hósdagur 29. august 2002síða 6

10 Nr. 164 - 29. august 2002 Nr. 164 - 29. august 2002 11 Politikkarar brúka nógv ymisk hjálpartól at halda seg flótandi. Serliga tá eitt val nærkast. Men at politikkarar eisini kunnu skapa sær fjølmiðlatekki eftir eitt val, sóu vit eitt dømi um í Degi og Viku mikukvøldið. Hetta kvøldið avdúkaði vágatingmaðurin, Marjus Dam, seg sum ein stóran populist. Samstundis sum hin vágatingmaðurin, Jóanis Nielsen, vísti seg sum ein seriøsan politikkara, sum ikki letur sær lynda eitt bíligt veljaratekki. Um sambandsmaðurin ikki nú skjýtur upp, at tað skal vera ókeypis at koyra gjøgnum Vágatunnilin, tá hann letur upp um ársskiftið!!! Tað hevði verið í lagi, um tað ongatíð hevði verið upp á tal at gjalda fyri at koyra gjøgnum fyrsta undirsjóvartunnilin her á landi. Men sum fólkafloksmaðurin so greidliga vísti á, so var tað ein fyritreyt fyri at fremja verkætlanina, at íløgan skuldi fíggjast við brúkaragjaldi, eins og gjørt verður á sjóleiðunum hjá Strandfaraskipum Landsins. Sjálvandi kunnu vit altíð seta spurnartekin við, sum ein vágamaður gjørdi, hví ikki krevja gjald fyri at koyra á ávísum vegastrekkjum ella koyra um brúnna við Streymin, men hesir vegir ella henda brúgv eru ikki gjørd við teirri fyritreyt, at »bummpengar« skuldu krevjast. Tað kunnu eisini liggja aðrar orsøkir aftan fyri tað at taka pening fyri at fara gjøgnum ein tunnil ella eftir eini brúgv. T.d. kann eitt endamál vera at avmarka óneyðuga ferðslu. Kanska koyrigina hjá teimum ungu - rukkukoyringina - sum jú hevur nógvar óhugnaligar avleiðingar. Venda vit aftur til tilmælið hjá Marjusi Dam at koyra ókeypis ella gjalda 20 krónur fyri at sleppa at koyra undir Vestmannasundi, og siga, at tað var ein meiriluti fyri hesum, so eiga vit at taka allan spurningin um ferðing og ferðagjald upp. – Hvat høvdu tey, sum dagliga skulu sigla um Leirvíksfjørð, Skopunarfjørð ella Suðuroyarfjørð, sagt, um tað var ókeypis at fara um Vestmannasund, tá tað alla tíðina hevur ligið í kortinum, at tað skuldi kosta at sleppa úr og í Vágar eftir at undirsjóvar- tunnilin loysir Ternuna og Sam av? Tað hevði verið kollvelting! Afturímóti hevði tað verið meiri seriøst, um Marius Dam ella onkur annar politikkari tók spurningin um brúkaragjald upp til umrøðu. – Áttu vit t.d. ikki at lívgað um útoyggjar ella útjaðara við at lækka mun- andi um ferðagjøldini og ístaðin játtað Strandfara- skipum Landsins á fíggarlógini?, kunnu vit spyrja. Men hetta uppskotið um ókeypis koyring ella at gjalda 20 kr. fyri túrin er einki annað enn eitt populistiskt flopp! DAGSINS MEINING Sosialurin Populistiskt flopp! VIÐMERKINGAR Sosialurin Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller jan@sosialurin.fo Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Fíggjarleiðari: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Tíðindaleiðari: Jústinus Eidesgaard justinus@sosialurin.fo Marknaðardeild: lysing@sosialurin.fo Jonhard Hammer jonhard@sosialurin.fo Finnbjørg Nattestad finnbjorg@sosialurin.fo Anja Weihe anja@sosialurin.fo Blaðfólk: Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo Edvard Joensen edvard@sosialurin.fo Turið Kjølbro turid@sosialurin.fo Heri á Rógvi heri@sosialurin.fo Ingrid Bjarnastein ingrid@sosialurin.fo Rúnar Reistrup