hósdagur 29. november 1984síða 8

— ein roynd frá fakligari og politiskari síðu at seta á stovn vinnuligar fyritokur, bygdar á samognartankan Í samband við lærarapróvtoku sína gjordi Marner Lisberg, úr Trongisvági, eina ritgerð í lærugreinini søgu, har hann roynir at lýsa fyrireikingarnar, stovnanina og gongdina hjá fyrstu arbeiðarafyritokuni í landinum, Ísvirkinum, á Tvør- oyri. Vit prenta í dag 1. part av ritgerð Marners. Ætlanin við hesi uppgávuni er at geva eina mynd av, hvat ein partur av fer- oysku arbeidararørsluni gjørdi til tess at beta um egnu kor síni, og hvussu tað gekst teimum við hesum. Sum flestum kunnugt, varð kongaligi einahandilin ikki avtikin fyrr enn í 1856. 20 ár frammanundan, í 1836, varð út- handil hjá hesum settur á stovn á Tver- oyri, og fá ár aftaná komu Vestmanna og Klaksvík eisini upp i part. Aðrenn 1836 var tað so, at skuldi tú til handils, mátti tú fara til Havnar, tí har lá einasti handilin í landinum, so tað sigur seg sjálvt, at úthandilin hevur verið eitt stórt framstig fyri fólkið sum búði í út- oyggjunum. At handilin í Suðuroy varð lagdur á Tveroyri, man uttan iva vera tí, at vágin er góð at koma til, eins og plássið liggur væl fyri geografiskt. Tveroyri er ikki gomul bygd. Fyrsta húsið kom við kgl. úthandlinum. Tá einahandilin varð avtikin, keypti T. F. Thomsen handilshúsini og var hetta fyrsta fríhandilsvirkið á plássinum. Trý ár seinni, í 1859, setti Johan Mortensen Trongisvåg, Øravik) 1901. handsilsvirki å stovn å Tvøroyri, og komu hesi bæði virkini at eiga stóran lei- lut í teimum búskaparligu broyting- unum, ið farnar eru fram í Føroyum sein- astu hundrað árini. Beinanvegin varð farið undir at keypa fiskiskip. Talið vaks í stórum, so um aldarskiftið høvdu 26 skip, ella 30% av føroyska flotanum heimstað á Tvøroyri. Í Vági vóru 10 skip, ella uml. 10% av flotanum. Tað var ógjerligt at fáa mann- ing til øll skipini tr oynni, so farast Tveroyri 16 0. = JE Øll sóknin mátti norður um fjerð eftir fólki. Eisini var brúk fyri kvinnuligari arbeiðsmegi at taka sær av fiskaarbeiðinum á landi, og hon mátti eisini heintast norðan- fjorðs. Nógv av hesum fólkum búsettu seg á Tveroyri, og bygdin vaks í stórum. Skipini, ið keypt vórðu, vóru gamlar sluppir, sum eingilskmenn hevdu býtt um við nýmótans trolarar. Á Tvøroyri vóru eisini gjørdar royndir at fáa í gongd trolaradrift, men eins og í hinum bygdunum eydnaðist hetta ikki fyrr enn seinast í 1930-árunum. Fyrsti trolarin Grani varð keyptur í 1912, men hann gavst longu tvey ár seinni. Í 1920-árunum var aftur farið undir trolaradrift ymsastaðni í landinum, men allar hesar miseydnað- ust. Fakfeløgini Fyrsta fakfelagid i landinum var Skip- arafelagið, ið varð stovnað í 1896. I 1911 varð Feroya Fiskimannafelag stovnað. Ein av orsøkunum til stovnanina hevur uttan iva verið, at reiðararnir í 1909 hevdu stovnað Feroya Reiðarafelag, og fyri at vega ímóti varð fiskimannafelag- ið stovnað. Feroya Arbeiðarafelag varð ikki stovnað fyrr enn í 1925. Á Tveroyri stovnaðu arbeiðarar sítt fakfelag »Enigheden« í 1915. Tey feroysku fakfelogini vóru ikki beinleiðis knýtt at nekrum politiskum Fólkatalið í Froðbiar sókn Fólkateljing 1801 1845 1870 1890 1901 so er, I. Øravik 27 63 92 101 73 Yvirlit yvir fólkatalið í Froð- Trongisvág 42 94 133 159 153 biar sókn (Tvøroyri, Froðba, Froðba 53 63 102 132 140 104 258 567 650 933 122 236 431 Húsarhald Øravik Trongisvåg Froðba Tveroyri flokki, men eftir at javnaðarflokkurin varð stovnaður í 1925, má metast, at hesin flokkur og fakfeløgini á Tvøroyri hevdu eitt sera nært samarbeiði hvert við annað. Tó skal nevnast at tað eisini var nært samarbeiði millum hini fak- feløgini og javnadarflokkin. T.d. var Hans Hav streym, sum eitt skifti sat sum formaður Feroya Fiskimanna- felags, virkin javnaðarmaður, og nevn- ast kann eisini, at eftir at javnaðar- flokkurin kom á ting í 1928, varð hann Marner