leygardagur 2. februar 1985síða 13

Nr. 14 — 2. februar 1985 Jarðarbrúkið er tann vinnan, sum gevur flestum fólkum útkomuna sjálvstýri, teir fingu innan fyri finskt ríkismark. Teir kundu sjálvir gera týðandi lógir um álendsk viður- skifti og umsita tær. Tað, sum mest ráddi um, var at fáa umsitingar- tólini í rættlag, men her máttu ríkis- myndugleikarnir í Finlandi hjálpa teimum, og hesa hjálp fingu teir eisini. Tað vardi ikki so leingi, so hevdu álendingar tikið á seg tey um- sitingarøki, sum stóð teimum í boði, so at i 1930 árunum kann tað sigast, at sjálvstýrisskipanin hjá teimum var í lagi. Tað er líkt til, at hetta sjálvstýri, sum álendingar hevdu fingið, fekk teir rættiliga at ernast, tað fekk teir til at hava meira sjálvsálit og eggjaði teir til ymisk tiltøk bæði á figgjarligum og mentunarligum økjum. I 1939, tá óttin fyri at kríggj fór at koma, samdust finnar og sviar um it byggja verjuvirki í Ålandi, men um søgdu russar nei til. og sviar A a x + Í i x % A: } % x x ' ift Aftan á, at kríggið álendingar at ymiskt, sum var hent, meðan kríggið var M.a. vildu teir halda, at fyrisitingin av sjálvstýrislógunum ikki varð hildin soleiðis, sum hon átti at verða hildin. Teir klagaðu til ríkisstjórn- ina í Finlandi og kravdu betri tjóð- skaparliga trygd. Henda klaga hjálpti so væl, at 1952 fingu teir eina betri og nógv víðkaða sjálv stýrislóg. At teir fingu hesa nýggju lóg, kundu teir takka forsætanum í Finlandi, J. K. Paasikivi, fyri, tað var hansara persónliga ávirkan, sum gjørdi, at álendingar fingu nýggja og, sum teir sjálvir siga, betri sjálv- stýrislóg. Í hesi nýggju lóg stendur, at Áland málsliga er svenskt, og at land og kommunur ikki hava skyldu at styðja aðrar skúlar enn teir, ið hava svenskt mál sum kenslumál. Í ar liðugt, iOru hugsa um fólkaskúlanum verður eðrum málum enn svenskum uttan við serstøkum ununum. I einarådandi, ikki kent i loyvi frå komm- Alandi er svenskt mål og eingin, sum ikki kann prógva, at hann dugir svenskt mál til fulnar bæði í talu og skrivt, fær starv í umsitingartænastuni í Álandi. Tað eru bara álendingar, sum hava umsitingina um hendi, teir skulu hava somu útbúgving sum tænastumenn Í hinum partinum av finska ríkinum Álendskir tænastumenn verða settir í starv av álendska landsstýrinum, uttan at finskir myndugleikar leggja uppí, men álendski lands hevdingin ella ríkisumboðsmað- urin, um vit kunnu siga so — verður útnevndur av finska eftir uppskoti frá tinginum forsetanum álendska lands- Alendingar hava sjálvstýri i øllun málum uttan i figgjarmålum málsligum málur r uttanríkisr im, fjórða hvert á k (I8 3 i" 3 x } r MM Í N í í Í År I hevur innan fyri finskt rikismark, et sjålvsamt, tað hevur vist seg at vera til stóran frama fyri tað álendska fólkið. Bjartskygnið og sjálvsálitið vaks, nýggj skip, bæði til fiskiskap og langfarasigling, vórðu bygd, arbeiðshugurin vaks, og fólk fingu liviligari kor. Men hóast framgongd á mongum økjum, so var tað skjótt at síggja, at nógv er brovtt. Tað unga fólkið steðast ikki heima, tey rýma frá fedrannagerðunum, fara til Mariehamn at búgva ella av land- inum. Fólkatalið í Álandi var, sum fyrr er sagt, 21.500 í 1968, í Mariehamn búðu 8.500, og restin búðu í teimum 15 kommununum í Álandi. Frá 1950 til 1965 minkaði fólkatalið við 1300, hóast arbeiði var til ali.r hendur, og livikorini vóru góð. Meðalinntekan var 10% hægri í Álandi enn í Fin- landi, hetta komst helst av, at Áland átti so stóran handilsflota 580.000 ton dw., hetta var í 1969 v handilsflotanun hjá Finlandi. 1965 fingu teir álendsku reiðararnir 80 milliónir markar í farmagjaldi, brutto. og teir meir enn 30 a 21) guldu í lønum 20 milliónir markar Jarðarbrúkið er tann vinnan, sum gevur flestu fólkum útkomuna. 1969 útflutti Áland o.u. 8.000 tons av korni, 6.250 tons av sukurrótum, og hetta ár tók miðsteðumeiaríið í Mariehamn ímóti 17.000 tonsum av mjólk. Idnaðurin er enn småligur, men hann veksur i hvørjum, teir hava eina skipasmidju, eina plastfabrikk og eina klædnafabrikk Hesar fyritøkur saman vid nogv- um smærri fyritøkum, t.d. sagverki, snikkaravirkjum, båtasmidjum niðursjóðingarvirkjum o.0., gevur ógvum fólki arbeiði. og ferðafólka 169 Jafólkat ð 1 S 3 skular, har er forngripagoymsla, býarbókasavn og landsbókasavn og ein listaskáli. Úti á bygd eru fólka húsmeðraskúli, fólkaskúlar og Felagslívið trívist NASKUL, DONCQAaSKUlI, 1 sløjdskular, 39 1” bókasevn væl har eru m.a. ungmannafeløg, ítrótta feløg og husmødrafeløg, gudilig feløg og feløg, sum arbeiða fyri mannakærleika (filantropi) Åland er í dag eitt blómandi, vak urt og hugnaligt land við einum fjølbroyttum vinnulívi og einum liv andi mentunarligum virksemi Álendingar tala svenskt mál og teir kenna seg sum sviar. Tá vit hugsa um, hvussu t verðinskríggj, stríddust fyri at koma saman aftur við Svøriki kunnu vit ætla, at teir vóru illa við, :r, aftan á fyrra tá teir móti sínum vilja vórðu