runar@sosialurin.fo Vilmund Jacobsen vilmund@sosialurin.fo Solby Eliassen solby@sosialurin.fo Dagfinn Olsen dagfinn@sosialurin.fo Ítróttur: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Páll H. Johannesen pall@sosialurin.fo Myndamenn: Álvur Haraldsen alvur@sosialurin.fo Jens Kristian Vang jensk@sosialurin.fo Finnur Justinussen finnur@sosialurin.fo Sosialurin í Norðoyggjum: Postsmoga 231 Nólsoyar Pálsgøta 1, 700 Klaksvík tel. 458686 fax 458687 e-post: klaksvik@sosialurin.fo Sosialurin í Suðuroy: tel. 375364 fax 375464 tel. 220727 e-post: aki@sosialurin.fo e-post: dagfinn@sosialurin.fo Sosialurin í Eysturoy: Postsmoga 143, Saltangará tel. 447820 fax 4449520 tel. 225429 e-post: vilmund@sosialurin.fo Rullandi redaktionin: tel. 220507 Uppseting/prent: Uppseting: Hestprent Prent: Prentmiðstøðin Útgevari: Sp/f Sosialurin Avgreiðsla: Mán.-frí. 8-16 Argjavegur 26, Tel. 311820, Fax 314720 Postadressa: Postboks 76, 110 Tórshavn E-mail: post@sosialurin.fo lysing@sosialurin.fo lysingartorg@sosialurin.fo Blaðið verður prentað mánadag-fríggjadag klokkan 1400 Lýsingar Freistir: Tekstlýsingar Størri lýsingar Lýsingartorgið Heilsanir Týsdagsblaðið Mán.kl. 10 Frí. kl. 15 Frí. kl. 12 Frí. kl. 12 Mikudagsblaðið Týs. kl. 10 Mán. kl. 15 Mán. kl. 12 Mán. kl. 12 Hósdagsblaðið Mik. kl. 10 Týs. kl. 15 Týs. kl. 12 Týs. kl. 12 Fríggjadagsblaðið Hós. kl. 10 Mik. kl. 15 Mik. kl. 12 Mik. kl. 12 Leygardagsblaðið Frí. kl. 10 Hós. kl. 15 Hós. kl. 12 Hós. kl. 12 Størri lýsingar, sum nógv arbeiði stendst av, mugu vera inni í góðari tíð og áðrenn ásettu freistir. Framíhjápláss má umbiðjast í góðari tíð. Stødd: Ein heil síða í Sosialinum er 254 mm breið og 346 mm í hædd. Breiddin á einum teigi er 39mm og rúmið millum teigarnar er 4mm. Innsent tilfar Fult navn skal vera undir innsendum tilfari. Innsendar greinar, har blaðleiðsl- an ikki er kunnað um bústað og telefonnummar, verða ikki settar í blaðið. Avlop landskassans fyri 2002 verður væntandi 100-150 milliónir krónur Karsten Hansen landsstýrismaður Næstformaður sambands- floksins, Alfred Olsen, roknar seg í Dimmalætting í gjár fram til, at úrslit landskassans fyri 2002 verður eitt undirskot uppá millum 300 og 400 mió. krónur. Hetta er ein áhuga- verd útrokning, men hon er tíbetur púrasta skeiv. Nýggjasta metingin hjá Fíggjarmálaráðnum vísur, at úrslit landskassans verð- ur eitt stað millum 100 og 150 millónir krónur - í av- lopi. Tað vil siga, at Alfred Olsen skjýtur 450 mió. ella nærum eina hálva milliard krónur við síðuna av. Alfred Olsen hevur inni á tí frálíka hentu heimasíðuni hjá Føroya Gjaldsstovu funnið fram nøkur tøl, ið hann við vanligari hús- mansrokning faldar við tvey - tí at tølini higartil eru fyri fyrra hálvár. Einfalda niðurstøðu næstformansins er síðani, at landskassin í 2002 fer at hava 300-400 milliónir krónur í halli. Hesin hátturin at fram- rokna uppá er sum so ikki skeivur, men hædd eigur tá at verða tikin fyri, at inn- tøkur og útreiðslur ikki falla javnt yvir alt árið. Hetta vita til dømis allir virkis- og roknskaparleið- arar og øll, sum fáast eitt sindur við roknskap. Fíggj- armálaráðið og eg sjálvur taka sjálvsagt eisini hædd fyri hesum viðurskiftum í okkara metingum, eins og vit eisini taka hædd fyri møguligum broytingum í útreiðslum og inntøkum. Sum