leygardagur 16. januar 1982síða 11

SOSIALURIN Kleystrid i Melk skilja tær liberalu hug- sjónir, sum tóku seg upp i Europa, at fólkið vildi hava meiri vald. Keisara- ríkið, hesin minnisríki samfelagsbygningur, stóð uppi enn, men hann hevði yvirlivað seg sjálvan. Rudolf, krúnprinsur, var vónin um bjarging fyri ríkinum. Hann var andliga sera framkomin, hevði liberalar hugsjónir, og ásannaði, at skuldi ríkin- um vera lív lagað, mátti fólkið fáa part í valdinum. Men aftanfyri hesum, at síggja til, haldgóða lívi hansara, goymdi seg tó ein sorgarleikur. Hann drakk illa, nýtti narkotika og hevði livað eitt so ert kærleikslív, at hann hevði fingið syfilis, og longu sum 30 ára gamal stóð fyri at gerast kynsligur mátt- loysingur. Tá so hartil kom, at nógv trýst varð lagt á hann frá Ungarn, um at gerast kongur teirra, so er eyðvitað at nógv stóð á honum. Og so komu tey skak- andi tíðindini í januar 1889, at Rudolf hevði tikið lívið av sær á Mayer- ling-slottinum, nakað sunnanvert Wien, saman við gentu síni, teirru 18 ára gomlu Maria Vetsera, ið var av turkiskari ætt. Hon varð so jarðað í einum kleysturkirkju- garði nærhendis, og Rudolf varð gravsettur millum ættarfólk sítt her í Kaisergruft. Elisabeth var heldur ikki nakað eydnuríkt menniskja. Og so bórust tey tíðindi, at á einari vitjan, sum keisarahjúnini vóru í Schweitz, varð hon stungin til deyðis av einum anarkisti, í 1898. Nógva sorg hevði tann gamli keisarin nú uppliv- að. Fyrst bróðurin, Maxi- milian, ið varð avrættaður í Mexiko í 1867, so son- urin Rudolf, sum sjálvur tók lívið av sær, og nú konan, sum eisini var myrd. Men enn var málið ikki fult. Tá Rudolf var deyður, varð bróðursonur keisar- ans, Franz Ferdinand, trúnfylgjari. Og tað var á einari vitjan í Sarajevo í Serbia, at hann varð myr- dur í 1914, saman við konu sínari. Tey fingu tó ikki pláss millum hinar Habsburgararnar í Kaiser- gruft. Kona hansara var, eftir habsburgskari met- an, ikki av nóg góðari ætt, og tí varð funnið annað gravstað til tey. Franz Joseph doyði eitt av teim depru bardaga- árunum undir fyrra heims- bardaga, í 1916, á Schøn- brunn, 86 ára gamal. Hann hevði tá sitið við ræði í 68 ár, og við honum kann tann 700 ára langa segan hjá dynastiinum sigast at vera komin at enda. Væl tók ein skyldmaður keisarans, Karl, við aftaná hann. Men tá kríggi endaði í 1918, mátti hann siga trúnuna frá sær. Hann flutti so til Madeira at búgva, við konu og 5 børnum og har doyði hann i 1922, bert 35 åra gamal. Eitt størt plåss må henda ættin, og tå serliga Franz Joseph, Elisabeth og Rudilf, eiga i hjørtun- um á tí eysturrikska fólk- inum, tað bera tey tyssi av livandi, angandi blómum, sum liggja á sarkofagum teirra, boð um. Vitjan okkara her er at enda komin. Tá vit ganga upp trappurnar, vendir tú tær einaferð á og lítir út yvir hellina, sum goymir alla hesa edilingafjeld, og her fatar tú dýbdina í tí ofta sungna sålmaørindi- num: Og gingu kongar fram å rad Og visu megi mesta, Teir megnaðu ei minsta blað A notulegg at festa. Dagur okkara í Wien líður, vit skulu rekka nokk so nógv enn, og skunda okkum tí víðari oman Kártnerstrasse til St. Ste- fan dómkirkjuna. Hesin kirkjubygningur, sum er vorðin til í árunum frá umleið 1100 til 1400, stóð sostatt í gerð í 300 ár. Vit fara inn í kirkjuna, sum er so veldug, at sjálvt um fleiri bólkar av turistum standa ymsa staðni í hell- ini, sýna tey tó so lítið. Her er skymligt í kirkjuni, fleiri altar eru, og har brenna hundraðtals av smáum ljósum á hverjum altari. Fólk tendra alla tíðina ljós, seta tey á altari, óiva við einari ben til tað halgimenni, sum altari er vígt til, um at biðja gott fyri sær. Vit seta okkum eina lotu í ein stól at rinda meðina, og so verður farið aftur til bilin Beethovenhaus og Belvedere Tú kann heldur ikki hava verið í Wien, uttan at hava vitja ein av bústeðum Beethovens. Tey árini, hann búði í Wien, búði hann á umleið 25 ymisk- um steðum. Stokkdulur sum hann gjerdist við tíð- ini, var hann so illtonktur, og hann skifti bústað ofta. Ein tann kendasti bústað- ur hansara var í bygdini Heiligenstadt, í ein út- nyrdåing úr Wien. Vit koyra gjøgnum býin til Heiligenstadt, sum nú er at kalla samanbygt við býin. Her liggur bústaður hansara, Beethovenhaus. Her var tað eisini at hann í 1798, 28 ára gamal, gjørdist greiður yvir at hann var við at blíva dulur, og hiðanifrá skrivaði hann, til brødur sínar Johan og Karl, tað kenda brævi, Heiligen- stadt-testamentið, har hann sigur frá, at tað høvdu verið letur, har hann hevði verið líka við at taka sítt egna lív. Vit koyra heim aftur, framvið Donaukanal, og tá vit koma til