mikudagur 18. apríl 1984síða 6

tíðindablaðið Nr. 48 — 18. apríl 1984 Síða 6 tíðindablaðið Útgevari: p/f sosialurin Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Múller Politiskur- og fyritaksblaðstjóri: Krisjan Dahl Blaðfólk: Hegni Djurhuus, Dagny Joensen og Jóhann Mortensen Uppseting: p/f sosialurin. Prent: p/f pressan 1981 Ein miðvísur ídnað- arpolitikkur Í SAMBANDI við framløguna av ídnaðarprojektinum á Sundi, varð sagt, at vit ongan ídnaðarpolitikk eiga, og tí er tað neyðugt við einum risaprojekti sum tí á Sundi. VIT HALDA tað ikki vera rætt, tá sagt verður, at vit ongan ídnaðar- politikk eiga. Fyrst vórðu útvegir gjørdir fyri at danski egnsudvik- lingsgrunnurin kom at virka í Før- oyum. Hesin grunnur letur fígging tá talan er um fiskiidnadarvirkir og størri ídnaðarvirkir annars. Í sjeyti- árunum fingu vit bæði ídnaðar- grunnin og menningargrunnin. ØLL ÁRINI síðani vit fingu teir báðar føroysku grunnarnar, eru stig alla tíðina tíkin frá almennari síðu fyri at økja um lániorkuna hjá hesum grunnum. Eisini verður peningur settur av á figgjarløg- tingslógini til ídnaðarfremjandi endamál. Burtur av hesi játtan verður peningur latin til kann- ingararbeiðir í sambandi við nýggj ídnaðarvirkir. Eisini hevur Ídnaðar- stovan hjá Feroya Ídnaðarfelag fingið stuðul burtur av hesi játtan. ÚRSLITIÐ av teimum tiltøkum, sum eru framd á hesum øki tey seinastu árini er, at hundraðtals nýggj arbeiðsplássir eru skapt á hverjum ári. Hesi arbeiðspláss eru skapt í ymiskum ídnaðargreinum og so at síga kring alt landið. Kort- ini mugu vit ásanna at hetta ikki hevur verið og ikki er nóg mikið. Tað var eisini orsøkin til at javnaðarflokkurin í landsstýristíð síni tók stig til at seta eina nevnd at kanna ídnaðarspurningin. Í ÁLITINUM frá ídnaðarnevndini eru ymisk skilagóð tilmælir. M.a. verður mælt til at seta á stovn eina menningarstovu fyri ídna, handverk og tænastufyritøkur. Argjavegur 26 Postsmoga 76, 3800 Tórshavn telefon 11820 oddagrein Hesin stovnur, sum skal liggja undir landsstýrinum, skal verða ráðgevandi hjá landsstýrinum, lánigrunnunum og hjá ídnaðar- virkjum og øllum teimum, sum hava í umbúna at fara undir nýggj idnadartiltøk. . Menningarstovan skuldi kanna tørvin á framleiðslu til heimamarknaðin og somuleiðis gera marknaðarkanningar í ðrum londum við útfluttningi fyri eyga. TAÐ SUM ER neyðugt, fyri at vit kunnu koma víðari við ídnaðarút- byggingini er, at slíkur stovnur kemur at virka, soleiðis at øll idnadarutbyggingin og fram- leidslan bædi til heimamarknadin og til útfluttnings verður meira samskipað, so at vit ikki koma í ta stóðu, at vinstra hond ikki veit hvat høgra ger. Vandi er nevniliga fyri at fleiri fara undir eina og somu framleiðslu meðan aðrir sjálvsagdir møguleikar ikki verða troyttir. STOVNURIN kundi eisini tikið stig til ídnað á teimum plássum har arbeiðsloysi er. Soleiðis kundi menningarstovan verið við til at framt bygdamenningina. Verið við til at sett nakað í gongd úti á bygd- unum eisini. Ídnaðargrunnurin og menningargrunnurin eiga at fáa munandi størri peningaupphædd- ir. Eisini eiga vit at seta menn- ingarstovuna å stovn. VIÐ BÁÐUM lánigrunnunum og við eini menningarstovu fyri ídna, handverk og tænastufyritøkur høvdu vit grundarlagið fyri einum miðvísum ídnaðarpolitikki her á landi. Men nakað annað er at sit- andi samgonga ikki hevur tikið hugskotið um eina menningar- stovu í fullum álvara. Tí eru vit ikki komnir longur og tað er harmiligt. samreðuformi, har men heldur verða skipað í sum Telda Føroya blaðmannafelag, yrkisfelagið hjá tíðinda- fólki í Feroyum, spurdi herfyri málstovnin, um tað kundi borið til at fingið í lag okkurt slag av málsligari