dømi uppá útreiðsl- ur, ið falla fyrra hálvár, kunnu nevnast renturnar uppá statslánið uppá útivið 200 milliónir krónir og fyrsta gjaldið til nýggja Smyril uppá 89 milliónir krónur. Dømi uppá inntøkur, ið falla seinna hálvár, eru partafelagsskatturin og rentuskatturin. Nógv hevur eisini verið tosað um landskassans inni- standandi í Landsbankanum, og einaferð í fjør var fyrr- verandi formaður Sam- bandsfloksins, Edmund Jo- ensen, frammi við eini grein, har hann eftirlýsti milli- ardirnar í Landsbankanum. Í hesi grein varð m.a. komið inn á ríkisleiðarar í øðrum londum, sum hava stungið milliardir av vegnum. Alfred Olsen nevnir í síni grein, at landskassans inni- standandi í Landsbankanum er minkað við 400 mió. krónur, og meðan tað ikki er vert at gera viðmerkingar til tað, sum Edmund Joensen bar fram, so er til viðmerk- ingina hjá Alfredi at siga, at tað ber ikki til at samanbera tøl fyri januar mánaða við tøl fyri juli sama ár, tí tað er sum nevnt ymiskt, hvussu útreiðslur og inntøkur falla í einum ári. Skal ein samanbering gerast við juli í ár, so má hon gerast við juli í fjør. Landskassans innistand- andi í Landsbankanum í juli í fjør var 1.866 mió. krónur, meðan innistand- andi í juli í ár er 2.048 mió. krónur. Her er sostatt ein hækking uppá knappar 200 mió. krónur. Innistandandi landskass- ans í Landsbankanum 1. januar í ár var 2.458 mió. krónur, og mett verður, at talið verður á leið tað sama 1. januar komandi. Hetta er eftir, at avdráttur er goldin uppá landskassans skuld fyri 2002. At enda skal verða sagt, at tað hesi seinastu 4 árini er goldið niður uppá lands- kassans skuld við umleið 800 millónum krónum. Som regel skriver man et læserbrev for at deltage i en debat – fordi man er util- freds over et eller andet eller måske har et andet synspunkt om det, der er „in" for tiden. Vi har lyst til at skrive et læserbrev, fordi vi nu efter mere end seks dejlige år forlader Færøerne. Da vi kom til Færøerne i 1996 var det med stor for- ventning om at skulle bo og leve heroppe i de næste 2 til 3 år. Hurtigt kom vi til at holde af dette smukke lille land og dets venlige og imødekommende befolkn- ing. Vi blev modtaget med smil og hjertelighed og vi havde ikki boet her ret længe før vi søgte om for- længelse, så vi kunne være her til vor pensionering. Vi fik forlængelsen, og det har vi aldrig fortrudt. Vi føler en stor glæde, taknemmelighed og yd- myghed efter at have haft mulighed for at leve her og blive accepteret, som en del af jer i alle disse år. Vi har med stor stolthed vist utallige familiemed- lemmer, gode venner og officielle gæster rundt på øerne og vi kan rejse herfra med mindet om et land, vi virkelig kender. Tak til jer alle for jeres gæstfrihed – tak for dejlige oplevelser – tak fordi I er, som I er. Held og lykke med jer og Færøernes fremtid. Ingelise og Jesper Dinesen Gammel adresse: Yviri við Strond 14 Fremover; Mors Tak til jer alle VIÐMERKINGAR 10. flokkur á Eysturskúlanum Eilif Samuelsen Tað var ikki sørt órógvandi at hoyra tíðindi í fjølmiðl- unum, at Eysturskúlin hevði býtt næmingarnar í ein 10. flokk eftir, hvussu væl teir dugdu í einari ein- stakari lærugrein, nevniliga støddfrøði. Órógvandi var tað fyri okkum, sum minnast, hvussu tað var at liva undir eini skúlaskipan, har