mikudagur 6. januar 1982síða 7

SOSIALURIN Føroyski ment- unarpallurin Nakrar hugleiðingar um bókmentir og samfelag i band við fyrilestur um skaldskapin hjá Heðin Brú Meðan tú mangar aðra- staðnis hevur eina rætti- liga gamla traditión fyri bókmentaummælum og bókmentateoretiskum tja- ki, finst einki samsvarandi í Feroyum. Ein av orsek- unum til hendan mangul ella hesa ómegd er, at málið er so ungt. Sum vit vita, er Janus Djurhuus tann fyrsti, sum skrivar yrkingar, ið eru ætlaðar at lesast fyrst og fremst og ikki eru skrivaðar til ávís løg; tær koma fyrst í hes- ari eldini. Fyrsta føroyska skaldsøgan er »Båbels- tornið< eftir Regin i Líð í 1909, tann næsta er „Beinta< eftir H.A.Djur- huus frá 1927, og tann triðja er >Lognbrá< hjá Heðini Brú, sum kemur í 1930 (H.M. Ejdesgaard var farin undir at skriva „Hitt ævinliga gongu- verkid« og fyrsta brotið stóð í Varðanum nr. 6 frá 1926, men hon kom ikki út sum skaldsega fyrrenn í 1953?). Sum vit síggja eru før- oyskar bókmentir eitt ógvuliga ungt fyribrigdi — um vit ikki rokna kvæð- ini við — og hetta setur sjálvandi mark fyri eini bókmentateoretiskari tra- ditión. Men tað er ikki bert av hesi orsek, at hendan traditión manglar. Ein onnur grund er, at Feroyar eru eitt so lítið samfelag, har ell næstan kenna øll. Tá id tú skalt viðgera eitt listarverk, verður tað ofta torfert at halda listamannin uttan- fyri: hvat fer hesin at siga, næstu ferð eg hitti hann? o.s.fr. Hugsanir av hesum slag eru næstan ikki til at sleppa undan í einum lít- lum samfelag, har ein ógvuliga stórur partur av teim, sum fáast við list og mentan oftani eru saman, og tær fera í flestu forum við sær, at tú letur vera við at koma við atfinning- um. Tað sum vónandi skuldi verða ein gevandi kritikkur verður til mark- leyst rós tlla tvætl av slag- num: vekur bók, liggur væl í hondini, o.líkn. Hetta slagi av ummælum hongur ikki bert saman við, at ummæl- arin kennur hevundan, men eisini saman við tí, at meginparturin av teimum sum ummæla ikki eru rættiliga fer fyri at gera tað, og tí uttan fyrilit rósa ellum. Hetta ferir okkum fram til mangulin uppá eitt samsvarandi føroyskt málamboð, orsakað av at alt sum varð skrivað í Feroyur í fleiri hundrað ár, varð skrivað á dons- kum. Hetta hevur fert við sær, at feroyskt er eitt ótrúliga livandi »objekt- mål«, t.v.s. hevur nógv orð fyri t.d. kei, bryggju, len- ding, atlegupláss, o.s.fr: orð sum vóru neyðug í tí dagliga arbeiðinum, men hinvegin er málið ógvuliga fátækt, tá ið tað viðvíkur »abstraktum« tað finnast einki orð fyri hugtek. Tað ger tað mangan torført at gera eina skrivliga sundurgreingin av einum bókmentaverki, tí tann skrivandi hevur ilt við at finna tey rettu orðini. En- asti møguleikin er at brúka kend fremmanda- orð ella metaforar, t.v.s. orðamyndir frá objekt- málinum. Eitt afturat spælir inn í hesum sambandi, og tað er tann ólukkuliga trúgv, sum nógvir feroyingar hava havt og lutvís hava, at tað sum verður skrivað í Feroyum ikki kann sam- metast við tað, sum verður skrivað í Føroyum ikki kann sammetast við tað, sum verður skrivað aðrastaðnis. Orsekin til hetta er helst undirkúg- ingin gjegnum eldir, tað sum fyrrverandi studenta- skúlalærari Erik Petersen skírdi: trælalyndið. Men líka so ofta snarar hendan minnilutakenslan 180% og verður til tjóð- skaparliga chauvinismu, tjóðskapargabb: