leygardagur 4. september 1982síða 10

Leyga rdagur 4. september 1982 Eitt hart lív - náttarrótari, ukk og tað sum verri er Í ár eru liðin 130 år síðan fyrsta prentið varð gjert í Feroy- um. Í Danmark er 500 ára dagurin fyri prentinum júst hildin. Ti hevur ESTRA í Gøtu gjert eina framsýn- ing um feroysku prentseguna. Hon verður á HS 82. Eis- ini skal ESTRA vísa ein videofilm — um flogposturin kemur til tíðina — um prentið frá Gut- enberg til okkara dagar. — Prentaraarbeiði ... nei, tú, prentararnir høvdu eitt f..... hart lív. Langan ar- beiðsdag. Drukk og tað sum verri var. Ikki bara í Føroyum. Nei, meira „niðri“. Teir gomlu prent- ararnir har fortaldu mær, at teir beginntu dagin við at keypa eina hálva flesku — bara fyri at halda dagin — arbeiðið — út. Og sum dagurin leið komu fleiri og fleiri HOF á borðið, flennir Stig. Men tað er ikki hetta umhvervið, sum eyðkenn- ir ESTRA í Getu. Her bjóða fryntligar >kontór- damur< og kvinnuligir prentaralærrlingar kaffi — og mokka-sukurmolar. Atmosferan er behagilig. Men Stig sipaði oman fyri til prentsmiðjurnar sum gjørdu blød í Feroyum sum niðri. Sjálvur lærdi hann fyrst á Tingakrossi. Síðan í Bókhandlinum. Náttarrótari — Eitt náttarrótarí. Klokkan tvey og try var vanligt og tad hendi seg, at tað gekk móti morgni, tá vit høvdu fingið blaðið á posthúsið. Tað var »flott«, tá vit kundu koma oman á Dimmu á miðnátt og síggja teir framvegis standa og falsa ... eg trúgvi ikki, at nakar fals- aði so skjótt sum Martin Jóhann Mortensen hev- ur haut samreðu við Stig Rasmussen hjá Hósvíksjáke. Tað fleyg frá honum. — Men hví gekk tað so seint ? — Mannagongdin var hon, at vit fóru at seta blaðið — við hond sjálv- andi — mánamorgun Manuskriptini komu peu a peu — ofta leingi ímillum. Tá tey vóru sett, skuldu tey berast út á Skansaveg til Kristin, sum læs korrektur. meðan eg sat og hugdi eftir >De Dedes Q<, hann hevði teknað eftir málningi hjá Beclin — heimskendur málning- ur. Og so var tað heilt van- ligt, at blaðstjórin kundi finna upp á at broyta sats- in, tá tað var klárt at koyra. Og so om igen. Feroyskt prent 130 ár Men henda tíðin — við síni sjarmu — er farin. Blýggj og hondsatsur er farin í seguna. Um ikki heilt so næstan. Einki náttar- rótarí og einki við at fara gjøgnum allan býin við satsi til korrekturlestur. Og i ár eru 130 ár liðin síðan fyrsta prentið varð gjørt i Føroyum: Færinge- tidende. Í samband við henda dagin hevur Stig Rasmus- sen og prentsmiðjan hjá honum, ESTRA í Getu, gjørt eina framsýning, sum vísir gongdina innan prenthandverk í Feroyum frá Færingetidende og fram til dagin í dag. Henda meira visuella prentsegan er at síggja á HS 82. Men prentsegan er ikki bara segan um eitt hand- verk av mongum. Hon er eisini segan um tað, at eitt fólk verður upplýst — um tann meira andaliga út- viklingin. Prentið er treyt- in fyri eini menning av fólkinum. Gamli-Long og kvalitetslinjan foroysku Gamli- Upprunin til prentlistina er Long. — Frá Gamla-Long kunnu vit fylgja eini kvali- tetslinju til teir, sum stóðu í læru hjá honum: Palla-trykk, Sjabbokk og víðari til teirra, sum stóðu í læru hjá teimum: Jógvan Rasmussen, hjá Stinu, og Jens Dam, sum seinri gav út Feroyatíðindi á Tver- oyri, og víðari til teirra sum stóðu í læru hjá Jógv- ani: Einar Joensen, Mart- in Thomsen, og teir, Oluf Nielsen, Arnold Øster og Oskar Hermansen, sum lærdu á trykkjarinum As- dal hjá Jens Dam á Tver- oyri, bara fyri at nevna nakrar, sigur Stig — og gloymir seg sjálvan. — Vit hava virkuliga havt og hava fínar typo- grafar. Men føroysk