætting og Tingakrossur. „Leikum fagurt< er rættiliga annarleiðis enn hinar skaldsegurnar hjá Heðini Brú, bæði tí hon fer fram í Havnini og ikki í einari bygd, og tí tað eru so nógv persónnevn, sum eru við til at skapa eina kenslu av kaleidoskopisk- um vavgreyti. Harafturat er hon lyklaskaldsega, sum fer fram heilt fá ár undan, hon er skrivað. Tað gav eisini at bíta. Ætlanin var, at hon skuldi hava eitt framhald, men tá kenningar hjá hevund- anum lósu handritið, frá- ráddu teir honum at gera meira við hetta viðkvæma og vandamikla evni. Tí stendur skaldsegan nú hálvliðug, og tað er synd. Helst hevur eisini verið ætlanin at gera meira burturúr kærleikssøguni millum Tormann og Elsbu, soleiðis at tann pri- vata og tann politiska søgugongdin føra seg parallelt fram og harvið lysa hvørja adra. Tann vánaliga móttekan av „Leikum fagurt« hevur eisini skyldini í, at tær báðar næstu skaldseg- urnar >Men lívið lær« 1970 og >Tað stóra takid« 1972 fara fram fyri ávika- vist 200 og 70 árum síð- ani. Tað minkar um vand- an fyri, at onkur skal kenna seg raktan og harvið fyri illum mót- mælum. HEÐIN BRÚ FE LØGINI VAR DIN OG MERKIÐ TORSHAVN 1940 Lognbrá, fyrsta skaldsøgan hjá Heðin Brú, sum kom út i 1930 Lógin frá 1777 »Men lívið lær« er longsta skaldsegan hjá Heðini Brú, hon er 321 stórar síður til longdar. Ætlenin er at lýsa tað statiska og klassabýtta føroyska sam- felagi seinast í átjandu eld. Hendingarnar í skaldseguni stava bein- leiðis frá teim vánaligu av- leiðingunum, sum lógin frá 1777 um bátsband og giftarmál hevði fyri tann vanliga ognarleysa feroy- ingin. Lógin staðfesti m. a., at tað bert vóru bend- irnir — og harvið prest- arnir sum eisini vóru bendur — ið høvdu loyvi at eiga bát, og bóndin hevði rætt til at biðja sýslumannin syrgja fyri at báturin varð mannaður av teim ognarleysu. Fyri at giftast kravdist ein hálv til ein heil merkur í jerð. Hevuðspersónurin í skaldseguni = er tann sterka almúgukvinnan Durita, sum sæð burtur frá sjálvum endanum, ikki verður lýst sum ein liv- andi menniskja, men júst sum yvirmenniskja. Durita verður tann per- sóngjerdi upplýsings- tanki, sum í endanum av øldini nåddi Feroyum. Hon verður ein friheits- hetja, sum berjist fyri, at tann vanligi føroyingurin skal fáa mannarætt í egnum landi. Durita er eitt slag av gudinnu, hon er almóðurin. Skaldsegan er eisini ein fagnaðar- songur til kvinnuna, sum livir eftir kenslunum, eftir hvat hon kennir er rætt, og hvat er skeivt. Maðurin Jesar fær lítið og einki av skafti, fyrrenn hann verður stýrdur av Duritu, tí hann hugsar ov nógv. Durita fær endurreist stórar partar av bygdini og meira við, tí hon ikki situr og ivast í hvussu og hvat, men uttan at drála ger tað hon veit er tað rætta, líkamikið hvat lógin sigur. Hon er lík Noru í Sjónleikinum hjá Henrik Ibsen >Et Dukke- hjem«, sum eisini ger tað, hon við sær sjålvari kennir er rætt, og skilur ikki at lógin ikki altíð tekur menniskjaslig fyrilit. >Men lívið lær« er málað við breiðum pensli og er undirhaldandi og spennandi at lesa, og hon íður av framúr fólkalívs- myndum, men av tí at Durita enn ikki er roynd lýst livandi, trýr lesarin ógvuliga fáum av persón- unum í skaldseguni. Deyði bónda- samfelagsins Seinasta skaldsegan hjá Heðini Brú er >Tað stóra takið“, sum viðger skifti frá bóndasamfelag til fiskivinnusamfelag í eim føroyskari bygd. Í fyrs- tani situr ein garður, Fornigarður, á næstan allari jorðini og hevur ti alt at siga í bygdini. Men tað er ikki langt umliðið, so eru synirnir hjá ellum teim ognarleysu til skips og vinna pening, og det- urnar eru í stórbygdunum í fiskaarbeiði, so tað er so skjótt, at bóndagarðurin, sum hongur fastur í eini evju av gomlum hugsun- arhátti, smokkar burtur- ímillum. Garðurin kemur ikki á føtur aftur, fyrrenn tey fyrrverandi fátæku og fyrrverandi trælir á garð- inum, skumpa undir og hjálpa garðinum. Tá bókin endar, hevur bygdin fingið havn og kirkju, og freðin í bygdini er stór, tí nú øll eru lika, hava øll tað gott, ella so gott sum øll. Døt- urnar á bóndagarðinum hava tað ikki so gott. Tær — og serliga hin eldra — høvdu roknað við at liva upp å ættina teirra tiå her á fold. Men nú vísir tað seg, at ein bóndadóttir ikki er betur fyri enn hinar genturnar í bygdini, hon skal sum tær prógva sítt virði og er ikki longur fedd við tí. Hetta tolir tann eldra ikki og verður órein og svek meðan tann yngra er gjert býtt í upp- vekstrinum. Tær verða livandi demi um, at sam- felagsbroytingin ikki kost- aði heilt einki. >Tað stóra takið< er tann mest skematiseraða skaldsegan hjá Heðini Brú. Lesarin fær mangan eina kenslu av, at hev- undurin hevur ikki gjert skaldseguna lidna, men hevur latið tann hálv- lidna bulin prenta. Í stór- an mun er einki lív í per- sónunum, eru bert veikar strikumyndir. Tittulin sipar til tað ódnartakið sum skuldi til, fyri at lyfta Feroyar inn í nútíðina, men í skaldseguni er tað ikki nakað ódnartak, har gongur alt av sær sjálvum. Í uppbygging er >Tað stóra takið< ein kollektiv- skaldsega, t.v.s. at eingir einstaklingar eru hevuðs- persónar, men alt bygda- samfelagið. Stuttsegur Hóast stuttseguskald- skapurin hjá Heðini Brú av mongum verður mettur sum tað besta, hann hevur skrivað, verður í einum til tað stuttum yvirliti sum hesum, ikki stundir til at nerta við allan skald- skapin, til tað er hann ov rúgvismikil: 6 skaldsegur, 4 stuttsegusevn við 48 segum, endurminningar uppá slakar 400 síður og ein riðil av týðingum úr fremmandum málum, frá Shakespeare til Dosto- AAAA——AAA—AKAF——A——ÞA——Æ—Æ—Æ——T—T—TL—Æ—