hósdagur 22. mars 1984síða 10

Síða 10 tíðindablaðið Liberalisman, ið hvarv Hugleiðingar um klient samfelagið Fyrilestur hildin 16. mars 1984 á fundi hjá Eysturoyar Fólka- floksfelag Fyri gott 100 árum síðani doyði ein maður í London, einsamallur og fátækur, soleiðis sum tað bert semir seg einum profeti, sum í staðin fyri at hugsa um dagin og vegin fæst við at hugsa um hvussu tað fer at ganga í fram- tíðini. Hesin profetur er í dag umstríddur og út- spiltur. Eins og læran hjá eðrum profetum er hansara læra farin í ymsar ættir og lærusveinarnir kalla hvenn annan van- trúgvandi, ið betur vóru deyðir. Kanska veit onkur longu nú at eg tali um Karl Marx. At tala um Marx millum fólkafloksmenn kann tykj- ast heldur næsadjarvt, tí vanliga verður Marx mest brúktur til útspillan. Mót- steðumenn hjá liberalum kalla seg vanliga marxist- ar, kanska við onkrum ískoyti, alt eftir hverja sekt teir hoyra til. Hóast Marx als ikki var liberalistur, so segði hann nakað ógvuliga týðandi um liberalismuna. Libera- listar ganga út frá, at fræls kapping vil vera før fyri at stýa bæði fram- leiðsluni og prísinum, so- leiðis at samfelagið fær júst tær verur, sum tervur er á. Hesum lærusetningi royndi Marx ein stóran part av ævi síni at vísa aftur. Teoretiskt meti eg ikki, at tað eydnaðist serliga væl, men gongdin í teimum liberalu sam- feløgunum hevur í stóran mun prógva, at hann hevði rætt. Tey framkomnu íd- naðarlondini góðtaka ikki at útboð og eftir spurningur skal áseta prísirnar. So leingi ídnað- arlondini ikki høvdu nakra kapping gingu tey kanska inn fyri hugskotinum, men kappingin frá t.d. Japan skapar straks hugs- anir um verjutoll og onnur tiltøk, sum kunnu minka um kappingina. Felagsmarknaðurin, hvers endamál var at skapa meira kapping, so er verurnar verða fram- leiddar best og bíligast, men mongum brestir ætlan. Brissels hevur vaksið seg til eitt plan- ekonomiskt byrokrati, har kommiserarnir minna meira og meira um teir í Kreml. Teir geva studn- ing, meta um tervin, áseta kvotur, men framleiðslan verður alt meira hepisleys. Úrslitið er at hvert land roynir at verja síni áhuga- mál, hjálpa sínum sum best, og brúkarin verður svartiper. Men politikararnir verja sjálvandi tað, ið teir sjálvir halda seg hava bygt upp. Helst tí tað er ófera stuttligt at hittast í Strassbourg ella Brússel. Politikarar í dag hava eina hugmynd, har teir hugsa sær at teir eru ferir fyri at loysa sjálvt tey minstu viðurskiftini mill- um fólk við lógum, ið altíð eru neyðsemjur. Men tað vísir seg, at tað ein laby- rintur, sum hverki teir ella vanligi borgarin finna út úr. Tá labyrinturin er vorðin ómeguligur fara teir at snakka um at nú mugu vit fáa eina prak- tiska loysn Tann praktiska loysnin er sum ofast at ein embætis- maður, sum við eini rammulóg nærmast fær diktatoriskt vald, verður settur. Ráfiskagrunnurin er eitt demi um ein tílíkan laby- rint, har markedsmekanis- man rættuliga er sett úr gildi. Urslitini eru mong: 1) Fólk fáa eina fatan av, at um pengar fyrst verða koyrdir í landskassan, so hendir ein gandakend broyting, ið ger at peng- arnir verða meira verdir. Eins og altarvínið, ið verður til Kristi blóð hjá katolikunum. Hetta ferir sjálvandi við sær, at tað eru fleiri sum vilja hava fatur í hesum halgu peng- unum úr landskassanum. Aðrir pengar eru jú van- ligir svartir pengar. 