alt sum kemur uttanífrá er óbrúki- ligt ella skaðiligt. Hetta seinasta kenna vit t.d. frá nýggja formanninum í Varðanum, sum í sam- bandi við feðingardagin hjá Heðini Brú segði: »Flestu av okkara skriv- andi fólkum eru ávirkað av tí fremmanda umráði, har tey hava lært og livað, meðan Heðin Brú, tó at hann hevur verið mong ár upp í slag í Danmark og lært, er so púra óspiltur, at hann dagin í dag kundi komið úr roykstovuni ella undan neystunum í Skála- vík við síni talu og fram- burði. — Harvið hevur hann víst aftaná komandi skrivihugaðum, at vit hava ikki fyri neyðini at leita burtur í aðrar menta- nir til at fáa føroyskt tilfar til skriving og lestur. Heldur eiga tey at kanna og dyrka tað tilfar, sum ørgrynni er av her hjá okkum, og soleidis gera hugaheimin meira heim- ligan og føroyskan«. Í samrødu eg hevdi vid Hedin Bru nevnir hann ymsar norrenar bók- mentir, sum hava havt týdning og endar: „Heimsbókmentir = hava týtt nógv fyri meg, eitt nú teir stóru russararnir fyrst og fremst, og so meira meira«, og hann nevnir aðrastaðnis, hvussu nógv hann hevur fingið burturúr at vera uttanlands. Báðar reaktiónirnar: tað at einki feroyskt hevur nakað virði, og hin sum Varðaformaðurin stendur fyri — og sum annars er nýtt met í heimfeðisligum hugsunnarhåtti — eru tvær síður av sama kom- pleksi (minnilutakom- pleksi). Eftir mínum tykki eru hesi fimm samantengdu punkt ein frágreiðing uppá, ella boð uppá eina frágreiðing, hví tað næstan einki finst av bók- mentaviðgerðum á fer- oyskum: málið er ungt, bókmentirnar eru ungar, tað lítla samfelagi, einki abstrakt mál og tann men- tunarliga minnilutakens- lan, sum ikki enn er hor- vin. Arbeiðsháttur Tá ið tú fert undir at kort- leggja og finna aðaltættir í útlendskum skaldskapi, finnast næstan altíð bók- mentateoretiskar greinir og ritgerðir, sum kannarin kann royna at vera í lut- falli til ella sammeta seg við. Sjálvt um tað kanska einki er skrivað um akkuráð tann rithevund, sum tú vilt eftirkanna, so vil skaldskapurin altíð hoyra til eina traditión, ella vera í andsteðu til eina traditión, sum kann- arin so kann brúka sum stødi. Skaldskapurin vil altíð, á ein ella annan hátt, skriva seg inn í ein bók- mentaligan ella samfel- agsligan samanhang, sum undir ellum umsteðum er lutvís greiður. Men sum nevnt finst einki = av hesum á foroyskum, og Heðin Brú hevur brotið upp úr nýgg- jum bæði á tí málsliga og á tí bókmentaliga ekinum, og akkuráð steðan hjá honum sum undangongu- maður í feroyskari prosa, gerð arbeiðið hjá kannaranum torfert: hvar skal hann seta sjetul á, og hvar skal hann enda? Skaldskapur hongur undir ongum umsteðum í leysari luft, men hvussu finnur tú fram til samanhangin og kortleggur hann? Eftir mínum tykki finst bert ein meguleiki, og tað er at eftirkanna skald- skapin hjá einum høvunda bók fyri bók, við opinleika og forvitni sum grund- reglu. Tú kanst ikki frammanundan leggja teg fastan á ein ávísan ar- beiðshátt ella sýnsvinkul, uttan athetta á einum so ónortnum eki sum fer- oyskum bókmentum kemur at tykjast sum neyðteka ella ein prokrustessons, har skald- skapurin uttan fyrilit verður kroystur í. Tú kanst ikki bert sita við tíni egnu mynd av veruleikanum og so samanlíkna ta hjá yrkjar- anum við hesa og finna út av, hvar hon sampakkar og hvar hon ikki ger tað. Tað má leggjast dentur á