leygardagur 15. mai 1982síða 11

Leygardagur 15. maí 1982 her. At koma úr móður lívi er ein hvekk- ur: men barndømurin er ofta stuttligur Þú fert at granska deyðans læru, ilatin eitt friskt, liðiligt likam, og skjótt fert tú it óttast endan á tíni utlegd. Jechidah steðgaði honum meg. um tú noyðist, Dumah, men mær undan tínum lygnum Eg sigi tær sannleikan, Jechidah. Tú verður ikki burtur í meira enn hundrað ár, tí sjálvt tey óndastu líða ikki longur enn tað. Deyðin er bara ein fyrireikan til eina nýggja tilveru. — Dumah, vælsignaður, eg tími ikki at lurta eftir tær. — Men tað er umráðandi hjá tær at vita, at gott og ilt eru til eisini har, og at viljin verður verandi fríur. Drep lepp — Hver vilji? Hví sigur tú sovorðið tvætl? Jechidah, lurta væl eftir. Sjålvt hjå teimum deyðu eru lógir og reglur. Tin atburður, tá ið tú ert deyð, avger, hvat hendir teg aftaná. Deyðin er ein royndar- stova til sálanna bót. Bein fyri mær, eg beni teg Gev tol, tú hevur enn nakrar fáar minuttir at liva í og mást taka við tínum leiðbeiningum. Tú skalt vita, at ein kann gera væl ella illa á Jerðini, og at tann meinasta syndin av ellum er at veita eini sál lívið aftur Henda hugsan låturlig, at Jechidah lædi hóast sina kvøl. Hvussu kann eitt lik geva einum eðrum líki liv? Tað er ikki so torført, sum tú heldur Likamið er gjørt úr so veikum tilfari, at ara eitt slag kann gera, at tað forferst. Deyðin er ikki sterkari enn eiturfon; ein vindur blæsur, og hann syndrast. Men tað er ein stór misgerð at beina fyri deyðanum annaðhvert hjá eðrum ella hjá einum sjálvum. Ikki bara tað, tú mást ikki gera ella tala so mikið sum hugsa á ein tílíkan hátt, at tú hóttir deyðan. Her er eins endamál at varðveita lívið, har verður deyðin studdur. Daddusegur. Beðilsheilaspuni. Tað er sannleikin, Jechidah. Tann Torah, sum viðvíkir Jerðini, byggir á eina einastu grundreglu: Deyðin hjá einum ødrum menniskja má vera tær lika kærur sum tín egni. Lít á míni orð. Tá tú fer niður til Sheol, fara tey at gagna tær. — Nei, nei, eg vil ikki hoyra fleiri lygnir. Og Jechidah helt fyri oyruni við hondunum. Árini gingu. Øll í tí hægra ríkinum hevdu gloymt Jechiduh uttan mamma hennara, sum enn helt fram við at tendra minniskertur fyri dóttur sínari. Á Jerðini hevði Jechidah eina nýggja mammu og ein nýggjan pápa, fleiri breður og systrar, øli vóru tey deyð. Eftir at hon hevði gingið í studentaskúla, fór hon at ganga til skeið á tí lærda háskúlanum. Hon búði í einum stórum deyðamanna- býi, har lík verða útbúgvin til alskyns var so deyðilig arbeiði. Tað var vár, og Jarðarinnar rot gjørdist spitalskt av blómum. Ur gravunum við teirra minnistreum og reinsunarvatni stóð ein ræðuligur dreymur. Milliónir av skapningum, sum noyddust at fara niður í deyðans ríki, gjørdust til flugur, firvaldar, maðkar, paddur, froskar. Tey surraðu, kvaggaðu, skríggjaðu, ringlaðu, longu komin upp í deyðans stríð. Men av tí at Jechidah púra hevði vant seg við siðirnar á Jerðini, tóktist alt hetta henni at vera ein partur av lívinum. Hon sat á einum bonki í eini park og hugdi at mánanum, sum sæddur úr tí niðara heiminum stundum verður vera ein kerta inni í einari all kvennlík longdist ftir at gera deyðan ævigan, at hennara lívmóður hjá tein hildin at hevuðskál. Sum Jer hidah e skuldi gerast ein grøn Men tad fekk uttan hjålp frå einum im nvliga deyðu hon ikki gjert manni, sum hon kundi hava samlegu við í tí hatri, sum lík kalla kærleika Meðan Jechidah sat og stardi inn eygnaholini á høvudskålini uppi yvir sær, kom eitt lík í hvitari likverju og setti seg undir liðini á henni. Eina letu hugdu tey bæði líkini at hverjum eðrum, tey hildu seg kunna síggja. hóast lík í veru- leikanum eru blind. At enda segði kall- líkið: — Halt mær til góðar, kundi tú sagt mær, hvat klokkan er? Av tí at øll lík innast inni leingjast eftir ti løtu, tå teirra straffur heldur uppat, hugsa