leygardagur 3. desember 1983síða 15

AAA AAA Leygardagur 3. desember 1983 Tann totaliteri staturin er næstan ikki til at gjøgnumskoda. Næstan ikki til at treingja igjøgnum og avduka. Her fylkjast nazistar um Hitler. fyribrigdi. Í nógvum londum er tað syrgiliga aktuelt og verður tað langt inn í eina ókenda framtíð. Og lat meg við- merkja — og tað vil eg fegin undirstrika — at hetta hjálparleysa hatrið til ta so- kallaðu mentanina og humanismuna er akkurát líka eirindaleyst í einræðis- londum, ið rópa seg vinstravend, sum í teimum, ið rópa seg hegravend. Har er eingin munur. Hví politisku útsíðukreftirnar altíð seta sin blóðhæl á »landsins sål«, á tey kensluríkastu, tær fínu nervarnar, á tey, ið ikki stremba eftir makt, men heldur eftir nøkrum so meinaleysum sum lívs- poesi, humanistiskum frælsi, ella onkr- um tilikum, tað letur seg jú ikki definera, er næstan ikki at fata. Hvat ræðast hesar kreftir? Hvat er tað, sum býður teimum so ímóti? Hvat er tað fyri ein veldigur fíggindi tær síggja? Okkurt man tað vera. Annars høvdu tær ikki farið við hesum fólkaslagi, sum var tað ein hervilig sótt. Eg-persónurin í »Fræni« er eitt neyðars, lítið, jagstrað skald, púra meinaleysur, og kortini hildin fyri at kunna renna landið um koll og seta himl- arnar í brand hverja letu. Hann skrivar í loyndum um hesar politikarar, ið hata so nógv uttan reiðiliga at vita hví, og hava so nógv at hevna, uttan reiðiliga at vita hvat, soleiðis: »Teir vita ikki sjálvir, hvat teir vilja, teir eru so kámir og litleysir, at teir eru mestsum ósjónligir, teir sláast í blind- um, teir hava einki andlit. Teir eru eitt hevuðleyst maktmonopol, sum ikki veit, hvat tað skal gera við sína makt. Tað ringasta og óhugnaligasta av ellum: teir berjast sum devlar fyri eini sannfering, teir ikki hava.« Mikið hysteri er í tíð okkara. Eisini her hjá okkum. Totaliterar kreftir eru á vási um allan heim. Eisini hjá okkum. Vónandi fari eg skeivur, tá ið eg sigi, at tveir triðingar av heimsins statum koma inn undir heitið totaliterir — meira og minni — men eg frykti fyri, at eg fari ikki heilt skeivur. Í hesi greinareð fara vit at taka ein teirra upp til viðgerðar, ikki bara tí, at hann er tann stersti og mætasti av teimum ellum, men líka so nógv tí, at hesin statur sigur um seg sjálvan, at hann er ríkas.a fyrimynd, søgan veit um at siga. Hann kann sam- stundis vera sum ein felagsnevnari fyri allar hinar. Teir hava jå allir somu nátúr. Mytan og menniskjað Í 1980 kom bók út í Danmark um Mozart týdd úr týskum og skrivað av Wolfgang Hildesheimer. Í hesi bók brast mytan um henda veldiga kompon- istin, stersta flogvitið, ið nakrantíð hevur livað. Tíðin hevur pyntað upp á Mozart, hevur pilkað alt tað menn- iskjaliga av honum og gjørt hann til eitt slag av einum Kristusi, einum gudi. Eg hevði altíð verið í iva um hesa mytuna. Hvat mundi krógva seg aftan fyri hana? Nú fekk eg at vita, at Mozart var bæði kátur og villur og óflýggjaligur og als ikki so ólukkuligur, sum orð gingu av Hann minti nógv meira um Chaplin enn um ein gud. Tíðin, Mozart livdi í, var skakandi opinskárað, meira opinskárað enn okkara. Nekur brev eftir Mozart hava líka til okkara dagar ligið goymd í einum myrkum kjallara undir British Museum, tí at tey ikki toldu dagsins ljós, tey vóru so ónærislig. Í dag, nú tíðin ikki er so er- kvisin, hava tey tikið ið hvussu er nekur fram í ljósið aftur. Brot úr teimum eru prentað í bókini, so ein og hver kann sannfera seg um, hvussu ónærisligur Mozart kundi