týsdagur 6. desember 1983síða 2

Vit halda fram við greinarødini >Tann to- taliteri staturin« eftir Jens Paula Heinesen Undirritadi vil fegin gera vart vid, at henda greina- rød ikki eigur at verda dømd, fyrrenn hon er lisin at enda Sovjet — Stalins verk Eg havi heft meg so nógv við hesa grein fyri at vísa á, at tað ikki eru Lenin ella Marx, ið hava skapt Sovjet, sum vit kenna tað í dag. Teir høvdu verið deyðiliga firtnir um hesa ákæru, høvdu teir livað. Sovjet er Stalinsa verk. Danski kommunisturin Kai Moltke heldur tað sama í bók síni >Stalins gengangere«. Moltke búði i Sovjet í fleiri ár undir Stalin og kendi samfelagið innanífrá. Í bókini vísir hann á, at valds- harrarnir í eystur eurøpeisku londunum allir sum ein komu fram at trúnuni sum mannaslaktarar. Ein óhugnalig bók. Moltke fór av fríum vilja úr DKP í 1958. Í bókini endurgevur hann brot úr við- merking, sum Lenin í 1922 skrivar um Stalin: >Stalin er nakað av tí allargrov- asta, ið hugsast kann, og hetta lýtið, sum kanska kann tolast millum okkum kommunistar, verður eitt brek, ið ikki kann tolast av einum, sum er aðal- skrivari. Av tí sama skjóti eg upp, at kammirátarnir hugsa um ein hátt at taka hetta starvið (ið gav Stalin ómeta- liga makt. Mín viðm.) frá honum og velja ein annan mann í staðin við betri eginleikum, nevniliga: sterri tollyndi, sterri trúlyndi, sterri virksemi og eina meira varsama steðu mótvegis kammi- rátunum, eitt minni lúnut sinnalag 0.s.fr.« Eisini pólski kommunisturin Leszek Kolakowski (professari í heimsspeki) við lærda háskúlan í Warsjava. Var í 1966 rendur úr kommunistaflokkinum. Hvat og hvar hann er nú, veit eg ikki) er av teirri áskoðan, at tað er Stalin, ið hevur skapt Sovjet. Hann er so svartskygdur, at hann skrivar einastaðni í bók síni »Mennesket uden alternativ«, at vegna Stalin kunnu vit ikki rokna við nøkrum kommunistiskum samfelag fyrstu túsund árini. Í hesum ljósi skuldi Laxness havt sagt sannleikan í 1939, heldur enn at tyrvt hann undir í lygnum. Hesar royndir at fjala út yvir Sovjet hevur skaðað sosialismunar sekt óbetiligt. Tvey offur Kommunisturin Jevgenija Ginzburg hevur í bók síni »Min tunge vandring« skrivað um, hvussu tað var at vera fangi í Stalins arbeiðslegum. Bók hennara er framúrskarðandi, skrivað av einum stórum, sjáldan gávuríkum menniskja. Hon er ongantíð komin út í Sovjet. Maður hennara var eisini kommunist- ur. Tey áttu børn og høvdu umframt tað eina fosturdóttur og bæði hevdu hega útbúgving. Ein dagin var maðurin tikin av legregluni uttan at vita hví. Stutt eftir noyddist hon sama veg. Á veg út sá hon fosturdóttrina standa upp móti vegginum við hondum aftan fyri bak. Smágentan hugdi upp á mammu sína, og Jevgenija gloymdi aldri hesi barna- eyguni. Tað vóru eygu, ið »vistu alt«. Hon sá ongantíð fosturdóttrina aftur. Heldur ikki bern síni ella mannin. Í átjan ár sat Jevgenija í ymsum arbeiðslegum uttan at vita hví. Hon var lítil, veik og sjúklig. Tað hendi seg, at hon stóð úti í 40 kuldastigum við 40 stigum í fepri og hegdi brenni. So og so nógv hvenn dag. Kláraði hon tað ikki, var tað lagt oman á klyvina til dagin eftir. Hvat var tað, ið helt henni á lívi? Tað var ein veldig, veldig undran. Ég má ikki doyggja, eg má ikki doyggja, hugsaði hon alla tíðina. Eg má fáa at vita, hví eg eri her. Eg má fáa at vita hvat eg havi gjørt til sakar, og hvat eg eri dømd fyri, og hvat tað er, sum hendir við Sovjet. Hon var viss í, at Stalin kundi ikki hava skuldina í hesum. Tað máttu vera hansara meðarbeiðarar, ið hevdu svikið. Annað kundi ikki bera til. Eitt annað var eisini, ið bjargaði henni: hennara glógvandi minni. Tey hevdu ikki loyvi at hava bekur hjá sær, men hon dugdi heili yrkingasøvn og heilar skaldsegur uttanat og sat ár eftir ár og las upp úr huganum fyri med- systrum sínum. Jevgenija kom heimaftur og fór í grevina uttan at hava fingið at vita, hví hon hevði verið í helviti í átjan ár. Og uttan at missa trúnna á tann kommu- nistiska flokkin. Tann russiska altso. Í bók síni »Erindringer« skrivar Nadezda Mandelstam um, hvussu að var at vera