tú sum lærari skuldi undir ta ótýdligu uppgávuna at skilja børnini sundur í tveir bólkar: ein bókligan og so hini, sum ikki skuldu verða egnað til bókligan lestur! Fyrst var sundurbýtið, hvør av teimum 10 ára gomlu, ið slapp í millumskúlan ella ikki. Síðani hvør ið slapp í realskúlan 3 ár seinni. Var tað ein ótýdlig uppgáva hjá lærarunum, hvussu mundu so ikki børnini og tey heima kenna tað, tá ið tey fingu dómin at hoyra? Við skúlalógini frá 1962 vórðu tey fyrstu veruligu stigini tikin til at linka eitt sindur viðvíkjandi sundur- býtingini. Teir fyrstu 8. og 9. flokkarnir vórðu settir á stovn, sum eitt veruligt alter- nativ til realskúlan, aftaná at 7 ára undirvísingarskyldan var av, men mannagongdin við sundurbýtingini gjørdi framvegis mannamun, og lærararnir vóru tilvitaðir um, at býtið hevði sera lítið við rættvísi at gera. Við fólkaskúlalógini frá 1979 eydnaðist endiliga at gjøgnumføra eindarskúlan. Ein valskúla við saman- hildnum flokkum frá 1. og til 9. ella 10 flokk. Næm- ingarnir, sum koma í 1. flokk skulu í prinsippinum fylgjast í flokki heilt upp til 10. flokk. Í fólkaskúlalógini frá 1997 eru tær seinastu leivd- irnar frá sundurbýting (niveaubýti) ruddaðar út, og undirvísingarskyldan er víðkað úr 7 árum í 9 ár. Í hesi lóg stendur í § 30, stk.2: Skúlarnir verða býttir í flokkar eftir næminga- talinum..... Í stk 3 stendur: Tá ið børnini á fyrsta sinni verða býtt sundur í flokkar, eigur dentur at verða lagdur á, at tann einstaki flokkurin verður varðveittur, allur sum hann er, tey komandi skúlaárini. Vanliga kann nýtt floksbýti ikki gerast vegna val av lærugreinum eftir § 12, stk. 3. Tað er ikki tilvildarligt, at hetta er sett inn. Henda áset- ingin skal tryggja, at vendast skal ikki aftur til gomlu næmingasundurbýtingina. Flokkarnir skulu skipast eftir tí mest neutrala kriteriinum, nevniliga næmingatalinum. Her verður eisini undirstrik- að, at tann einstaki flokkurin verður varðveittur, allur sum hann er, og at nýtt floksbýti kann vanliga ikki gerast vegna val av lærugreinum (men kanska orsakað av at t.d. 3 flokkar verða lagdir saman til 2 vegna lágt næmingatal). Tann gamla næminga- differentieringin var ómenniskjanslig, órættvís og ópedagogisk, og tað er einki, sum talar fyri, at føroyski fólkaskúlin eigur at venda aftur til nakað, sum ber brá av hesi avold- aðu skipan. Tað er ein royndur lutur, at spjaðingin í flokkunum kann vera rættiliga stór.Tað eru næmingar, sum hava lætt við at læra og tí loysa uppgávur- nar skjótt, og tað eru næm- ingar, sum brúka longri tí til tað sama. Í staðin fyri at differentiera næmingarnar eigur skúlin framhaldandi at menna undirvísingardiffer- entieringina, t.v.s at geva teimum kviku næmingunum uppgávur, sum hóska til teirra stig og teimum tyngru tað, sum hóskar til teirra. Framvegis er stórur tørvur á at menna undirvísing- artilfarið og undirvísingar- umstøðurnar í skúlunum. Framhaldandi eftirútbúgv- ing av lærarunum er ein fyritreyt fyri, at næmingar- nir skulu kenna skúlatíðina sum ein meiningsfulla tíð. Næmingarnir í framhalds- deildini og serliga teir í 10. flokki hava nógv alternativ, sum kappast við fólkaskúl- an. Tí ræður um at gera nak- að serstakt fyri teir, og tað leggur nýggja fólkaskúla- lógin í ríkiligt mát upp til. Tað einasta, hon