Lisberg skrivar av limum Føroya Arbeiðarafelags skýrdur sum »okkara flokkur«. Ein av hevuðsmonnunum innan javn- aðarflokkin, P. M. Dam, var búsettur á Tveroyri, og hann kom at hava stóra ávirkan á fakfelagspolitikkin har á plássinum, heilt frá tí hann byrjaði sítt politiska virksemi og til sín doyggjandi dag. Sosiala stødan Sosiala steðan í Feroyum um aldar- skiftið var vánalig, og serliga vánalig var hon á Tveroyri. Hetta orsakað av tí stóra fólkavekstrinum í bygdini. Tey, sum komu til bygdar, áttu oftast hverki pengar ella tak yvir høvdid. So vanligt var, at fleiri familjur tóku seg saman um eini hús. Reiðararnir bygdu hús, sum fiskagenturnar kundu búgva í, men tað munaði ikki nógv í mun til fólkavekstur- in. Ætlanin er ikki at geva eina lýsing av hesi støduni, men víst skal verða til bók- ina »Fiskimenn« eftir Martin Joensen, ið millum annað gevur okkum eina mynd av einum arbeiðaraumhvervi fyrst í 1930-árunum, og metast má, at steðan hevur verið nekunlunda hin sama 5-10 ár frammanundan tíðini í »Fiskimenn«. Hóast sosialu viðurskiftini vóru vána- lig, vóru fyrstu 10-20 árini av tjúgundu eld rættilig framburðsár fyri føroyska fiskivinnu, og fiskaprísirnir vóru alsamt hækkandi. Men eftir fyrsta heims- bardaga fór at ganga niður at bakka. Fyrsta veruliga bakkastið kom í 1920, tá veiðimongdin hjá útróðrinum minkaði niður í ein helming av tí hon hevði verið árini frammanundan. Í 1921 tóku fiskaprísirnir at falla, og í 1923 vóru teir komnir niður á sama steði sum í 1914. Í 1924-25 vóru teir aftur hækkandi. Í 1926 var eitt lítið fall, fyri so aftur at hækka í 1927, men í 1928-29- 30 og 31 lækkaðu prísirnir aftur mun- andi. Meðalprísirnir á landaðum saltfiski 1901-38 Um somu tíð sum prísirnir fullu, mink- aði fiskiskapurin, so at í 1929 var veið- imongd útróðursins komin niður á 1/4 av tí, hann hevði verið árini undan heims- bardaganum, og fiskiskapurin við Ísland gav heldur ikki ta mongd, ið menn hevdu væntað, og til tíggjund og síðst kom kreppan í 1929, sum fekk bú- skaparligar avleiðingar nógv ár fram í tíðina. Nýggjar hugsanir Tey vánaligu árini í 1920-unum, bæði til fisk og pris gjørdu, at menn fóru at hugsa um, um vit ikki áttu at broyta fiskiveiðimynstur okkara, bæði tá tað snúði seg um fiskihátt og um hagreiðing av fiskinum. Reiðskapurin, ið nýttur var, var van- liga snerið, men í 1850-árunum vóru menn í Hetlandi og kunnaðu seg við línufiskiskep, men onki kom burtur úr hesum. Sum áður nevnt minkaði fiski- skapurin bæði við Ísland og Feroyar munandi um miðuna av 1920-árunum. Tí var farið til Eysturgrenland at royna. Har var væl av fiski at fáa, men eisini har vóru trupulleikar at dragast við. M. a. máttu skipini ikki koma inn í gren- lendskar havnir — heldur íkki eftir vatni. Fyrst í 1920-árunum fóru m. a. týsk- arar, danir og íslendingar undir at gera royndir við at ísa fiskin umborð á skip- unum fyri síðan at frysta hann, tá komið var til lands. Hetta frættist til Feroya, og menn fóru undir at kanna meguleikarnar hjá føroyingum at sleppa upp í part á hesum oki. Mett varð, at hetta kundi verða loysnin upp á nógvar av teimum trupul- leikum, fiskivinna okkara var komin í. Vit, sum í dag liva, vita, at hetta eisini var tann rætta leiðin at ganga, men hon eydnaðist tíanverri ikki í fyrsta umfari. Orsekirnar vóru nógvar, og ofta løgnar, og skal her út frá ymiskum tilfari verða roynt at lýsa nakrar av teimum spurn- ingum, ið stungu seg upp kring royndir- nar at útflyta frystan fisk úr Feroyum. Feroyingar hevdu gjert eitt sindur av at útflyta feskan fisk áðrenn hetta mundið. Tað var gjørt á tann hátt, at skipini vóru útgjerd við brunnum, har fiskurin kundi haldast í livandi líki, og síðani sigldur til útlendska havn, har hann varð seldur. Men hetta varð ikki mett sum nekur góð loysn, og kom hetta heldur ongantíð at muna nakað í heildarveiði føroyinga, sum var grundað á salt- og klippfisk.