leiðbeining, tí felagið ásannaði, at iva- málini trutu ikki dag og dagliga bæði viðvíkjandi stavseting, orðavali og orðalag. Tad var gaman i, og 28. mars komu vit saman fyrstu ferð, átta tíðindafólk og tríggir fyri málsstovnin. Avrátt varð, at hetta skuldu ikki vera skeið í vanligari merking, opið varð talað um teir spurningar, sum mest leikaðu á. Biðið varð um, at vit valdu nekur domi um rang tella óheppið mál- brúk úr síðstu bleðunum ella úr útvarpi. Fyrsti fundurin gekk í bestu semju millum báðar partar, og tíðindafólkið ynskti eftir, at hetta datt ikki niðurfyri aftur í bræði, og avgjert varð at hittast aftur fyrst í mai. Hetta tiltak, sum blað- mannafelagið sjálvt hevur ynskt, er ikki ætlað at vera málslig kúgan av nekrum slag, men ein tæn- asta móti teimum, sum í dagliga yrki sínum nýta amboðið, sum er føroyskt mál. Tílík ráðgeving verður veitt í ellum londum uttan um okkum, og tað verður hildið vera bæði natúrligt og neyð- ugt, men millum summar foroyingar tykist tann hugsan vera ráðandi, at »eingin skal koma og siga mær nakað=<. Eisini er hent í slíkum føri at vekja upp gomul møletin trøll sum »dana- hatur« at ræda tey vid, id hava hug og vilja at røkja føroyskt mål. Hetta er gamalt og vælroynt våpn, sum afturhaldið fyri skjótt hundrað árum síðan við »g6dum ursliti« fór at venda ímóti teimum, sum vildu unna feroyskum rætt og gróðrarvánir í Fer- oyum. Vart tú fyri foroyskum, ja, so kundi tú ikki annað enn vera ímóti donskum. -kp. grevur hetta rust- aða vápn upp aftur í álops- grein í Sos. nr. 46. Hann sparir ikki heggini, og ikki dylst yvir, at summi teirra svíða sárt. Serliga illa verður tú við, tá ið tú fært at vita, at tú skalt hava sagt nakað, sum aldri er dottið tær av munni, tí- ansheldur komið tær til hugs — hatta um tveing- irnar og lissurnar! Tá ið maðurin fer við ósannindum um so lítils- verdan lut, hvussu er so haldið í øllum hinum, sum hann kroystir úr sær í hesi ótespiligu grein. Eitt nú, at íslendskt er „einasta mál í heiminum, sum um- setur altjóða hugtek<! Eingin kann umseta hugtek, men tú kanst umseta orð fyri hug- tekum. Men lat tað fara Ju, tað eru fleiri mål enn íslendskt, ið umseta ella skapa heimlig orð fyri »al- tjødahugtøkum«, hvat tað so er. Finst er eitt — á finskum eitur plast »muovi« — swahili sigst vera annad, og tey eru mong, mong onnur. Enskt t.d. er so heimfødisligt at nevna útvarp »broad- cast«. Annars røkka tey so hålovadu altjóðaorðini ikki altíð so víða, sum summi vilja vera við. Eitt heldur nýtt føroyskt orð, sum nú er í hverjum munni, er umhvervi. Tað argaði ikki sert, tá ið tað fyrst kom fram: Hví skuldu vit steingja okkum inni at hyggja at nalv- anum, tá ið allur tann mentaði heimurin segði »milieu«? Tey, sum tóku sær tykni, hugsaðu ikki um, at á enskum æt tað environment og á týskum Umwelt. Hvat er so al- tjóðaorðið? Hiá summum er alheimurin onkustaðni við Oyrarsund, víðari er sjónarringurin ikki. Eingin hevur sagt, at vit skulu umseta øll fremmandaorð, men tað ræður um at nýta skil, so málið kódnar ikki í tí stríða streyminum av út- lendskum orðum og mál- iskum, helst enskum. Hesin vandi verður tikin upp í ramasta álvara víða í Norðurlondum í letuni, hugsi eitt nú um oljumálið í Noregi. Vandin er kanska ikki so stórur, tá ið tílíkur mál- burður = verður hildin innanfyri hjá serfreð- ingum, men tá ið eitthvert nýtt fyribrigdi gerst al- mannakunnugt og verður nógv umtalað í fjølmidl- um, er eðrvísi. Hava tíð- indaberar hverki hug ella hegni at evna til hóskandi innlendsk heiti á hevuðs- hugtøkunum, fáa vit hetta ófimsliga útlendska og hálvútlendska — oftast enska — orðatilfarið, sum illa sigst og uppaftur verri skrivast av