leygardagur 3. mars 1984síða 11

| Leygardagur 3. mars 1984 Stakkastásið Nakrar viðmerkingar til >Úr Dalsgarðs- søgu« í Sosialinum nr. 10 í ár For PPT Stakkaståsid, sum Elisabeth og Petur Andreassen, eiga. Å myndini er eitt belti og tvær stakka- nålir — gjørt i 1725 Kúlan á stakkanálini er fínasta handverk Eg og fleiri við mær munnu við áhuga hava lisið brotini Úr Dals- garðssegu, sum fróðarmaðurin Viggo Dalsgaard hevur skrivað og vónandi heldur á við at skriva í Sosi- alinum. Eg havi eina lítla viðmerking ella rætting til tað, sum hann skrivar í Sosialinum nr. 10 — 21. januar 1984. Tá ið Jákup Jóansson á seinnu ferð síni til Danmarkar í 1679 spurdist ikki aftur í aftur, komu tvær kistur við vidførinum aftur til Feroya. Í aðrari var stakkastás, ið hann hevði keypt til konuna. Og sigur Viggo: >Hetta stás man onkur av detrum Hanusi Kamban hava nú. Tað var arvað til Skúvoyar úr Dalsgarði við eini abbadóttur Jakup Jóansson, sum giftist úti í Stovu í Skuvoy«. I békini Søgur og søgubrot eftir Jéannes Dalsgaard er henda frå- søgnin, sum hann hevur eftir Enokki á Skarvanesi (f. 1838): „Ein maður uttan úr Stovu í Skúvoy fríggjaði til dóttur Páls; hetta var ikki væl umtókt av for- eldrunum at gentuni. So einaferð Páll og konan hevdu verið í Havn, var gentan rýmd av húsinum, tá tey komu aftur. Skúvoyingar hevdu verið eftir henni. Hon hevði tikið aðra kistuna, ið heim kom eftir deyða Jákups Jóanssonar, ið var abbi at gentuni. Eitt vindeyga hevdu teir tikið úr fyri at fáa kistuna út. Fýra mans skuldu bera kistuna á Mølina. Tá tey eldru komu aftur úr Havn, var eingin dóttir. So gingu nekur ár, samband hevði einki verið millum foreldur og dóttur. Skúvoyingar hevdu verið í Havn til 6lavsøku og løgdu at landi i Skålavik; tå kom ein smådrongur niðan frå båtinum. Hann møtti einum gomlum manni uppi å Keldu, og maðurin spyr drongin, hvørji for- eldur hansara eru. Drongur sigur so, hvørji tey eru, og at tey eru vid i båt- inum. So sigur hesin gamli maðurin: »Eg eri abbi tín, Páll i Dalsgarði. Tú skal fara oman til bátin og biðja pápa tín og mammuna koma nidan«. Hann so gjerdi, og síðan var sátt og semja teirra millum. Tað stakkastás, ið var í ogn teirra Hanus Kambans og konu, er eftir segnini komið til Skúvoyar við hesi Dalsgarðsdóttur<É. Hvussu nógv er nú í hesi segnini? Eg fari at lata skjølini tala, og tey siga nakað heilt annað. Skúvoyingurin, sum fríggjaði til dóttur Páls, var Janus úti í Stovu (f. 1713, bóndi 1738-1778, deyður 1796), og gentan var Anna Páls- dóttir (f. um leið 1704, deyð 1786) yngsta dóttir Páll í Dalsgarði. Og hvat sigur kirkjubókin fyri Skálavík? Har stendur, at Páll doyði um mikkjalsmessuleitið 1727, og at Anna og Janus vórðu trúlovað 13. august 1738 og gift í Skálvíkskirkju 24. sept. sama ár. Tey vóru trímenn- ingar við tað, at ommurnar báðar, Kristin og Katrin vóru systrar, detur Harra Klæmint. Einasti sonur teirra, Oli, hann, sum eftir fråsøgn- ini hjá Enokki skuldi meta abba sínum uppi á Keldu, er feddur í 1740, doyptur 7. desember. Tá hevði abbin, Páll, ligið í grevini í 13 ár. Páll í Dalsgarði var giftur við Rakul Sámalsdóttur, sum menn halda hevur verið úr Lamba. Hon doyði í 1705, og árið eftir sekir Páll um at sita við óskift búgv. 5. mai verður so endaliga skiftið eftir Rakul Sámalsdóttur millum Pállog bernini. Hetta skiftið er sera áhuga- vert, tí tað gevur eina mynd av einum valahúsi í Feroyum um ár 1700. Her skal tó bert verða tikið við tað, sum hevur við stakkastásið at gera. Í skiftinum eru fýra stakka- nálir, og har stendur soleiðis: 1 selvforgyldt Nall med 19 Lev og Plade 7 gl. 1 ditto med 15 Lev 7 gl. 1 ditto mindre, forgyldt paa begge sider 3 gl. 10 Sk. 1 ditto forgyldt paa den ene side 2 gl. Tad at hesar nålir høvdu 19 og 15 leyv, sigur einki um, hvussu nógv leyv hava verið upprunaliga, tí okkurt kann hava verið dottið úr og misfarist. Tær báðar nálirnar, ið vóru eftir Hanusi Kamban og konu, høvdu 22 leyv hver. Hvat nálirnar í skiftinum eftir Raku! Sámalsdóttur hava verið mettar í virði, sæst av, hvat neyt og seyður er mett til. Ein góð