leygardagur 19. mai 1984síða 7

Nr. 59 19. maí 1984 Náttúran og vit Tá seinasta áin er eitrað, og seinasti fiskurin oyddur, vil hvíti maðurin ásanna, at peningur ikki kann etast. Hesi vísdómsorð eru segd av klókum indiána, fyri mongum árum síðan Indiánar vóru og eru (teir, ið eftir eru) eitt fólk, ið kendi seg sum ein part av náttúruni, samstundis sum teir vistu at henda náttúra merkti liv ella deyð, fyri teir, alt eftir hvussu hon var rekt. Forfedrar okkara, ið eis- ini livdu tætt at náttúruni, fataðu eisini hetta fyri- brigdi, og fóru tí fram við skinsemi í ellum lívsins lutum. T.d. fór fuglaveiði go bjargarekt fram eftir ávísum skipanum, soleiðis at trygd var fyri at ikki ránsveiði og oyðing fór fram. Tað sama er óiva um hagaskipanir okkara at siga. Tað man hava verið rættiliga tíðliga í tíðini, at menn hava ásannað, at ikki bar til at hava meira seyð uppi á, enn hagin kundi bera. Eitur og náttúrudálkan vóru kanska ikki nekur hóttan tá, men væl var ansað eftir at t.d. matar- áin var hildin rein. Hetta var í eini tid, hvar fólkið eftir nútíðarmeti, var sera lítið upplýst, tey felstu dugdu ikki so mikið sum at lesa, og orð sum økilogi vóru als ikki til, ei heldur umhvervisverndar- felagsskapir. friðingar- nevndir og aðrir bureukratiskir yvirbygn- ingar, sjálvt um arbeiði hjá hesum ikki skal undir- metast. Klóki gamli indiánin var so framsiggin,a t hann dugdi at meta at tekno- logiin, eitt finari orð fyri morgiriheit hvíta manns- ins, fór at fara illa við náttúruni og ríkidemi hennara, og at enda heilt oyðileggja hana, um ikki var farið fram við skyn- semi og hógv. Nakað, ið minnir um hetta, er við at henda í lítla landi okkara í hesum degum. Í Eysturoy skulu áir og vatnræsi turrleggjast, og vakrasta eki í oynni setast undir vatn. Onkur skila- maður har norðuri hevur nevnt hetta -Oyðingar- verkið mikla«. Og alt hetta bert fyri nekur iva- som kilowatt, ið á ongan hátt gera okkum leysar av arabarasheikunum, í eini meguligari nýggjari olju- kreppu. Oyðingarverkið steðgar neyvan tá liðugt er norð- uri á Eysturoy. Aftaná man Fjallavatn fara at standa fyri tørni o.s.fr. so langt sum til ber Tá vera vit at ásanna at: Tá seinasta áin er turr- løgd, vera Føroyar ein óhugnalig oydimørk at liva í. Sjógvin rektu forfedrar okkara so frægt sum evni og amboð vúr til. Oyðing ella ránsveiði kundi aldri koma upp á tal, við teim førum og tí veiðiútger teir høvdu um hendi. Í staðin vóru teir áskoðarar meðan aðrar tjóðir trároyndu mið og runnar okkara, heilt inn á seiðabergsleið. Í dag er alt eðrvísi, út- lendingar eru mestsum beindir burtur úr grunn- um okkara, men í staðin eiga vit sjálvir kanska heimsins mest nútímans veiðiflota, sum vit av rett- um áttu at veri stoltir av, men hesin stoltleiki verður av ymsum orsekum blandaður P Karar OK? arleidunun sidan at sera trongligt verður í heimasjógvi, og harafturat ferir tað sær, at ymsir bólkar innan vinnuna, kenna seg hóttar og kroystar hver av eðrum. Og ræðast politik- arar okkara framvegis orðið »styring« tá kemur tað at ganga sum við trøll- unum í Hornalondum, tey ótu hvert annað, tað sterk- asta livdi longst, men til seinast var einki eftir. Skal hesin sera effektivi veidifloti (ið brátt ikki eigur aðrar møguleikar) ótarnaður sleppa at trá- royna grunnar okkara, tá var lítið vunnið við at vit fingu teir gomlu bretsku damptrolararnar, fyrst út um 12 og síðan út um 200 fjórðingar. Tá sanna vit aftur orðini hjá gamla indiánanum: Tá seinasti fiskurin er oyddur vera vit at sanna, at svangligt verður at vera feroyingur. við Rókur Dalsgaard Barbera hverjum ødrum Ein, ið undirskrivaði seg >havnamaður/K< hevði herfyri í Sosialinum á- hugaverdar hugleiðingar um bygdamenning og ávísti hann einasta gong- da vegin fram ímóti sterri virksemi og trivnaði úti um bygdirnar. Nevniliga hetta, at vit bygdafólk ikki mugu stara okkum blind eftir, hvat fyriferst á stórplássunum og ikki teingja »forfeingiligheit« fyri at búgva á stórpláss- unum uppí, tá bústaður skal veljast, og at vit í hev- uðsheitum ikki venda upp- runa okkara bakið, einans tí vit ávísa letu halda, at frægari er at búgva eitt nú í Havnini. Munabesta íkast til menning av bygdunum hevði, sum havnamaðurin eisini sigur, verið, at vit hver í sínum lagi úti um bygdirnar legdu pengar í virki á heimplássum okk- ara heldur enn á stórpláss- unum. Tá hevði sæðst nakað eftir, tá hevði al- menni stuðulin til menn- ing munað nakað, og ikki fyrrenn tá verður meining við at tala um bygda- menning. num fyri verkamanna- fjøldini sum higartil. Tá skal undirtekan til heyst- ar ikki tróta, so illa hagreitt verka- og fiski- fólkið