flestum. Nú er tann nýggja dátu- teknin brátt hvers mans ogn. Dátutól rokna nú skattin út hjá okkum ellum so hvert, og hesi tól eru nú skúlaamboð og eisini leiku hjá bernum yvirhevur. Við hesum fylgir ein hópur av fremm- andum orðum, meira og minni ringum at hava við at ger til framburð, stav- ing og bending. Tí havi eg leingi hugsað, at tað heyði verið eftirynskjandi at fingið nekur hevuðsorð í hesum eki á føroyskum. Hyggja vit okkum um í heiminum her uttan um okkum, eru nevnini á tól- inum sjálvum og tí, sum tað ger, ikki so einsháttað. Á enskum er tað computer og tilgongdin automatic data processing, stytt adp. Á fronskum eitur tólið ordinateur og gerðin informatique (og helst annað við). Danskt hevur datamaskine, nýggjari datamat (myndað av Peter Naur) og edb, svenskt dator og adp. Heldur ikki í hesum feri er nøkur altjóðaeind at hóma, hvert málið leggur sína leið. Íslendska navnið á tólinum er tølva, kvenn- kynsorð, ið Sigurður Nordal professari sáli gjørdi seint í 1960- árunum. Hann hevur hugsað um merkingina hjá enska orðinum com- puter, ið er »røknari«. Rót- in i orðinum tølva er tal, tólið arbeiðir tel, roknar; harafturat kemur, at orðið skal bera upp á rím við orðið vølva, fornorð, ið merkir »spåkona«. Hvussu er og ikki, orðið er lætt og fitt í viðferð bæði í tali og skrift og ikki minst í samanseting við onnur orð; tá er hent, at orðið sjálvt er myndað við av- leiðslu heldur enn við sam- anseting: Tað, sum tólið ger, eitur á íslendskum tølvun ella tølvuvinnsla. tjak og meiningar Vit gera lesarar okkara varugar við, at treytin fyri at fáa lesarabrev upptikin undir hesum teiginum er, at blað- stjórnin veit, hver hev- ur skrivað brøvini. Hetta alt hevði eg fyri mær, tá ið eg hugsaði um foroyskt heiti á tí, sum nú vanliga við stytting nevn- ist edv og á tólinum sjálv- um. Eg helt skil vera í at hava orðið tal at gera burturúr, leitaði eftir av- leiðsluendingum og steðg- aði á við eina, ið ikki fær verið styttri, nevniliga -d. Soleiðis enda ikki so fá kvennkynsorð; tíðum fær rótarsjálvljóðið ta broyt- ing, ið nevnist i-umljóð, t.d. tyngd (av tungur), negd (nóg-), svongd, eldri svengd (svangur), grend (granni), deld (dalur). Burt- ur úr orðinum tal kom so- leiðis við hesi ending -d nýggjyrðið teld, kvenn- kynsorð, ið hóskandi kundi verið nýtt í staðin fyri ta óhentu styttingina edv, sum tekur somu tíð sum 3-stavilsa orð at siga. Nú enda mong nevn á am- boðum við -a, veik kvenn- kynsending, td. ríva, kirna, reka, og tí valla fitt- ligari heiti at finna tól- inum enn telda. Tað er stutt, lætt at siga og smid- ligt í samanseting. Aftaná datt mær í hug, at teimum »altjédahugadu« til ugga kundi orðið teld eisini vera at skilja sum stytting av t.d. »tøkni til elektróniska dátuviðgerð<. Soleiðis verður ótal av orðum myndað úti í heiminum nú á døgum, sonevnd »akro- nym«. Henda frågreiding gjør- dist i drúgvara lagi, og turrlig ivaleyst við. Eg var so djarvur at siga tíð- indafólkinum á málfund- inum frá hesum mest til at vísa á teir meguleikar til orðagerð, ið liggja í heim- ligum tilfeingi. Kanska eisini ti at »teldan« hjá Fiskirannsóknarstovuni stóð inni í fyrilestrastov- uni frá laksafundi fyrr um dagin. Jan Miller skrivaði um orðið telda, men ikki um teld. Heldur ikki nam hann stórvegis við, hvussu orðið telda var hugsað og gjert. -kp. fleyg upp í vong, tí hann einki hevði at »assosiera« vid. Tí henda drúgva og helst leiðiliga greinargerð. Men eina mest er hon ætlað teimum, sum kundu havt hug at nýtt nýgjerda foroyska heitið á hesum merkisverda amboð, sum longu hevur broytt tilveru okkara so nógv, og fer at broyta hana uppaftur meira, sum tíðir líða. Jóhan Hendrik W Poulsen