typo- grafi hevur ikki altíð havt hegan standard. Mest tí at maskinurnar hava ofta verið vánaligar og brúktar, tá tær komu henda vegin. Harafturat kann man ikki krevja eina góða typografi blaðar beiðinum, har blaðið er tað primera. Og nógvar av prentsmiðjunum hava fyrst og fremst til upp- gávu at bera blað. Men re spektin fyri fakinum er Feroyskt blaðstríð At prentarbeiði ikki verður liðugt til ásetta tíð er helst ikki ókent og nýtt fyribrigdi. Og einaferð — í hvussu er — bleiv Varðin ikki liðugur til tíðina. Ritstjórin Richard Long, man tí hava verið heldur ilskur inn á prentsmiðjustjóran i Bókhandlinum, Jógu- an Rasmussen, tá teir møttust i Havnargøtum. Í ollum forum fekk William Heinesen eina góða satiriska tekning burtur úr. Stig Rasmussen skar hana til eitt teiti stór í Feroyum. Tað legði eg til merkis, tá eg kom til Íslands. Hon er nógv størri i Føroyum. Stig leggur stóran dent á Gamla-Long, sum kom til Føroya at prenta Dimmalætting í 1880. Gamli-Long, sum var av íslendskari-danskari ætt, og prentaði á Fære Amts Bogtrykkeri til í 1917. Tá hevði hann verið í fakinum i Føroyum í útvið 40 ár. — Umframt at hava stersta týdningin fyri fak- ið, so skrivar Sjabbokk, at Gamli-Long hevur bróður- partin av æruni fyri, at bekur og prent í heila tikið komu út. Hann lærdi so- gar skrivandi feroyingar at stava, tá stríðið um málið leikaði á, er mær for- talt, sigur Stig. Onki er at ivast í, at Ge- org Richar Long hevur verið ein merkismaður. — Pápi — Jógvan hjá Stinu plagdi at sitera Gamla-Long fyrr at siga: »Det skal også ses pá ind- pakningen, at tryksagen kommer fra Dimmalætt- ings officin«, Håndværkets akademikere Tu veitst, at prentarar eru róptir »håndværkets akademikere« … — Nei, tad havi eg aldrin hoyrt … — Jú, teir vóru nakað fram um aðrar og teir brúktu eisini uniform! Tað skal eg siga tær — teir brúktu bowlarhatt, sjakett og diplomatbuks- ur. Teir hildu seg vera nakrar hundans kalar. Uniformin fingu teir, tá teir vóru útlærdir. Aðrenn — skuldu teir meta upp í troyggju sum vanligt. Einki við at koma í flippu- skjúrtu og slipsi. — Pápi, sum jú lærdi hjá Palla-trykk, plagdi at for- telja, at eftir onkra langa »ball-nått«, tá hann var lærlingur, fór hann til ar- beiðis sum hann var, í jakka og slipsi, men nei, heim. Men eftir at hann var útlærdur, so í uniform- in og teir brúktu enntá stav. Men hetta við uni- forminum gjerdist ikki traditión í Feroyum. Ar- beiðararerslan tók seg fram. Arbeiðararnir blivu meira bevístir og vit sluppu undan hesum snobbarínum. Einki í 20 ár Gamli-Long er faðirin at føroyska prenthandverki- num, men áðrenn hann kom á Dimmalætting — ella FæreAmts Bogtryk- keri — vóru tveir aðrir danir har, og teir høvdu eisini onkran feroying at hjálpa sær, men hvat er blivið av teimum, vita menn ikki. Fyrsti prentarin á Dimmu, C. F. Miller, hevði ein lærling, Poul Hansen, úr Syðradali. Annar prentarin, Aagaard, hevði ein at hjálpa sær, sum kallaðist Andr. Sofus Johannesen. Í tíðarskeiðinum millum Færingetidende, sum bert kom út hetta eina árið í 1852, og Dimmalætting, sum kom fyrstu ferð í 1877, verður einki prentað i Føroyum. Niels Winther, sum gav Færingetidende út, hevði ein havnardrong at hjálpa sær, Jákup av Kamari- num, ella Koppa-Jákup, sum hann eisini varð rópt- ur, tí hann koppsetti. |Hvar bleiv av prent-tóli- 'num, tá Færingetidende gavst, veit Stig ikki. Men einki er so prentað í Feroy- um í hesi yvir 20 árini. Við Dimmalætting kemur so gongd á aftur og stívliga 20 ár seinri, í 1900, stovna Djóni í Geil, Poli í Dali og Kristian hjá