vera. Tey flestu eru til konuna Constanze og til eina unga gentu, Bássle, og vísa, at Mozart eisini sum brævskrivari var eitt satt flogvit. Stílur hansara er sum fínastu musikkur. Hevði eg verið góður við Mozart sum myta, so elskaði eg hann nú, tí hann var eitt menniskja. Hvat hevur alt hetta við tann totali- tera statin at gera? Ver tolin, góði lesari, bíða mær eitt bil. Mytan og veruleikin Í ævisegu síni kemur kendi svenski mentamaðurin Herbert Tingsten ikki minni enn tvær ferðir inn á nakað undr- unarvert, sum hendi í tríatiárunum og har um leið. Eyðsæð er, at honum er um at gera at fáa tað sagt. Tað hendi hetta: Fittir sviar, ið valdu fittar, borgarligar flokkar, og fitt svensk blaðfólk, ið skrivaðu í fitt, borgarlig bleð, fóru til Nazitýskalands, Stalins Sovjet og Mussolinis Italia at ferðat og komu hugvakt heimaftur. Øl] tey ljótu tíðindi, sum svensk bleð og svenskt útvarp hevdu borið um hesi lond, vóru einki uttan uppspuni og útsvertan. Tey hevdu ikki sæð nakra mannajagstran, onga forfylging og onga sýning. Tvørt- urímóti hevdu tey sæð glad og vælnøgd menniskju sum fóru smílandi og syngj- andi til arbeiðis. Hver í Sveríki fór syngjandi til arbeiðis? Tíansheldur smíl andi? Tann totaliteri staturin « til at gjøgnumskoda. Næstan ikki til at r næstan ikk treingja igjøgnum og avduka Í triatiårunum fóru eisini nógvir hex ferðast til Stalins Sovjet undar at Franski kommunisturin André Gide Hann gjøgnumskodadi po sn teirra stati g kon brotin he aft Enski kommunis Orwell k« ( Gt i = VI K »ø x 1 Kar Napole Hi 8 V ko ( 1 na islendski KOmmunistur LAXNESS hevði einki gjøgnumskodad á sín hann kom hugtikin aftur, so hugtikin, at hann skrivaði eina drúgva bók um tað Hon eitur >Russiska ævintýrið< og kom út í 1939. Í bókini hálovar hann hesum herliga landi, hvers dygdir eru legio Ikki fyrrenn fleiri ár seinni fekk hann seg til at viðganga, at bókin var lygn øll somul. Hann hevði gjøgnumskodad alt, men var tå var teirri åskodan, at komm- unismunar søk var so heilag, at hann vildi ikki skaða hana við at opinbera hennara syndir, sum hann roknaði við vóru fyribils. Vit kunnu lesa um hetta í bók hansara »En digters opgør« Despoturin André Gide skrivaði eisini tvær bekur um sína ferð. Einastaðni soleiðis: >Eitt eyðkenni fyri alla despotismu er, at hon bert tolir undirbrotligsemi og ikki er for fyri at viðurkenna eina óhefta sjálv- stødu. Vei tí juristi, sum — hvussu rættvís sak hanara er — reisir seg upp at verja ein ákærdan, sum myndugleikar- nir ynskja demdan. Stalin finnur seg bert í rósi og hálovan, og tað varir ikki leingi, so verður hann einans umgivin av fólki, ið ikki duga annað enn at rósa, tí tey ikki hava nakra sjálvsteðuga áskoð- an. Bílæt av honum eru allastaðni at síggja, navn hansara er á ellum varrum, eingin almenn tala kann hugsast uttan navn hansara verður heyjað til skýggja. Kemur hetta av halgidyrkan, av kær- leika — ella ræðslu?< Hetta var í 1936. Danski kommunisturin og søgufrødingurin Peter HP. Rohde, koyrdur ur DKP i 1953 (mær vitandi móti sínum vilja), hevur skrivað bókina »Midt i en ismetid«. Har kemur hann nógv inn á hesi viðurskifti, vit her royna at nerta við, og hann er ikki mildur í sínum dómi. Hann skrivaði í 1956 eina grein í ritið »Vindrosen«. Hon eitur »Hrusjtjovs vej til magten«. Har kemur hann m.a. inn á júst hetta, vit hava endurgivið av Gide, og endurprentar brot úr talum, ið vísa, hvussu Stalins medarbeiðarar sleiskaðust og sloktu fyri honum. Hrusjtjov: >Livið floksins og fólksins vísi ferari, innblásari og samski- arin av ellum sigrum okkara, okkara elskaði kammiråtur Stalin!