2) Tey, sum gjegnum studningsskipanir og lán, hava fingið meguleikar at fiska, fáa vaksandi studn- ing til at avoyða grunn- arnar, tí tað kemur bert ann uppá mongdina. Tað loysir seg ikki at góðskan er í lagi, tá tað ongar fíggj- arligar avleiðingar hevur. 3) Talan er ikki um rá- fiskakeyparar ella ráfiska- seljarar, men keypari og seljari er eitt mótvegis landskassanum. Hendan skeiva gongdin, hevur fingið fiskimanna- felagsformannin, at krevja ein yvirkommiser, ið kundi taka avgerð í ellum málum millum selj- arar og keyparar. Egin- leikarnir ein tílíkur kommmiserur skal hava finnast bert hjá vårharra, ið ikki hevur tikið sær av slíkum smáputli síðan Ábraham og Nóa. Vandamålini hjá fiski- mannafelagsformanninum eru verulig, og tad må vera ein guddómiligur persón- ur, ið skal meta um tervin, tá marknaðarmekanisman er sett úr gildi. »Tørvur« er eitt gandakent orð, ið kann verða fert aftur til Marx og aðrar sosialist- iskar profetar, sum høvdu eina hugmyrd um eitt samfelag, har tú skuldi arbeiða eftir evni og njóta eftir tørvi. Marx og aðrir hava valla gjørt sær nakra hugsan um hvussu illa manna- bernini = kundu skilja millum tørv og girnd. Tervurin fyri at kunna klára seg er jú ógvuliga lítil, men sjálvt teir gomlu jødarnir vistu at vit girnast ognir, fæ og konu næstans. Bæði fram- leiðslan og konufólkini eru avmarkað, og so mugu kvotur ásetast. Við konu- fólkunum er tervurin vorðin til ein rættuliga internationalan standard. Ein kona pr. mann á gang- in, og hóast tað viðhvert verður trola innanfyri, so eru avleiðingarnar av- markaðar. Kvotering av fram- leiðsluni er farin fram í langa tíð, men enn er eingin kvotering gjerd, sum ell eru negd við. Tað hava óiva verið tíðarskeið, har fólk vóru meira negd við lutin í tilveruni enn í dag. Tíðarskeið har fólk hava sett tervin eftir tí tey høvdu. Innsatsurin í produktivari vinnu hevur annars verið brúktur til at býta framleiðsluna eftir. Býtið var gjert á tann hátt, at meira tú arbeiddi minni var lenin og um- vent. Hetta er eisini eitt log- iskt býti, tá tey, ið arbeiða alla tíðina, ikki hava tíð at brúka pening og vísa seg. Stytri arbeiðstíðin er, sterri er tervurin, tá tú hevur nógv betur tíð at vísa teg. Sum arbeiðstíðin er stytt, er tervurin vaksin ófert, so nógv at vit beinleiðis hava fingið eina lóg, ið ásetir hvussu frítíðartervurin skal verða nektaður. Sjálvandi eru vit ikki so barbarisk, at fólk skulu gjalda fyri ein tilikan tørv, tí seta vit ein tervmetara, ið ásetir frítíðartervin hjá hverjum einstekum. Sum framleiðslan veksur, hendir eisini ein individualisering av menniskjunum. Hvert ein- stakt menniskja skal vera ein óheftur persónur, ið principielt skal kunna klára seg sjálvan. Bernini skulu ikki vera heft av for- eldrunum og umvent. Hetta ferir sjálvandi við sær, at ásetan av terv- inum verður ein landsupp- gáva, ið helst skal gerast mótvegis hverjum ein- støkum persóni. Tað er í hesum sam- bandið ein er vorðin var- ugur við almannagkið, har ein heilur herur av hálvprofessionellum