hósdagur 17. oktober 2002síða 7

12 Nr. 199 - 17. oktober 2002 Nr. 199 - 17. oktober 2002 13 Fyrri partur av tveimum: "Tú góði Gud, hesin heimur er ein sjónleikur! Fulurl av dárum, ið á allan hátt bert halda gang og sveima millum hvønn annan!". Desiderius ERASMUS úr: "Dårskabens pris" frá 1511 (kendur sum Erasmus frá Rotterdam f. 1469) "…..at arbeitt verður fyri at broyta Føroyar til eitt sekulariserað samfelag, sum byggir á humanismu - ístaðin fyri kristnu siða- læruna". Álvur Kirke, yvirlýsing í Dimmalætting 3 oktober 2002 Kim Simonsen (humanistur m.a.) Í hesum døgum skapa yvirlýsingar djúpar gjáir í føroyska samfelagnum. Nøkur tosa um funda- mentalismu, uttan at siga hvat hetta er, og so hini, ið rópa um humanismu, at henda skal vera eins skaðilig og svartasta siðloysi, gudloysi og ring- asti ólevnaður. Humanisma Kim Simonsen Eg eri ikki gudfrøðingur og vil ikki royna meg við eini definitión av fundamentalismu, eg havi hinvegin hug at siga nøkur orð um humanismu, tí tað er klárt, at fólk ikki vita, hvat tey tosa um, tá tey siga seg meina við humanismu, og ikki minst kolldøma hesa leið. Humanisman og trúbótin - Frá Erasmusi frá Rotter- dam til Martin Luther. Ein týdningur av orðin- um humanisma er ein læra, ið setir dannilsi sum mál. Menniskja skal danna seg sjálvt fyri at kunna gerast menniskja, fult og heilt. Handan hetta liggur sjálv- andi eitt ideal um, hvat tað vil siga at vera menniskja. Hesin humanitetur varð mangan leiddur úr antikk- um merkingum. Hjá Pa- traca, L. Valla Pico della Mirandola, Erasmus, Thomas More finna vit uppgerðina við skolastikk- in við ortodoksi, ið rennur saman við renessansuni í Vesturheiminum. Henda stevna var sera fruktagóð, av hesum runni vuksu tank- ar um frælsið, list, politik og tankar um lívið. Sen- tralur er tankin um menn- iskja sum skapandi sentr- um, menniskja og mentanin gerst mál í sjálvum sær. Frá Byzantin til Italiu Fara vit ein túr aftur til 1400 talið, tá modernað vísindi og humanisman komu undan kavi, vóru tað menn, ið vóru flýddir úr Byzantinska ríkinum, tá tað fall í 1453. Hesir komu at búseta seg í Italiu. Henda lærda fjøld hevði við sær handrit á greskum og kunn- leika um grekst andslív. Latín hevði verið lærda málið í miðøld, meðan kunnleikin til rómararíkið øktist eisini í hesi tíðini. Kunnleikin til greska an- tikka heimin leiddi til brot við miðaldarliga menta- og heimsmyndir. Eftir fyrstu spírarnar til renessansuna í Italiu kom hon av álvara til Norðureuropa í 16 øld. Serliga frammaliga var ynski um at lesa gamlar skriftir á upprunamálum, ið leiddi til atfinningar at tí hátti katólska kirkjan hevði týtt Bíbliuna og ynski um at fáa hetta á heimligum málsligum lendi. Human- istiski andin setur á at gera menniskja frælst frá kristn- ari miðaldar fordøming av lívinum á jørðini. Hesir vildu eisini seta menniskja í miðjuna, heldur enn Gud. Hetta merkti ikki, at Gud ikki var partur av heims- myndini meiri. Erasmus av Rotterdam royndi at troyta eina leið, ið boðaði ein humanistiskan kristindóm, henda spíra sígga vit í trúbótini og hjá monnum sum Martin Luth- er og Jean Calvin. Sum heild komU humanisman, trúbótin og renessansan at merkja; at nýggjur sáttmáli varð skrivaður. Humanistar sum Rebelais, brútu við miðaldrar lívsnoktandi og asketiskar fyrimyndir, tøl- andi hugsjónir og ivasom hugmál og boðaðu; at gleði skuldi valda í lívinum, og ikki bert í ævinleikanum. Hjá Rebelais kemur frælsið fram, um vit hava egnaða frálærufrøði, ið er tømd fyri yvirtrúgv, býttleika; ið miðaldar skolastiskar lærur boða. Andi hins einstaka Í 1800 talinum kom hu- manisman at vera endur- nýggjað av t.d. Goethe, Schiller, W. von Humboldt, har dannilsi av tí einstaka, í týdninginum persónmensk- uni, kom at valda. Her er humanistiskt danniilsi, og einaferð enn, hetta vóru ikki ateistar, men menn, ið trúðu