leygardagur 15. august 1981síða 12

bue od Síða 12 SOSIALURIN jevskij. Eg viðgeri ti bert í stuttum stuttsegurnar. Tey fýra stuttsøgusøvn- ini eru: »Fjallaskuggin« 1936, >Flókatrell< 1948, >Purkhús< 1966 og >Bú- ravnurin< 1971. Megin- parturin av stuttsegunum nevnast mest rámandi skitsir, tær eru ikki fiktión í vanligari merking. Skitsan kann avmarkast í mun til fiktiónsstutt- seguna á tann hátt, at hon ikki hevur nakra rættilig- ar fiktivar tilburðir, í mun til essayið á tann hátt, at hon hevur lítið av abstrak- tari hugleiðing og í mun til prosayrkingina við longri og fríari setningum. Til- farið í skitsuni er ofta avmynding av landsløgum, hugaløgum, endurminningum, uppliv- ingum v.m. Skitsan hevur ógvuliga subjektiv sermerki, og er tí ógvuliga væl nytilig til endur- minningar. Heitið skitsa er ein metaforur, t.v.s. ein orðamynd, sum er lánt frá málningalistini, og tað lýsir ógvuliga væl tann mátan, sum Heðin Brú brúkar orð og setningar til at mála menniskjur, na- túrupplivingar og natúr- kenslur. Natúrulýs- ingarnar eru mangan ein panteistiskur fagnaður til lívsumferðina, víst við teim skiftandi árstíðun- um. Lívsramman hjá menniskjuni er sett av natúruni í strangasta týd- ningi. Mótsetningurin millum tað gamla og tað nýggja samfelagið verður viðgjerdur fleiri ferðir, og somuleiðis korini hjá listamanninum í ein- um samfelagi, sum ikki skilir hann. Tað fer ein broyting fram í stuttsegunum frá teim meira leyst saman- settu segunum í >Fjalla- skugga« til ein meira og meira stramman form í teim seinnu segunum. Málið verður meira sam- andrigið og setningarnir stytri — ein ikki óvanlig gongd í skrivingini hjá einum rithøvunda. Av óvissum orsekum fjarar humorin næstan burtur í segunum frá teim seinnu árunum; tað sama ger seg galdandi í skaldsegunum »Men lívið lær“ og >Tað stóra takid«. Ein hevuðsútsegn hjá hevundanum í segunum frá seinasta savninum >Búravnurin< er ein samanfatan av lívsroynd- unum, tað ræður um at halda fast við tað opna barnasinni inn í vaksna- árini og gávurnar at spæla lívið, í staðin fyri sjálvs- sekin at berja seg gjegnum tað. Høvundurin hevur alla virðing fyri tí menniskjuni, sum arbeiðir fyri sínum dagliga breyði, men hann vanvirðir tað sjálvgóðsku og slúkni eftir at eiga, sum er ein partur av fyrimyndini hjá nútímans samfelagnum. Endurminningar Seinasta verkið frá Heðin Brús hond er »Endur- minningar« sum komu i 1980. Fyrra helvtin av bókini stendur sterkast og mest livandi, tí hon sigur frá uppvekstrinum fram til umleið 1920, og her kann hevundurin skriva næstan sum hann vil. Tá ið hann nærkast okkara tíð verða frásagnirnar veikari og minni nágreini- ligar, t. d. nevnast næstan eingi nevn. Grundin er sjálvsagt tann, at í einum lítlum og ættarkærum samfelag sum tí feroyska er torfert at festa nakað á blað, uttan at onkur fær ilt av tí. Samanbera við skald- skapin við endurminn- ingarnar, síggja vit, at tað fyrst og fremst eru >Logn- brå« og »Fastatøkur«, ið byggja å egnar uppliving- ar, uttan at vit tó kunnu seta javnaðarmerki millum Heðin Brú og Hegna. Ein fittur partur av stuttsegunum byggja eisini á egnar upplivingar. Skyldskapur Heðin Brú er í ætt við teir rithevundar sum í Dan- mark komu fram beint undan aldarskiftinum og vanliga undir einum nevn- ast >Det folkelige gennem- brud«; teir eru millum aðrar: Jakob Knudsen, Johannes V. Jensen, Jeppe Aakjær, Johan Skjoldborg og Martin Andersen Nexø. Í teirra og Hedin Brus føri hevur tann grundtvigianski hå- skúlin havt avgerandi týdning. Ein av grund- stuðlunum undir skald- skapinum er lýsingina av tí sjálvupplivda gerandis- degnum, báðir partar hava ein vilja til at broyta skeivleikar í samfelagnum við at fáa fólk at lata eyguni upp, og tann arbeiðssama og virkna menniskjan er í hásæt- inum. Teir donsku hev- undarnir skriva, eins og Heðin Brú, mangan stutt- søgur, sum meira eru at kalla fólkalívsmyndir, teir gera allir nógv burturúr tí livandi natúruni; tað er ástarsamband millum hes- ar hevundar og natúruna, kvinnan er hjá báðum pertum eitt tekin uppá livskraftina, sum íkki letur seg forda. Hesir høv- undar gera eisini nógv burturúr at lýsa barna- heimin, ikki sum eitt stutt stig á vegnum til vaksna- árini, men við sjálvsteð- ugum virði. Líkleikin hjá Heðini Brú við hesar hev- undar finst á næstan ollum økjum, men á einum Feðgar á