« Hetta var i 1952 å 19. floksrådstevn- uni. »Så megen kærlighed!< skrivar Rodhe. »Og dog, før hanen galede tredje gang, havde de alle fornægted deres herre.« Søgufrødingar eru ikki å einum måli um, hvussu nógv fólk vórðu týnd undir Stalin, barnanna besta vini. Eg havi sæð talið tjúgu miljónir, men gátan verður ongantíð loyst, tað skulu Stalins arv- ingar, sum nú sita við ræði, síggja til. Teir vóru jú hansara bukkandi beðlar. Bara í Ukraine vórðu fimm miljónir bendur dripnir undir kollektiviseringini, skrivar segufreðingurin og kommunist- urin Peter P. Rohde. Hrusjtjov stóð fyri slaktinum „Tey tvey árini 1937-38, tá Stalin- harðræðið var av ti versta, voru 1.000.000 menniskju tikin av degum og her eru ikki iroknad tey mongu, Sun doyðu av mattroti og sjúkur teimur veldugu kz-legunum inni Sibiria« i" 3 Ha Andreass agr r } Á í +. ADT ; - A M ir) i þ ro A K TE x > á h lá 1 æt i S í K ” á x K rjørdis ri 04 skrivaði Trotskii e profetiska grein. (Ansið eftir árstalir Få hevå eingin nsta grun um, a iKar var til ið æt Stalin. Í greinini skrivar Trotskij at einaræði fæloysinga fer at fera Lenin til eitt einaræði fyri tæloysingarnar Síðani fer flokssamskipanin at troka burtur sjálvan flokkin. Síðani fer centralkomitein at troka burtur floks samskipanina, og at enda fer ein eina ræðisharri at troka burtur centralkomi teina. Hesin einaræðisharri fer at standa sum inkarnatiónin av einum metafysisk um sannleika og hildin fyri at vera lýta leysur, og hann fer at vísa, at hann uttan himpr kann offra hekatombir av manna- lívum framman fyri hesum sannleikans altari. Og mótpolurin til hesa treyta- leysu trúgv á eina metafysiska hugsjør fer at vísa seg at verða eitt líka so treytaleyst misálit á øll livandi menn- iskju.« Hugsið tykkum: hetta er skrivað 1904 I 1918 skrivar kommunisturin Rosa Luxembourg soleiðis: »Eitt frælsi, ið bert verður veitt viðhaldsmonnum hjá einari landsstjórn ella flokki, hevur einki við frælsi at gera. Frælsi merkir altíð frælsi fyri tann, ið hugsar eðrvísi, og verður virðisleyst, tá ið tað gerst til eini forrættindi. Uttan vanlig val, skrivi- frælsi, fundarfrælsi og talifrælsi gongur lívið á ellum almennum stovnum stirvn- ari, verður ein keipumynd av sær sjálv- um, og skrivstovukrakkavaldið lyftir hevdið sum einasti avgerandi táttur- — in... So doyr tað almenna lívið líðandi og nakrir fáir politikarar við ótemandi ágrýtni og markleysum hugsjónum fara at stýra og ráða, smáar klikur taka seg upp. og tær fara at enda við einum einaræði, ikki fæloysinganna, men eina- ræði hjá nekrum fáum politikarum, eitt einaræði í jacobinskum tydningi.« Lítið vardi hana, hvussu væl spádóm- ur hennara fór at ganga út. Í grein síni frá 1956 endar Peter P. Rohde við hesum orðum: >Det er dog, som allerede sagt, ikke af den grund givet, at Hrusjtjovs tid vil blive Stalins tid om igen, thi formerne ændrer sig, de er funktioner af sikkerhedskurvens udsving. Derimod er det givet, at substansen må blive den samme, så- længe man ikke har ført selvkritikken til bunds og erkendt, at årsagerne til den russiske kommunismes forkrøbling må søges i selve udspringet. Og lige så givet — er det — som en simpel følge heraf — at selvom sikkerhedskurven nu tillader, at formerne ændres, så de ikke kommer til at minde om de stalinske terrortil- stande, vil sådanne tilstande, når sikkerhedskurven drejer den modsatte vej, komme igen og igen og igen.«