medvitið hjá yrkjaranum, og, har tað er gjørligt, brúka ta ætlan hesin hevur havt, sum inngongd til eina fatan av listaverk- inum. Hetta kann vera við til at forða fyri, at tú uttan fyrilit kroystir eina fatan av umheimi og list niður yvir yrkjaran, sum ikki botnar í veruleikanum. Hinvegin kanst tú heldur ikki nýta t.d. tað sum yrkjarin sigur, sum eina óvikandi fatanarrammu undir eftirkanning av hansara skaldskapi. Sund- urgreining má mennast í einum dialektiskum samanspæli millum nak- rar grundreglur, sum granskarin leggur fram, og so teir spurningar, sum tey eftirkannadu lista- verkini seta. Í einum føri sum skald- skapinum hjá Heðini Brú. verður ikki brúkt nøkur heildarloysn, ikki nakar Í bókini >Leikum fagurt« (1963) er at finna dømi um sjålvsensur ella sensur eftir trýsti skrivar Jógvan Isak sen í greinini sundurgreiningarháttur, sum hevur gildið fyri oll listaverk, men ein sum serliga lagar -seg til hendan skaldskap, og sum er eitt sindur ymiskur frá bók til bók. Ein tílíkur ar- beiðsháttur er syntetiser- andi t.v.s. tað verður brúktur teknikkur og ar- beiðslag frá ymiskum (bókmenta) SKULUM! Bókmentir og samfelag At fata seguna hjá bók- mentum sum hvílandi í sær sjálvari, sum eina autonoma søgu er meiningsleyst, hóast hetta mangan verður roynt. Tað sigur sjálvandi ikki, at tað er hepisleyst at fáast við bókmenta- segu, men at tú mást royna at skilja hennara segu í samanhangi við hin- ari seguni. Uppgávan — tá ið tú arbeiðir bókmenta- seguliga — verður um somu tíð at halda fast í evninuæm og at lata vera við at avbyrgja tað, at steingja tað inni. At tað er samanhangur millum tey sosialu grundkorini í eini tíð, og so tær hugsjhir og tær bókmentir sum koma fram er eyðvitað. Spur- ningurin er, hvussu stjórur er samanhang- urin? Hetta er sjálvandi ilt at avgera, og sjálvt um bók- mentir á ein hátt spegla tað samfelag tær eru skrivaðar tí, so er tað ikki nekur beinleiðis ella einføld spegling. Til tað eru samfelagsviðurskiftini alt ov fløkt, og nógvir tættir gera seg galdandi sosialar og fíggjarligar broytingar, politisk viður- skifti, rembingar innan borgaraskapi, viðtekur í trúnaði, morali og list, sum standa í mótsteðu til teir nýggju hevundarnar. 0.s.fr. Svenski bókmentamað- urin Gunnar Ahlstrøm sigur, at sjålvandi er tad ikki nøkur mekanisk speg- ling sum fer fram, men ein sinåmillumåvirkan millum samfelag og bókmentir Hinvegin er tað, bert at siga »sinamillumåvirkan« so alment, at tað er líka við at vera einkisigandi! Kendu orðini hjá Marx „Tað er ikki tað mennisk- jasliga medvitið, sum av ger teirra veran, men ovugt, teirra samfelags liga veran, sum avger teirra medvit< skulu ikki fatast sum ein ontologisk útsegn. Medvitið hevur sína rót í tí ávísa sosiala samanhangingum menn- iskjuni royna seg í og er samstundis ein skapandi partur av hesum. Med- vitið er ikki eitt halahang sum speglandi rennur aftaná tí sjålvstødugu menningini. Tað er orsek avleiðingar viðurskifti herímillum, eitt viður skifti sum hevur árin báðar vegir. Men tað Marx vil siga er, at samfelagsliga veran hevur primat (t.v.s. ber munin) yvir medvitinum. Ungarski heimspeking- urin og bókmentamaðurin Georg Lukåcs (1885-1971) sammetir viðurskiftið millum gerandisdag vísund og list, sum viður skiftið millum ein: høvudså (sum er gerandi dagurin) og tvær hjaá Framhald á síðu 12