ikki leggur upp til, er at fara aft- ur til tann ómenniskjansliga sundurbýtingarmátan, har lærarar skulu dygdarflokka næmingar eftir sera iving- arsomum metingarstøði. Fremja føroyska virðisbrævamentan Kristina Háfoss, Løgtingskvinna Tjóðveldisfloksins Í samband við, at føroyski virðisbrævamarknaðurin skjótt verður til reiðar, hevði eg fyri stuttum viðmerking í bløðunum við heitinum: “Føroyski” virðisbræva- marknaðurin verður ís- lendskur. Endamálið við hesi viðmerking varð, at fáa í lag eitt kjak og upplýsing um komandi ætlanirnar, og var tað tí gleðiligt, at nevndin fyri virðisbrævamarknað Føroya (VMF) mikudagin kom við sera góðari og upplýsandi grein í Sosialinum. Hetta vórðu upplýsingar, ið nógv óivað hava fingið gleði av. Eg varð tó kunnug við hesar upplýsingar og vórðu tær ikki í andsøgn við, og broyta heldur ikki niður- støðurnar í, undanfarnu grein míni. Føroysk/íslendska loysnin Sum nevndin fyri VMF eisini vísir á, verður talan um ein føroyskan virðis- brævamarknað, har virðis- brævamiðstøðin og “clear- ing’in” kemur at liggja í Danmark (eins og hon hevði gjørt við eini før- oyskari loysn), meðan handilsstaðurin kemur at liggja í Íslandi, har før- oysku virðisbrøvini verða skrásett. Tað er tí eftir mínum tykki ivasamt, hvussu føroyskur hesin virðisbrævamarknaður verður, hóast tað verða før- oyskir peningastovnar og aðrir meklarar, ið fara at fremja handlar v.m. vegna føroysku viðskiftafólkini. Hetta er ein møguleiki, ið føroysk viðskiftafólk somu- leiðis hava í dag, men nýta lítið. Handilslig atlit Eg eri samd í, at tá talan verð- ur um virðisbrævamarknað, eru tað fyrst og fremst hand- ilsligu atlitini, ið hava áhuga og við hesum í huga, kann tað fyri so vítt verða líka mikið hvørt ein virðisbræva- marknaður liggur í USA, Íslandi ella Føroyum. Men fyri mítt viðkomandi hevur tað tó eisini týdning, at vit menna ein førleika á virðis- brævaøkinum – ikki bert við samskipan og mekling, men eisini við at menna egnan handilsstað, serstakliga við atliti til, at heitið Virðis- brævamarknaður Føroya verður nýtt. Føroyskan marknað Nevndin í VMF vísir á, at tað er ov kostnaðarmikið at seta á stovn føroyskan marknað, men viðvíkjandi fíggjarlig- um krøvum til eginpening, so eru krøvini um 8 mió. í eginpeningi fyri lóggildaðan marknað ikki nógv. Serstakliga, tá hugsað verður um, at tey, ið standa aftan fyri partafelagið, ið skal seta á stovn marknaðin, eru stórur partur av størstu fyritøkum, feløgum og stovnum lands- ins. Verður valt at seta á stovn ‘fondsbørs’er kravið 40 mió. og er hetta sjálvsagt munandi størri krav. Viðvíkjandi teldu- skipanum v.m. eigur ikki at verða neyðugt at menna tílíkt av nýggjum. Tílíkar handils- skipanir kunnu keypast og tillagast. Kunning og samskipan avgerandi Tað skal als ikki verða nakar ivi um, at eg taki fult undir við, at farið verður undir at skapa betri um- støður fyri føroyskum virðisbrævahandli og fer komandi virðisbræva- marknaðurin at bøta um hetta. Føroyskar fyritøkur og íleggjarar hava í dag møgu- leika fyri at nýta útlendskar virðisbrævamarknaðir, men verður hetta gjørt í avmark- aðan mun. Stóra uppgávan frameftir liggur tí í, at fremja kunning og sam- skipan á virðisbrævaøkin- um soleiðis, at føroyskar fyritøkur og íleggjarar kunnu verða hvørjum øðr- um