leygardagur 7. mai 1983síða 12

Leygardagur 7. mai 1983 | Tann svarti seydurin av Litlu Dimun — Føroya elsta seydaslag! Dimunarseyðurin k heimaftur til Feroya — eins stórt nåturusøguligt virði sum kirkjubestólarnir Tað liggur so stórt virði í teimum trimum Dímunar- seyðunum, sum í hesi vikuni komu aftur til Feroya aftaná at hava verið í Danmark í 150 ár, at teir vórðu sendir við tveimum flogferum. Hetta var gjert fyri at tryggja sær, at datt annað flogfarið niður, so fórust ikki allir seyðirnir, men bert ein ella tveir. — Ég eri ógvuliga glað um, at seyðirnir eru komnir aftur til Feroya, sigur ein fryntlig Doretha Block, á Náttúrugripa- savninum, í samreðu við Tíðinablaðið Sosialin. Hon sigur, at hetta er ein »sensation«, sum er eins stór, um vit høvdu fingið Kirkjubestólarnar heim- aftur. Teir koma so eina- ferð. Dimunarseyðurin, sum her er talan um, er útstappaður. og hevur verið varðveittur á Zoologisk Museum í Keyp mannahavn í skjótt Seyðurin verður latin Nátt úrugripasavninum sambært eina avtalu um skifting av slíkum lutum millum stovn- arnar í Feroyum og í Dan mark Saman við seyðunum er leiðarin á Zoologisk Museum Tove Hatting, komin til Føroya. Orsøkin til at seyð- irnir koma just nú er tann, at Norðurlandahúsið verður tikið í brúk. og í hesum sam bandi skulu seyðirnir vísast fram har teir næstu mán- aðirnar. Aftaná skulu teir so hava fast innivist hjá Nátt- urugripasavninum i Havn" Vit prenta her grein ur líti 150 ár um hefti um sevåir Tad c » Muse gu ø sevåin. Eisini verður skipað fyri einari framsyning um henda seyð. segu hansara og týdning fyri rannsókn av seyðaslegum áður í fyrndini Henda framsýning verður fyrst havd á Zoologisk Museum og síðan við seyð unum flutt í Norðurlanda húsið í Tórshavn. Seinni fara so seyðirnir at gerast partur av teimum føstu framsyning unum á Føroya Náttúru gripasavni í Tórshavn Tann styggi seyðurin á Lítlu Dímun >To Fierdinger fra Store Dimon udi Sydsydost ligger lille Dimen, er ubebygt. og at regne blandt Holmene, er rund og opstaar af Hafved som et rundt og høyt spids Bjerg. derpaa gaa vilde Faar« Hetta skrivar sóknarprest- urin í Suðurstreymoy, Lucas Debes, í árinum 1673 í bók síni »Færoæ et Færoa Rese rata« Enn um miðju seinastu eld var ein skipan av smáum svertum seyði á Lítlu Dímun Hetta verður nevnt í teimum ymisku lysingunum av Feroyum i forðum. Alt bendir á. at hetta er eitt tylgi eldir hevur hvað avbyrgt á sum 1 hesi oyggj. Í árinum 1800 sigur Jergen Landt í bók síni um Føroyar, at »de sorte Faar dog maa være af en egen Art kort krøllet Uld, de forene sig ikke gjerne med andre Faar som sættes paa Øen og deres Kjød har et eget mørkt Udse ende« Longu frå årinum 825 er til frásegn um seyð i Feroyum Irski munkurin Dicuil sigur frá, at norrenir ránsmenn hava avoytt írsku einbýlis menninar, sum høvdu sett bugv har, so at oyggjarnar nu einans »beboes af får og de ere smaa med såre mange forskellige sø fugle«. Men roknast må kortini við. at teir landnáms menn, sum kom kingatíð heydi 18 5 vid sa t | Hara rá at seyðurir Litlu einaferð skal vera nidurskot- in áður, fyrr enn hann um síðir varð avoyddur umleið ár 1860. men nakað gjellari um hetta veit eingin Norren seyðasleg Þann seyður. sum í yngri steineld kom til Norðurlond við jarðarbrúkinum, líktist enn mufflóninum Hann hevði stuttan dintil. og bæði slegini hyrnt Meðan veðrahornini vóru ramlig og við árunum kropnaðu í óferan snyril vóru ærshornini kløn, heldur kroppin og áflot í tverskurði Av ti at tey sipaðu til geita horn, tó at tey ikki vóru javn- men stóðu í gævum horni ut úr høvdinum, hevur hesin seyður verið róptur hin geitahyrnti Um royvið á hornum vita vit lítið, men vit hava loyvia t halda, at tað enn sipadi mest til tað hjá villdjórunum og má hava verið broddahár kempur, og stutt og fín rot Um rótin longu tá var longd so hon hevur dugað at spinna síni rót voru sett, gro" eisin ropt til togv, er ovist. Men iongu ibronsuøldini er so sevdaros ið broytt. og ullin vorðin so síð, at til hevur borið at nýtt hana at virka klæði úr. Men virkaði ullin: eitt nu I eik hava kortin kempar sjálvt uppi í tí sum funnin er kistugreystrum verið stut hár. so bronsueldini hevur havt eitt heldur