tey seint og tíðliga um tíðina. — Klokkan? svaraði Jechidah Bíða eitt sindur. Um skevningin hevði hon eitt tól at máta tíðina við, men telini vóru so evarska smá og stóðu so tætt hverjum ødrum, at hon hevði ilt vid at síggja, hvat klokkan var. Kalllíkið førkadi seg nærri. Kann eg sleppa æ hyggja. Eg hav góð eygu. Um tú vilt Lík gera ongantíð nakað beint fram eftir, tey eru altíð snúin og ganga skák vegir. Kalllíkið tók í hondina á Jechiduh og boygdi hevdið yvir ímóti tólinum Hetta var ikki fyrstu“ ferð eitt kalllík hevur nortið við Jechiduh, men tað at nema við hetta líkið fekk hennara limir at skelva. Hann hugdi gjølla, men visti ikki beinan vegin, hvat klokkan var. So segði hann Eg haldi, hon er tíggju minuttir yvir tíggju. Alvara, er tað so seint Loyvi mær at heilsa upp á teg. Ég eiti Jachid. — Jachid? Eg eiti Jechidah Bæði hoyrdu deyðan streyma í æðrum teirra og tagdu eina góða letu. So segði Jachid: — Sum kveldið er vakurt! — Ja, vakurt! — Tað er okkurt við várinum, sum ikki sigst frá við orðum — Orð kunnu ikki siga frá nøkrum, svaraði Jechidah Í tí hon segði hesi orð, vistu bæði, at tað var teimum lagað at sova saman og gera eina grøv til eitt nýtt lík. Sannleikin er, at líka mikið hvussu deyð tey deyðu eru, er nakað av lívi eftir í teimum, ein rest av sambandi við tann kunnleika, sum fyllir alheimin. Deyðin bara hylur sannleikan. Teir vísu líkna hann við eina sápubleðru, sum brestur, bara eitt strá ber við hana. Tey deyðu, sum skammast um deyðan, royna at fjala sína stødu við snildum. Meira deyðkomið eitt lík er, meira tungu- snjalt er tað. — Halt mær til góðar, men hvar býrt tú? spurdi Jachid. Hvar havi eg sæð hann fyrr? Hvussu ber tað til, at eg komist við málið á honum? spurdi Jechidah seg sjálva. Og hvussu ber tað til, at hann eitur Jachid. Eitt so sjáldsamt navn. — Ikki langt hiðani, svaraði hon. — Hevði tað gjørt nakað, um eg fylgdi tær heim? — Takk fyri. Tað nýtist ikki. Men um tú hevur hug... Tað er ov tíðliga enn at fara í song. Tá Jachid reisti seg upp, reisti Jechidah seg eisini upp. Er hetta hann, eg havi leitað eftir? spurdi Jechidah seg sjálva, hann ið er mær lagaður? Men hvat meini eg við lagnu? Sambært mínum professara eru bara atom og rørsla til. Ein vognur nærkaðist teimum, og Jechidah hoyrdi Jachid siga: Hevur tú hug at koyra ein túr? Hvagar? Bara runt í parkini Ístaðin fyri at ligan, sum hon hevði ætlað, segði Jechi biðja hann vera ordi- dah Tad hevði verið stuttligt. Men legg ikki í at spilla pengarnar burtur. Hvat eru pengar? Tú livir bara eina ferð Vognurin steðgaði, og tey fóru bæði inn í hann. Jechidah visti, at eingin genta við virðing fyri sær sjálvari hevði farið og koyrt ein túr við einum fremmandum drongi. Hvat mundi Jachid halda um hana? Helt hann, at hon var fús at fara út at koyra við einum og hverjum, ið spurdi hana? Hon ynskti at siga honum, at hon var blúgv av lyndi, men hon visti, at tað bar ikki til at beina fyri tí bílæti, hann longu hevði fingið av henni. Hon sat tig- andi bilsin um sín egna atburð. Hon kendi seg nærri hesum fremmanda enn nøkrum, hon hevði hitt. Hon kundi næstan lesa hansara tankar. Hon vildi vnskt, at náttin fór at vara æviga. Var hetta kærleiki? Fekst tú so brádliga hug á einum eðrum? Og eri eg lukkulig? spurdi hon seg sjálva. Men einki svar kom innan úr henni. Ti tey deyðu eru altíð syrgin, sjálvt mitt i kætinum. Tá ið ein leta var gingin, segði Jechidah Eg havi ein undarligan varhuga av, at alt hetta er hent meg fyrr Déjá vu — soleiðis rópar tað í sálar- frødini Men kanska er okkurt um tad Hvat meinar tu? Kanska hava vit ødrum heimi? Jachid brast ut ur at flenna um heimi? Tað er bara ein okkara, Jødrin. Men kanska eru sålir til? - Omøguligt. Tað, tú kallar sálin, er bara evnisskjálvti, íkomin av nervalagn- um. Tað átti eg at vita, eg lesi lækna- frødi. Knappliga legði hann armin um miðjuna á henni. Og