terv- ásetarum, vísa á at júst teirra klientar ikki kunnu klára seg. Men hóast ait, so er tervurin hjá terv- ásetarunum altíð sterri enn tervurin hjá teimum, ið hava terv. Tað er kortini ikki bara á almannagkinum, ið hendan gongdin er gald- andi. Politikararnir, ið hava gjert labyrintin, vita sær ikki annan útveg enn at gera fleiri og fleiri rammu- lógir, ið geva saksbehandl- arum fríari og fríari hendur at viðfara klient- arnar sum teimum finst best Politikararnir, ið hava nóg mikið at gera við at klára seg sjálvar og siga tí, at teir kunnu íkki broyta lógirnar um steðan broytist. Sjálvandi hava teir tað, um teir eru hugaðir fyri tí, men hug- urin er ikki, tí teir hava meira at gera við egning. Feroyskur politikkur er i dag eins og ein knøtt- ur, ið er uttan vinstra ella hegra. Tú kann ikki tala um landspolitikarar, men hver hevur sítt heima- beiti. Einasta landspoli- tiska mál allir hava skil fyri er ferðaætlanin hjá strandferðsluni. Sum oftast er grundgev- ingin fyri at gera fleiri stovnar, at tað skal vera lættari fyri fólk at finna runt í systeminum. Tí tað er jú ræðuligt at hugsa sær, at fólk skulu hava trupulleikar at dragast við. Trupulleikarnir hverva ikki, men fólk kunnu bara ikki gera nakað við teir, tí teir eru farnir inn í stovnin, men omaná fáa tey bingo ella video trupulleikar. Saksbehandlararnir ver- ða fleiri og fleir, sam- stundis verður útbúgv- ingin tilvildarlig. Hetta ber í sær at teir gera sær reglar, sum eru ókendir fyri onnur, og helst kunnu toyggjast so at teir kunnu gera sum teir vilja. Klientarnir, ið bæði kunnu vera einstaklingar, kommunur ella feløg, læra hvussu teir skulu vera mótvegis > saksbehandl- aranum, sum i veruleik- anum hevur alt valdið. Eitt tað fyrsta, ið krevst av klientinum er, at hann er hjálparleysur, so at be- handlarin kann prógva, at hann er nyttigur Sjálvt um saksbehandi- arin úteftir gjarna vil gera galdandi, at fólk hava rætt til hjálp, so skal kli- enturin ikki royna at ávísa yvirfyri behandlaranum, at hann hevur rættindi. Slíkir klientar eru ein hótt- an fyri systemið. Samstundis sum klient- arnir næstan eingi rætt- indi hava, so verða teir brúktir til at ávísa ein terv á fleiri saksbehandlarum. Systemið skal helst veksa. Privatu vinnulívs- mennirnir eru eisini klient- ar. Hjá teimum ræður um at koma við einum pro- jekti, sum onkur saksbe- handlari kann siga gott fyri. Um saksbehandlarin av einihverjari orsek ikki vil siga gott fyri projekt- inum, so hevur borgarin ongar meguleikar at kæra. Hinvegin kann ein saksbe- handlari siga gott fyri einum projekti, sum kort- ini vísir seg ikki at ganga. Í slíkum feri tapir tað almenna, men einki hendir við saksbehandlaranum. Men sum ofast eru teir beinleiðis klientar hjá poli- tikarum. Fíggjarnevndin hevur ein týðandi leiklut, tá vinnulívsprojekt skulu verða figgjad. Har eru ongar reglur at ganga eftir, men beinleiðis poli- tisk viðgerð av borg- arunum Fyri rætsuppfatanina og rættstrygdina er ein slík skipan oyðileggjandi. Tað eru tvey sløg av týdningarmiklum avgerð- um, sum eingin kann gera nakað við. 1) Beinleiðis politiskar avgerðir, har fíggjar- nevndin t.d. er ógvuliga avgerandi fyri um ein per- sónur ella felag kann fáa miljónupphæddir yvir- førdar. 