seinastu árini hevur verið av borgarligu trælk- arunum. Farið tí út í val- stríðið sum skjótast og gerið bart, so verkalíkindi aftur fáast her á landi. Javnaðarmaður í Kvívík Bygdamenningin má byrja hjá okkum sjálvum. Sjálvsvirðingin og virð- ingin fyri uppruna okkara og tí strevi, forfedrar okkara legdu í tað, ið sæst eftir teirra úti um bygd- irnar, er ikki nakað vit háðandi kunnu venda bakið uttan so, at hetta kemur okkum afturum brekkur. Í veruleikanum er tað mangan so við okkum bygdafolkum, at vit úti á bygd leiðast við at vera bygdafólk, meðan vit eitt nú í Havnini ikki á nakran hátt vilja verða skírd havnafólk, men eru heldur errin av at vera bygdafólk í eitt nú Havnini — men bygdafólk úti á bygd, har vit eiga at vera, tað Guð forbjóði, tað vilja mong okkara ikki vera. Skilji tað, hver ið vil! Felegini í Havnini bygda- manna ímillum kundu bent á hesa tvískinnaðu steðu okkara, gjáarmenn í Havn hava felagið >Gjó- maður<, hvat tað so er. Um teir harvið eru frægari gjáarmenn enn teir, ið á heimplássinum hava fert fedranna arvin víðari, ivist eg stórliga í. Annars tykir mær tað logið, at vit ikku kunnu tala um bygdamenning uttan samstundis at klikkja niður á stør- plássini. Tey taka hetta og hatta frá okkum o. s. fr. Hetta er ikki so. Eingin tekur nakað frá okkum, men trupulleikin er lut- vist, at vit íkki leggja petti í tað, ið hevur verið grundarlagið undir lívin- um úti um bygdir okkara. Vit seta fegnir hálvar og heilar oyggjar í veð, um bert vit kunnu keypa okk- um inn at »diskast« í eitt nú Havnini — sum hann tekur til. Hetta er ikki ein- gang ósatt, men syndar- ligur veruleiki. Nei skulu vit hava virkna bygdamenning, so má setast á har vit standa og sjálvi mugu vit ganga undan. Sjálvur haldi eg ikki, at samfelagsins partur liggur eftir í tann mun, vit vilja gera tað til. Vegasam- bandið er frálíkt, somu- leiðis við sambandinum sjóvegis. Havnagerðirnar hava staðið við uttan í- hald seinastu 25 árini, og eru havnalegini eftir um- stødunum einastandandi. So harfyri kann hvat tað skal vera gerast í bygdum okkara. Men tíanverri, so hevur góða sambandið fyri tað mesta av bygdafólkinum verið nýtt til flutning fyri Well til stórplássini, eina- mest til Havnar. Nei heldur enn at »in- vestera« í nýggjan per- sónligan stórstaðarstatus, mugu vit til at gera ílegur í heimbygdum okkara. Fyrr gerst einki við bygdamenning. Seinast eg var norðuri í Havn, kom eg ferðast saman við manni um 40-ára aldur. Jú hann hevði vunnið avbera væl við rækjubáti og skuldi norður til onkran sak- førara at fáa sær hús til keyps í Havnini. Helt prísin vera sámuligan, einans 800 túsund. Spurdi um hann ætlaði sær til # Havnar at búgva. Nei av- gjert ikki, hann skuldi leiga húsini út og væntaði sær 120—140 túsund um árið. Ætlaði at vita, um hann ikki fann eini onnur hús afturat til sama enda- mál. Eg kundi ikki annað enn ynskja honum góða eydnu við keypinum, men spurdi hann, hví hann ikki nýtti peningin í okkara oyggj. Setti hann í eitt- hvert arbeiðsskapandi — blinda liðið. TÚ giftist við æru og anstand inn í eitt av okkara sterstu reiðaradynastium TÚ setti teg síðan til rættis sum sakferari (teir ið Poul F. kallar samfelagsins sjakalar) TÚ vart ráðgevi tá rekjureiðararnir stovnaðu síni fyrstu kommandittfeløg TÚ bygdi tær íbúarborg — hina dýrastu og glæsiligastu — her á landi TÚ bregdaði tær leðurreimina um hálsin á puddelhundinum hjá frúu tíni TÚ skeddi teg í tuflur á bæði bein og smoygdi tær út í summarkveldið at spáka okkurt, ið kundi borið á bygdamenningarleið. Nei tað var bara tvætl at tala um slíkt. Her tímdi eingin at gera nakað og einki hevði borið seg higartil, so heldur fáa sær fasta ogn í Havn. Kundi gjalda kon- tant, men ætlaði í staðin at lána uppá nógvu arva- jørdina. Eg hugsadi vid mær sjálvum, at so mikið meira kundi verið av virðum í Kvøda til kvødu? Tjå vart ein teirra sum kom heim eftir stríðslok Á tremur av examensprógvum og idealismu TÚ vart bæði lækni og ljósmóðir tá Adolf var borin í heim (antisosialistiskur kristiligur miðflokkur) TÚ lat hár og skegg vaksa vilt (fyri tó at líkjast Karl Marx) og smoygdi tær í einar gamlar covboybuksur hjá Mikkjali Jóanes N. Eg vildi fegin tikið pjøka min og fylgt tær. Men so leingi eisini tú dyrkar falskar profetar, er tú at finna á sama báti sum alt hitt oyggj okkara at sett aftanfyri vinnu- og bygd- amenningarfremjandi til- tek. annað er so tað, at vit við virksemi í oynni, eisini kundu hækka virði á jørd- ini, sum fyri tað mesta liggur ónýtt og til ógagns hjá teimum, sum ikki bara hava hana sum trygd mótvegis peningastovn- Framhald á síðu 18 proletar