kúgv var mett til 4 gyllin og ein ærseyður til 10 skinn. Sostatt vóru nálirnar við 19 og 15 leyvum hver mett móti út við tveimum kúm ella 14 ærseyðum. (Í búnum var eisini eitt belti »af rødt Fløyel med forgyldt Sølvbeslag« mett til 32 gyllin ella tað sama sum 8 kýr ella 64 seyðir! Hetta beltið arvaðu tveir av breðrunum, Jákup og Rasmus). Í hjúnarlagnum vóru fimm breður og fimm systrar. Stakkanálirnar vóru fýra, so ein systirin mátti verða við sviðið soð, hóast allar sjálvsagt fingu sín systralut. Og tann, ið var við sviðið soð, var júst henda Anna, ið giftist við Janusi úti í Stovu, hon var jú yngst av systr- unum og fekk onga nál. Sostatt er segnin hjá Enokki um, at hetta umredda stakkastásið kom til Skúv- oyar við hesi Dalsgarðsdóttrini, ikki bein ísum so mangar). Elsta systirin Kristin (f. 1688 d. 1741) fekk nálina við 15 leyvum. Hon giftist 1721 við Óla Joensen undir Hagabrekku (d. 1728). Tey fingu bara eina dóttur, Rakul (f. 1723), sum eg komi aftur til seinni. Næsta dóttirin Rakul fekk nálina, sum var gylt á báðum síðum. Hon var ógift og búði hjá beiggjanum Rasmusi. Hon doyði 11. okt. 1776 87 ára gomul. Triðja dóttirin, Elsuba (f. 1694), fekk nálina við 19 leyvum. Hon var gift við Rasmusi, bónda á Ryggi í Miðvági, í 1744 er hon einkja og býr á Ryggi. Fjórða dóttirin, Karin (f. 1702), fekk nålina gylta å adrari siduni. I 1744 er hon ógift og er at vera hjá beiggjanum Rasmusi. Fimta døttirin, Anna, fekk sum nevnt onga. Viðvíkjandi kistuni, sum fýra mans vóru um at bera á Mølina, er bert at siga, at her kemur fram tann serstaki fráseguháttur, sum er so eyðkendur fyri Enok á Skarvanesi. Tær stakkanálir, sum »onkur av detrum Hanus Kamban hevur nú< hava aldri verið í teirri kistu, sum var send upp til Feroya aftan á deyða Jákups Jóanssonar í 1679 av teirri einfaldu orsek, at tær eru gjørdar í 1720. Báðar eru stemplað- ar við somu stemplum, DSK og niðri undir 1720. DSK merkir Daniel Schwartzkopf. Hann var silvur- smiður í Keypmannahavn, fekk sær egnan verkstað um leið 1698, er umtalaður 1699-1727. Deyður 1736. CL merkir Conrad Ludolf (1679- 1729), hann var Stadsguardein, t.e. tann embætismaður, ið hevði um hendi at vátta fínleikan av edlum metallum í ellum gull- og silvur- lutum. Siðan er staðarmerki fyri Keypmannahavn, trý torn, og niðri undir 1722, og so mánaðarmerki juni. Tvær systrar úr Skálavík giftust til Skúvoyar. Tær itu Kristin og Sissal Tróndadetur. Kristin giftist riðri í Búð, og Sissal giftist 1771 við ola bónda úti í Stovu. Móðir hesar báðar systrarnar var ådurnevnda Rakul Óladóttir, og faðirin Tróndur Lukasen. Henda Rakul var dóttir Óla undir Hagabrekku og Kristina í Dalsgarði. Gamla Olevina niðri í Búð í Skúvoy, ættað av Skarvanesi f. um leið 1860 hevur einaferð sagt fyri konu míni og mær, at henda Sissal hevði vid sær »stakkastås, nålir, beltir, mallur, brúðarskeiðir og ein brúðarklædning og onnur konufélkaklædir«. Tað vil so til, at skifti er til eftir ommudóttur hesa Sissal, sum eisini æt Sissal. Hon var gift við Hanusi úr Búðini í Skúvoy, sum festi Útistovugarðin við henni við tað, at einasti bróðir hennara, Óli, datt oman á ungum árum. Í hesum skifti, har hvert nikk og pikk er tikið við av tí, hon átti av klæðum og eðrum, er einki nevnt um nakað stakkastás. Hon doyði ung, bert 37 ára gomul, frá fimm bernum. Skifti er eisini eftir faðir hennara, Janusi, sum doyði árið eftir. Heldur ikki her er nakað stakkastás nevnt. Sonur hesa Sissal og Hanus var Janus úti í Stovu, sum gav soninum Hanusi Kamban og konuni, Mariu, hesar nevndu stakkanálirnar og eitt gylt belti. Einki er at ivast í, at hetta stakka- stásið hevur verið í húsunum úti í Stovu í fleiri ættarlið, hóast tað ikki er nevnt í ådurnevndu skiftum. Tað sigst, at úti í Stovu hava verið fýra stakkanálir. Einari skal ein prestur vera farin við, sigst, hvar so tann fjórða er farin, veitst ikki. Mær er sagt, at fleiri slíkar stakkanálir (ella stakkastás) hava verið ymsastaðni í Feroyum, ein er á forngripasavninum í Havn, komin úr Getu, og eina havi eg sæð niðri á Nationalmuseinum. Petur Andreassen