hóast Jechidah ongantíð hevði latið nakran mann vågad sær so langt fyrr, hevði hon ikki at honum. Hon sat har, ráðaleys tí at hon læt sær hetta lynda, bangin um, hvussu hon fór at iðra seg dagin eftir. Ég eri púrasta uttan sóma, deildi hon seg sjálva. Men einum hevur hann rætt í. Um eingin sál er til, og lívið bara er ein stutt- ur tilburður í einum ævinleika av deyða, hví skuldi ein so ikki stuttleika sær ótálmað? Um eingin sál er til, er eingin Gud til, tann fríi viljin er hepisleysur Sómi, sum mín professari sigur, er bara ein partur av tí hugmyndafreðiligu yvir- tromini. kenst í onkrum Í hverj- heimur, Jechidah læt eyguni aftur og legði seg aftur ímóti fóðurinum. Hesturin rann spakuliga. Í myrkrinum kærdu ell líkini, fólk og fæ, seg um sín deyða — ýldu, læðu, surraðu, lótu, suffaðu. Nekur av líkunum sleðraðu, tey hevdu drukkið fyri eina letu at gloyma helvitis pínslur. Jechidah sat burtur í eðrum heimi. Tyngd kom á hana, so vaknaði hon aftur og hvakk við. Tá ið tey deyðu sova, fáa tey eina ferð aftur samband við lívsins keldu. Tann hvervisjón, sum tíð og rúm, orsek og fylgja, tal og lutfall eru, heldur uppat. Í dreymum var Jechidah aftur risin upp í tann heimin, haðani hon hevði sítt upphav. Har sá hon sína sonnu móður, sínar vinir, sínar lærarar. Jachid var eisini har. Tey bæði heilsaðust, fevndust, læðu og grótu av gleði. Í teirri letu ásannaðu tey bæði tann sannleika, at deyðin á Jorðini er stokkut gykl, eir ramboð. Tey roynd og eitt reinsunar ferðaðust saman fram við himmalskun glæstriborgum urtagerðum grønun fløtum til tær sálir, ið skuldu koma fyr seg aftur kogum til tey guddómiigu djórini, oyggjum til teir himmalsku fugl arnar. Nei, fundur okkara hendi ikki a tilvild, mutlaði Jechidah fyri seg sjálva Ein Gud er til. Eitt mál er í skapanini Samlega, fríur vilji, lagna — alt er lutur av Hansara ætlan. Jachid og Jechidah komu fram við einum fongsli og hugdu inn igjøgnum vindeygað. Tey sóu eina sål, ið var dømd at sekka niður til Jarðar Jechidah visti, at henda sálin fór at verða dóttur hennara. Beint áðrenn hon vakn- aði, hoyrdi Jechidah eina redd: Grøvin og gravarin hava hitst. Jarð- arferðin verður í nátt. Isaac Bashevis Singer Isaac Bashevis Singer var føddur í Póllandi i 1904. Hann er jødi, at ar fyrst blad gaml ari rabbinaraætt. Hann maður, gjørdist so rithøvundur. I 1935 USA virkad og bud sidani flutti hann til har hann hevur ur skrivað eina nøgd a Singer het stuttsøgusøvnum, teirra milium Bytti Gimpel, Spinoza ur handilsgøtuni, Fin vinur hjá Kafka og Stutti fríggjadagur Av skaldsøgum hansara kunnu nevn ast Shotan i Goray, Trælurin, Ganda kallurin ur Lublin og Shosha. Singer hevur eisini skrivað barnabøkur Málið, Singer skrivar á, er jiddisch. málið hjá jødunum í Eystureuropa. Tað er eitt miðaldartýskt dæmt at hebraiskum, arameiskum og ymiskum slaviskum málum Evnini, jødisk sega, pátrúgu, li Í bókum hansara kemur shtetl, jodiska bygdin í Eystureuropa, til livs aftur mál, Singer viðger, eru jødisk ssjón, hugsan Um lívssjón sína sigur Singer í tíðar ritinum The Paris Review: Eg haldi meg vera meira ein jødiskan rithøvund enn teir flestu av hinum, ið skriva á jiddischum. Teir flestu at teimum trúgva á framburðin. Fram- burður er blivin augudur teirra. Teir halda, at ein dag fer menniskjan at gera so stór framstig, at jødar fara at verða væl viðfarnir, at teir fara at renna við tí ikki-jodiska fólkinum, fáa góð arbeiði og ein dagin verður kanska ein jedi forseti í USA. Mær tykjast hesar vónir smáar og óviðkom- andi og grøtiligar. Eg haldi, at okkara einasta vón finst í sálini og ikki í tí evnisliga. Í hesari merking síggi eg meg sjálvan sum ein religiøsan rit- hevund. Tað fyrsta eftir Singer, ið kom á før- oyskum, var segan Slaktarin, umsett av Hanusi Andreassen, og send í Ut- varpi Feroya í 1976. I 1978 fekk Isaac Bachevis Singer Nobelvirðislenina. saman