2) Byrokratiskar av- gerðir, har ein ella annar stovnur gjøgnum eina rammulóg hevur fingið heimild at gera metingar, og teir gera sanniliga sínar metingar. At kæra til dómsvaldið nyttar einki. Politikararnir hava givið teimum heimild at meta, og dómarin vil bara stað- festa, at teir hava mett. Ein stovnur sum lands- verkfreðingurin = veksur við fleiri og fleiri verkfreð- ingum, hóast landsvega- netið er um at vera út- bygt. Men tervurin fyri stovninum er avgjert vaksandi, tí skjótt kann ikki ein hjallur verða bygdur, uttan at málið er viðgjert hjá landsverk- frødinginum, har hver deildarleiðari stemplar málið, ið annars verður viðgjert heilt tilvildarliga. Stovnurin skal jú veksa, og tí ræður um at finna nýggj arbeiðsekir. Til demis býarplanlegging, har hver bygd skal býtast upp í miðstaðarekið, íð- nadarøkid, havnagkið, set- Nr. 36 — 22. mars 1984 húsagkið, radhusaøkid o.s.v. Sjálvandi er ætlanin at teir skulu umsita plan- irnar, ið helst skulu vera so tverligir at vanlig fólk ikki skilja teir. Er tað nakar stovnur, sum svarar til Parkinsins óg, so er tað hesin. Einki kann verða gjert úti í kommununum uttan at landsverktreðingurin sigur gott fyri teimum 75%. Tá kann tað ikki undra nakran at tervurin á einum tílíkum stovni er ødiligur. Kommunal- politikarar standa i longum halum fyri at sleppa til trogið. Samstundis kæra løg- tingsmennirnir sína neyð um, at landsverkfreð- ingurin hevur so stórt vald, at hann kann seta teir uppá pláss. Um steðan er so, átti lands- verkfreðingurin sjálvandi at fingið sæti á legtingi, eins og amtmaðurin hevði fyrr. Tað eydnast sjáldan at broyta gongdina í einum samfelag, og vit hava einaferð verið amt, og tervurin á einum amt- manni er framvegis. Útboðið av vøggustovu og barnagarðsplássum er avmarkað, men tá tað al- menna rindar 2/3 av út- reiðslunum, so er tað góður handil at hava bern- ini á einum tílíkum stovni. Eftirspurningurin er sterri enn útboðið, og so verður tervurin mettur og úrslitið er at tey, sum eru priviligerað verða meira priviligerað. Reglarnar eru ókendir men sjálvandi koma ávísir normar at gera seg galdandi, so at teir klientarnir, sum best passa til fordómarnar hjá teimum, sum íinnstilla koma inn. Men ger ein vart við hesi viðurskifti, so fær ein uppá kjaftin frá teimum priviligeraðu, ið siga at tú er kvinnuhatari og endamálið er at fáa kvinn- urnar heim aftur til kjet- grýturnar. Ein slík skipan fær merkiligar avleiðingar. Her hugsi eg um eitt verk- fall millum danskar peda- gogar, har foreldrini og pedagogarnir stóðu saman mótvegis kommununum. Í veruleikanum eru for- eldrini arbeiðsgevarar hjá pedagogunum, men tey foreldrini, sum eru priviligerað, solidarisera seg við pedagogunum mótvegis kommununum, sum ikki er arbeidsgevari, men inntekuyvirferari. Studningurin ur lands- kassanum hevur havt somu avleiðingar. Reiða- rafelagið og fiskimanna- felagið hava eisini gjert eitt føroyskt »solidaritet« mótvegis landskassanum, ið verður uppfataður sum mótpartur hjá báðum pertum. Hetta bæði sást við samráðingarnar her- fyri, tá báðir partar vóru samdir at bíða eftir lands- kassanum. Og tá trolara- | |