ferð, kanska best dámda skaldsogan hjá Heðin Brú eki ber hann frá, hann skrivar næstan ikki yrk- ingar, meðan hesir allir hava givið yrkingasevn ut. Kor listamansins Humor Trupulleikarnir hjá lista- manninum, og hvat listin kann nýtast til er fleiri ferðir á skránni í skald- skapinum. Meðan listin, serstakliga tíðliga í skald- skapinum, verður mett at vera tað hægsta, ein menniskja kann náa, og hon verður eins og hjá romantikarunum skírd guddommilig, so verður hon seinni í skaldskap- inum t. d. í >Men lívið lær<, meira og meira til kompensatión fyri tað veruliga lívið. Tað verður til, at tá ein ikki sleppur at liva tað livandi lívið, so kann listin vera ein troyst. Men steðan hjá rithev- undanum er ikki eintýdd, tí hann dregur steðugt fram, at tað er týdningar- mikið, at vit ikki gloyma tað skapandi hugflogið í berum matstrevi. Humorin hevur sum áður nevnt alstóran týd- ning í bókunum hjá Heðini Brú, einahelst í teim fyrru. Í »Logn- brå—Fastatøkum« eru tær skemtiligu hending- arnar vistar sum småir sjónleikir, i »Fedgar á ferð“ er eisini harðmælt skemt, men hevuðs- dámurin er tann stilli humorin, sum alla tíðina er til staðar undir yvir- flatuni, í »Leikum fagurt« eru satira og marghått- ligir viðburðir. Í teim báðum seinastu skaldseg- unum er humorin burtdr- fjarðaður. At teir smáu »sjonleik- irnir«, sum finnast ymsa- staðni í skaldskapinum eru meistarligir, kann ein og hver vissa seg um við at lesa áður endurgivna brotið um lærararnar í grind, og t.d. har Skúvur spýr á grammofonina í »Fastatøkum«. Broytingar- samfelagid Eitt høvudsevni i skald- skapinum og einahelst i skaldsøgunum er samfel- agid i broyting frå einum stødi til eitt annad, og teir trupulleikar sum neyðtur- viliga mugu standast av, at eitt samfelag skiftir ham. Í »Lognbrå-Fasta- tøkum« er samfelagið í broyting bert baksýnið hjá menningarseguni hjá Hegna, meðan broytingarí „Feðgar á ferð< er lýst gjøgnum mótsetningarnar millum tey eldru og tey yngru, ættarliðini ímynda hvert sítt samfelagsstaði. „Leikum fagurt« lýsir m.a. avleiðingarnar av samfel- agsbroytingini, blómandi tjóðskaparkensla, vak- sandi sjálvsmedvit, rót- loysi, politiskt eygnariv, sekteristar, alt rørt saman í einum svartapotti. >Men lívið lær“ fortelur um av- leiðingarnar av tí kúgandi lógini frá 1777, og um upp- lýsingarhugsjónina, sum kemur til landið nakað samstundis. >Tað stóra takið< viðger broytingina frá bóndabygd til fiski- vinnubygd. Lívsáskoðanin í skaldskapinum broytist frá einum veti av pessi- mismu í »Lognbrå« og bjartskygni við fyrivarni i »Fastatøkum« yvir ljósari lívsáskoðan í >Feðgum á ferð“ og >Leikum fagurt« til treytaleysa optimismu í »Men lívið lær“ og >Tað stóra takid«. Tekur tú aktivan lut í tilveruni, so verður úrslitið av tí fræg- asta. Tað grundleggjandi í lívsáskoðanini, teir tríggir grundstuðlarnir undir skaldskapinum hjá Heðini Brú eru: uppveksturin á bygd, tann grundtvigi- anska upplýsingin og sjónarmið úr tí modernaðu natúrvísundini. Eg setti í byrjanini spurningin: hví er Heðin Brú so nógv meira umhildin enn nakar annar foroyskur rithevundur? Grundin er bæði tey evni, hann viðger, og mátin hann viðger tey uppá, og humorin sum stóran part av skaldskapinum er fløvandi til stadar og ikki at gloyma: málið. Tann målsligi meistaraskapurin hjá Heðini Brú kann ikki takast fram ov ofta. Hann hevur havt og hevur óme- taligan tydning fyri livandi føroyskt mål, og vid békunum hjå honum er tað prógvað, at mun- urin millum tala og skrivað føroyskt ikki nýtir at vera so stórur. Vit eru errnir av honum — sigur Viggo á Mølini um sambygda- mannin Heðin Brú og greiðir frá ti fyrsta hann minnist til hann — Tað fyrsta eg minnist til Hans Jakku, ella Heðin Brú, var tá hann plagdi at koma oman higar — Hans bróður og hann vóru so ógvuliga væl — og skrivaðu blaðið, Geislan, sum ungmannafel- agið, Ljómur, teir stovnaðu, gav út, greiðir Viggo Dals- gaard, á Mølini, í Skálavík frá. — Uppi á kamarinum hjá Hansi skrivaðu teir hetta blaðið — við hond og sjál- vir mangfoldiggjørdu teir tað. Tað komu nekur eintøku út, men ikki trúgvi eg, at nakað er til av teimum. Tað fyrsta, eg minnist meg hava lisið eftir Heðini, var ein grein í tí næsta blaðnum. Í hesi greinini var Heðin ógvuliga íðin avhalds- maður, greiðir Viggo víð- ari frá. Fráhald og máta- hald, haldi eg greinin Í