skald og skapandi menniskja undir Stalin. Tað er um mann sín, hon skrivar, Osip Mandelstam, eitt av sterstu skaldum í Russlands søgu. Ég veit ikki, um tit vita, hvat tað merkir! Hann mátti igjøgnum somu sorgarsegu sum Jevgenija, men kláraði tað ikki, hann doyði í 1938 47 ára gamal. Bókin hjá Nadezda er eitt meistaraverk, ein tann besta bók eg havi lisið. Øll, ið fáast við skapandi arbeiði, skuldu næstan havt skyldu til at lisið hana. Hon kom út í 1970 í Vestureuropa, men er ikki komin út í Sovjet. Tað skulu generalarnir síggja til. Generalarnir Undirritaði hevur lyndi til at halda, at tað í roynd og veru síðan Stalins deyð eru generalarnir, ið hava og hava havt buktina og báðar endarnar. Peter P. Rohde hevur lyndi til at halda tað sama. Hrutsjtjov skilti tað ikki og lá tí við RN SgSjalUrin Tann totaliteri staturin J.P. Heinesen brestin. Men Bresjnev skilti tað og slapp at sita á trúnuni til sin deyð. Afturfyri læt hann teir fáa alt tað, teir vildu hava at spæla sær við. Núverandi leiðari man vita, at hann fær ikki flutt seg langt uttan at hava spurt teir eftir fyrst. (Generalarnir eru ikki annað enn spiltar pyntidukkur í vaksnamanna- kroppi — og her hugsi eg um generalar yvirhevur um allan heim. Lítið er at ivast í, at teir í Sovjet halda Reagan vera ein funnan fress. Meira hann fussar, lættari fáa teir síni leikutoy. Kann vera, at lesarin heldur hetta vera eina í so humoristiska einfaldan, men eg frykti fyri, at tað er ikki so. Filmurin hjá Chaplin >Diktarin< gevur eina sannari mynd av veruleikanum, enn fólk kanska gera sær greitt. Hver minnist ikki brotið, har »Hitler« skræðir allar medaljurnar uttan av »Gøring«, allar knapparnar og til endan letur hann úr jakkanum og fer at bresta ístur hansara við seðlunum. Og hvat sóu vit innan fyri tann prýðiliga uniformin. Ein vambasíðan kropp í undirklæðum, kanska longum undirbuksum. Stór: eysturríski hevundurin Hermann Broch hevur skrivað drúgva skaldsøgu um tað uniformeraða menniskja. Hon eitur »Søvngængerne«, og Villy Serensen hevur týtt til danskt. í skaldseguni vísir Broch á, at uniformurin verður til mannin ella maðurin til uniformin, og at hesin uni- formurin gloymir, at tað er ein kroppur innanfyri, sum gongur í undirklæðum. Uniformurin verður til ein brynjuserk mótvegis umheiminum, eina automat, sum ikki hugsar ella virkar menniskjaliga, men »uniformelt«. Uppgáva generalanna er at kríggjast, vápn og kríggj er teirra lívsstarv. Teir eru uppaldir til kriggj. Er tað tí legið, at teir sleppa at royna síni leikutoy. Tað er kanska ikki so langt av leið at siga, at Nr. 141 — 6. desember 1983 Filmurin hjá Chaplin »Diktatorin« gevur eina sannari mynd av veru- leikanum, enn fólk kanska gera sær greitt spælið í svenska skergarðinum er íspunnið av generalum, ið keða seg, og at teir í Kreml upprunaliga einki vistu um hetta spælið. Í grundini átti hetta brotið um general arnar at verið ein grein fyri seg. Tað hevði verið tað vert at hugt nærri at hesum pyntidukkunum. Centraliserað demokrati Gestir, ið koma til Sovjet, fáa straks at vita, at teir nú eru komnir til ein centrali serað demokrati. Hvussu undirritaði vendir og snarar hesum báðum orðunum, centraliserað demokrati, finnur hann einki hepi í teimum. Kann eitt demokrati vera centraliserað? Er tað tá ikki eitt diktatur? Gestirnir fáa eisini at vita, at teir eru komnir til eitt demokrati, har alt kann diskuterast. Alt uttan eitt: landsins grundsteði. At diskutera tað er stats- fíggindaligt og antisovjettiskt. Heldur ikki í hesum finni eg nakað hepi. Hví í Harrans navni kann eitt fólk, ið sigur seg at byggja á dialektik og vísindaligt materialismu ikki diskutera sjálvt grundsteði? Hvat ræðast tey? Sigur ikki nettupp vísindaliga dialektikkin, at spurningar, hvat, hví, hvussu, skulu setast við alt, ikki minst grundsteði. Tí, um nú grundsteði er skeivt og byggir á skeivar fyritreytir? Kann tá bygningurin, ið á tí stendur, vera annað enn fullur av roti og rivum? Og hvat kann eitt grundsteði, skapt av Stalin, vera annað enn skeivt og bygt á skeivar fyritreytir?