Ring- aftur, sum her eitur Franz Josephs kai, snara vit við endan av getuni yvir um kanalina Vit skulu líka ein túr inn í Volksprater, tað skemti- og ítróttarekið, at venda. Her eru fótbólts- vellir, ridibanar og svimju hyljar. Undrunarvekjandi er tad at siggja tad støra hjolid, Riesenrad, ið saman við torninum á St Stefans dómkirkjuni, verður roknað sum serliga merki býarins. Ein kann so fara upp i vognum, sum hanga í hjólinum, og tá ein er hægst uppi. er ein 60 m yvir jerð. Heldur íkki Riesenrad varð spart undir krígnum. Tað fekk strasse stora eina bumbu, og fór í sor Tað varð sjálvandi bygt upp aftur. Nú restar okkum bert eitt afturat, fyri henda dagin, og tað er at síggja tey bæði Belvedere-slottini, sum Eugen, prinsur, læt byggja. Vit koyra gjegn- um miðbýin aftur, um Schwartzenbergplatz (aft- ur), og eru so við Belve- dere. Eugen, prinsur, ið var italiumaður, varð feddur í 1664. Tilkomin, var hann eina tíð í tænastu hjá Ludvík 14. í Fraklandi, men kom so til tað habs- burgska hovið, í tænastu hjá Leopold 1., keisara. Eugen var framúrskar- andi herovasti, og vann nógvar stórar sigrar á vig- velli, m.a. móti turkarum Tann mæti arkitekturin Lucas von Hildebrandt stóð fyri byggingini av Belvedere, í árunum frá 1700 til 1724 Eugen var ein maður við stórum áhuga fyri heim- speki, bókmentum og list, og á Belvedere hevði hann manga samreðuna við bæði rithevundar og heim- spekingar. Hann búði sjálvur á niðara Belve- dere, og her búði eisini seinni trúnfylgjarin Franz Ferdinand, hann sum varð skotin í Sarajevo. Ovara Belvedere hevur eisini verið karmur um manga seguliga hending. Her var í 1770 veitsla hildin, tá tann unga Marie Antoinetta, við vara- manni varð vígd transka trúnfylgjaranum, og her dansaði tann 15 ára gamla prinsessan fyri seinastu ferð í Sien, áðrenn hon byrjaði túrin til nýggja heimland sítt, Frakland, til ein hjúnaðarfelaga hon aldri hevði sæð, og til deyðan í guillotinuni. Oiva hava tankar hennara ofta leita heim aftur til Belve- dere, eftir at hon varð vorðin drottning Fraklands. Og á Belvedere var í 1955 tann sáttmáli undir- skrivaður, við teir 4 sam- eindu frá seinna heimsbar- daga, sum gav Eysturriki fult frælsi aftur, aftanå 17 ár í ófrælsi, fyrst undir nazistunum, og síðar undir eftirliti av teim Sameindu Vit gera stutt av her Ganga nidan gjøgnum ta vekru parkina, har Untere Belvedere liggur heilt í niðara og Obere Belvedere í hinum end Ein líðandi brekka niðan og enda, anum er allan vegin nógvar listarligar stand- myndir eru eisini Vit fara aftur til Nógv hava vit sæð henda bilin dag, á søguligum veingjum hava vit ferðast gjøgnum øldir Nógva staðni seyg søgan tílíkan hátt at hon nógvar á ein saman um ein, næstan gjørdist livandi Vit koyra ut av bynum aftur. koma fram við ti stóra kirkjugarðinum, Zentralfriedhof, har m.a., Ludvig van Beethoven og Franz Schubert liggja grivnir. Brátt eru vit aftur i Petronell, og stør er broytingin, frá rokoko- huglagnum millum leiv- dirnar av Carnuntum, her rómverjar einaferð búðu. og barbararnir frá Germa- nia herjaðu. Schønbrunn So er dagurin komin til fráferð okkara úr Petro- nell, og heimferðin skal byrja. Og tað er eisini ein dag við brennandi sål, sum vit onga hevdu av, meðan vit vóru her. Tað er út ímóti 30 hitastigum Ein vitjan skal enn ger tað er á heim Vit skulu Schonbrunn, henda edi einum ast, men vegnum vitja liga gimstein av Riesenrad í Wien slotti, bústaður ke í útvið 200 ár Schonbrunner SChiOs strasse eru Vit so heppin at finna eitt parkerings pláss millum teir hundrað tals bilarnar, og tað hevur eina ógloymandi ávirkan teg, at stiga inn 1 SIOLULS garðin henda sólmikla dagin DY Schonbrunn stjórnartíð Karls Vart nin ft ri keisara, påpi Mariu Th ert siu, og Karl råddi frå til 1740. Tad var Johar Bernard Ficher Vor Erlach, arkitektur gjørdi tekningarnar slottið Etlanin var t tt byggja eitt slott Sur bæði i stødd og vakurleika skuldi bera av slotti sólkongans Versailles Paris Eitt uppskot til tess varð gjørt, henda bygging vildi verid so ørandi dyr, at tad óhugsandi at fremja hana Ficher von Erlach mátti tí minka um projektið, og tó bleiv tað til hetta velduga og ófatuliga marglætis kenda (luksuriøsa) slotti, sum er bygt í barokkum sniði. Maria slottið innan umbyggja í rokoko-snið, og tá ein gongur igjøgnum hesar skreytmiklu hallir so verður ein greiður yvir, at ein ætt, ið kravdi ein tílík eisini men var Theresia læt an karm um dagliga liv sitt, als ikki kundi roknast á steði við onnur deyðulig Ein kann royna at ímynda sær ta hugtakandi sjón, tá hundraðtals livand Kveiktar kertur vórðu teirri Framhald á síðu 12