frumkent royvi Av beinum, ið funnin eru, vita vit eisini, at nógv av ærseyðinum hesum tíðar skeiði antin var kollut, ella småhyrntari enn steinaldar seyðurin. Hetta bendir á, at arvfreðiligar broytingar eru og ZTOY enn seyðurin farnar fram í djørunum, so at bett hevur verið um slagið Í jarneldini fóru tey ríkinum rættiliga undir at beta um slagið fyri at fáa fínari og hvítari ull Bæði klæði og kanska lív seyður við hava verið útflutt eisini til Norðureuropa. Tað er helst í hesum tíðarskeiði, at komið er fram til tað seyðaslagið, sum framvegis verður havt sum áseyður mangastaðni, úr Íslandi í vestri til Finnlands í eystri, og sum rópt verður hitt norð- ureuropeiska seyðaslagið Hjá mongum av hesum seyðaskipanum eru bæði slegini framvegis hyrnt, men ofta sæst stórur hyrningini hjá ærseyðinum. sum ógvuliga ofta er púra kollutur. Eisini hevur hetta slagið mótsett teimum seyðaslegum. sum bett hevur verið munandi um. varðveitt evnini at kasta ullina eina ferð um árið, eins og villini seyðurin i rom verska munur á Samansetingin av sevåa royvinum er sum neyni broytt longu +jA " 4 tíð, so rótin er long og vorðin ramligari broddaharini umskapað til ta síðu glitrandi broddaullina Hjá staksløgum, eitt nú t forseguligari Einaferð eru eisini gotlendska hagaseyðinum hava veðrarnir to framvegis ramliga bringumen og pesju av svertum kemparhárum á hárygginum, men hjá flest ellum eðrum slegum vantar sjálvt veðurlamdsseyðinum tilik hár. Spjadd út um kroppin eru tó leivdir av hesum at finna. Í slíkum feri verða tey rópt líkhár Soay-seyðurin Hitt frumkendasta norrena seyðaslagið er Soay-seyðurin, sum livir á oynni St. Kila i Ytru Suðuroyggjum (hebrid unum). Hetta er smáur klantraligur seyður við stutt- ari morreyðari ull og aloftast búkljósur, og ærseyðurin er vanliga kollutur Hildið verður, at hann er fjarsettur longu í bronsueldini og hevur livað órektur og óansaður, uttan at nýggj rót er sett við síðan Hin feroyski seyðurin nú á degum er eisini eitt serligt frábrigdi av norrena seyða slagnum. Hann er upp á seg heldur smáur og klantraligur við ógvuliga síðum broddi og stuttari rót. Meðan veðurs- lambsseyðurin altíð hevur ramlig horn, er nógv av ærseyðinum heilt kollut, men kortini sæst eisini ngov við trivaligum hornum, eins og allar hornasteddir, meira og minni kropnar, eru at finna Lítlu monguir Seyðurin á Dímun hevur sipað til Soav-sevåin, men bert hetta at hann ikki kann vera komin til Før« i víkinga tíðin beti hevur verið heldur meira um slagið. Hetta sæst „eisini av at h.n ljósi búkurin, sum eyð va fyrr enr hevur við sær, at kendur fyri villini seyðin. og sum stórur partur av Soay seyðinum hevur varðveitt vantar Men dímunarseyðurin er á sama hátt sloppin at liva villur. Hetta hevur við sær, at slagið er farið at bregða frá kyrrseyðinum, av tí at eitt nú tann seyður, sum av ullferð ella eðrum var óeftirynsktur min Lagt til rættis og myndir: Jan Miiller og menn tí ikki vildu hava at ala av sær, ikki hevur verið tikin. Eisini hevur tað havt nógv at siga fyri alt fylgið, at teir ikki teir ringu vetrarnar hava givið hovggj, og ti hevur einans tað harðbaln- aste livað eftir. At geva hoyggj um veturin hevur ikki einans týdning fyri lívseyðin, men eisini fyri fostrið hjá tí kvidna ærseyðinum Hjá villini seyði, eitt nú Soay seyðinum, sæst nógv meira av deyðlembdum, enn hjá kyrrseyði, har eisini ber til at taka hond um tey veiku lombini og geva teimum ai sugv.a Av hesum er hin villini seyðurin vorðin eitt smávaksið barðbalið seyða- fylgi. sum ikki einans upp á kropp. men eisini í skaplyndi er farið at breðga frá kyrr seyðinum, og tí hevur tað sum Jergen Landt skrivar helst ikki komið sær upp í hin seyðin, sum uppsleptur varð oynna Ein seyður kemur til Danmarkar Til o.u. miðja seinastu eld livdi sostatt urin á Lítiu Dímun. I 1822 setti J. H. Reinhardt profess hin svarti seyå ari seg i samband vid Løbner amtmann i Tórshavn fyri a fáa náttúruseguligt tilfar til kongliga náttúruseguliga savnið í Keypmannahavn Tað var eina mest fugli og hvali hann hevði áhuga fyri men um somu leið spurdi hann, um vánir vóru at fáa sendandi einar tveir lívseyðir av villa seyðaslagnum á Litiu Dimun Hin 14/8 1822 skrivar amt I