at gagni. Í hesum sam- bandi fer Virðisbræva- marknaður Føroya vónandi at fáa stóran týdning og fer harvið vónandi, at fremja eina føroyska virðisbræva- mentan. Heðin Zachariasen, løgtingsmaður fyri fólkaflokkin Seinastu tíðina hevur stovn- setan av einum føroyskum virðisbrævamarknaði verið umrøtt. Politikarar, búskapar- frøðingar, bankafólk og onnur eru komin við teirra hugsan um hetta, fyri okkum føroyingar, nýggja og rættiliga ókenda fyribrygdi. Men hvat er ein virðis- brævamarknaður og hvat týdning hevur ein virðis- brævamarknaður. Hví er tað so umráðandi við einum føroyskum virðisbræva- marknaði og fer ein før- oyskur virðisbrævamarkn- aður at vera til gagns fyri føroyingar og føroyska samfelagið? Eitt av endamálunum við einum virðisbrævamarkn- aði er at fyritøkurnar, sum verða skrásettar á marknað- inum harvið fáa tilført størri eginpening, og tað er gott fyri fyritøkuna og bú- skapin sum heild. Á einum virðisbrævamarknaði hava øll sama møguleika at bjóða uppá partabrøvini. Hetta fer somuleiðis at føra við sær, at eigaraviðurskift- ini í føroyska vinnulívinum verða munandi broytt. Eitt, sum eyðkennir før- oyska búskapin eru allar tær smáu fyritøkurnar, bæði á sjógvi og landi, sum eru rættiliga fleksiblar og tískil skjótar at umstilla seg eftir útboði og eftirspurningi. Tær flestu av hesum fyritøkum koma helst ongantíð at vera skrásettar á einum virðis- brævamarknaði. Og hvør fer at keypa partabrøv á einum føroysk- um virðisbrævamarknaði? Einstaklingar? Føroyingar? Útlendingar? Fyritøkur? Pensiónsgrunnar? Íløgu- feløg? Eitt av endamálunum við virðisbrævamarknaðinum er, at váðin og harvið vinn- ingurin, verður meiri spjaddur, so at føroyski búskapurin gerst stabilari. Tí er sera umráðandi, at føroyingar gera íløgur í bæði føroyskar og út- lendskar fyritøkur og at vit eggja útlendingum til at gera íløgur í Føroyum, so- leiðis at útlendskur kapital- ur verður við til at fíggja føroyska vinnulívið. Eitt skulu vit gera okkum greitt, at tá vit seta pening í partabrøv, er vandin mund- andi størri at missa peningin, enn tá vit seta pening í bankan. Eg hugsi um støðuna í 90´unum, tá ið nógvar føroyskar fyritøkur fóru á húsagang og eigararnir mistu allan partapeningin.Vanligi føroyingurin, sum hevði spart nakað av pengum sam- an í bankanum, misti tó ikki alt. Hevði øll uppsparingin verið sett í føroysk partabrøv, sótu nógv eftir við ongum. Hvussu hevði støðan verið tá? Høvdu vit havt reist okkum so skjótt aftur, um hvørt oyra var sett í partabrøv við vón um størri avkast, heldur enn at ein partur hóast alt stóð tøkur í bankunum? Ein av orsøkunum til, at gongd kom á aftur vinnu- lívið var, at hesi fólk høvdu møguleikan og viljan til at brúka teirra uppsparing til at seta nýggja vinnu í gongd. Vit skulu eisini minnast til, at ein partur av hesum virkjum vóru sett á stovn í tøttum samstarvi við útlendingar og útlendskar fyritøkur, sum vóru sinnað at seta pening í føroyska vinnulívið. Ein annar spurningur er, um føroyingar framvegis fara at hava líka stóran hug til at seta nýggjar og spenn- andi ætlanir í verk, um tey uttan hóvasták og kanska við minni váða, kunna seta sparipeningin í verandi fyritøkur bert við egnum vinningi fyri eyga. Virðisbrævamarknaður og íløgur Framhald á síðu 14 C M Y K 11 10