uppá javnvág, og menning av mannlyndin- um. Málið er ikki gudloysi ella at berjast móti kristin- dóminum, men at menn- iskja mennir eina saman- hangandi heild. Henda siðing elvdi til mentaskap, ið menniskja kundi nøra sín anda við at troyta. Humanisma og upplýsing í Føroyum? Fara vit til Føroyar eru tað ikki hesi vandamál vit eru uppald við at hugsa um. Eg veit ikki, hvat hendir í Føroyum, vit hava ein lítlan her av lærarum, í øllum okkara skúlum, frá fólkaskúla til miðnámsút- búgvingar til Lærdan Háskúla, ið dúgliga tosa um læring og gransking. Øll brúka millum 9 til 18ár (t.d. 10 plus 3 plus 4-6) í skúlunum, men enn er ein gjógv millum upplýsing og kristnan dogmatik. Onkur helt fyri, at upplýsingar- tíðin ongantið kom til Før- oya, at vit tí eru farin frá miðøldini, ið vardi til minst 1850 (kanska 1890) og beint inn í tjóðskapar- romantikkin. William Heinesen tók til, at mið- øldin í Føroyum vardi til ár 1900. Føroyska anti- humanistiska argumentið Føroysk humanisma finst hon? Jóannes Patursson, Rasmus Effersøe og aðrir tjóðar- byggjarar hugsaðu helst ikki um annað enn tjóð- skaparligt lóður, hesir tos- aðu ongantíð um Horats, Vergil, Aristoteles, Ovid, Erasmus frá Rotterdam, Rabelais, Kopernicus, Galilei ella Descartes. Frá føroysku tjóðskaparrørsl- uni skuldi ikki koma ein miðeuropeiskur intellek- tuellur framburður, annað enn hin tjóðskaparromant- iska altso. Seinni vóru tað Kristin í Geil, sonur Djóna í Geil, ið var við til at halda jólafundin. Kristin kom at umboða onnur rák, so sum ein radikalan vong innan tjóðskaparrørsluna í Før- oyum, sum tók eftir grundt- vígianismu, Brandesa radikalismu, sosialismuni og arbeiðararørsluni, ið er ein onnur kjølfesta enn tann hjá teim frá jólafund- inum, ið endaði sum kon- servativt og mangan borg- arligt afturhald á týðandi økjum. Mentanarradikal- isman, ið bæði tekur eftir rationalismuni og human- ismuni, kvaldist í Føroyum, kanska tí eitt fylgi av heimføðingum, tað eru altíð tær smáu ondirnar, ið traðka alt til einki, serliga innan politikk, legði á at læra føroyingin at hálova mælagrót og flag, og sjó- setti sjálvsheiðrandi heim- føðiskapin sum fremstu vísindina í Føroyum, saman við fólksligum rørslum, ið fekk alt at líkjast øllum, og tí ongum. Í Føroyum livdi ein antí-intellektualisma og ein antí-humanisma, sum man kann finna í ymiskum hami, serliga innan: • Nyttumoral (pragmat- ismu). • Kristi afturhald. • Tjóðaskaparrørsluna. • Og vanligt afturhald, borgarligar tankar um siðmenning. Nyttumoralurin ella prag- matisman kann tykjast altíð at vita best, hvat vit her og nú hava brúk fyri, men henda tulking er altíð og æviga skeiv, menniskja livir av meiri enn frá hond í munnin. Kristna aftur- haldið ræðist alt, sær undir- gongu allarstaðir, hesi premissir eru eins fyri allar fýra bólkar, ið kunnu myndast á henda hátt: a) Vit er rótleys, ørkymlaði og trilva eftir at finna mista fótafestið. Vit hava mist, ella eru um reppið, at missa okkum sjálvi, mentanarliga felags- skapin (tjóðskaparliga, kristna, inntøkugrund- arlagið ella vanligan penan atburð) og kristna felagsskapin, tí einstak- lingalyndi, humanisma og annað hóttir. b) Missurin av felagsskap- inum, og missurin av kensluni av at vera á- vegis ímóti einum felags máli í framtíðini, eitt æviga kristið Føroyar t.d., elvir til tankan um, at vit liva í ringum tíð- um, kanska teim ring- astu nakrantíð. Hesin óttin er eisini felags fyri allar fýra bólkar. c) Misti felagsskapurin ger, at vit ikki longur hava VIÐMERKINGAR Hvat er humanisma? - Upplýsandi greinar ognaðar Álv Kirke og øðrum góðum fólkum í Føroyum Instrument frá Óla Rømersa: "Observatorium Tusculanum". Stik frá P.Horrebows: "Basis Astronomiæ", 1735 Træskurður frá Tyge Brahesa:"Astronomi instauratæ Mechanica" 1558 nakran samanhangandi etiska tilvitan, og uttan ein felags etik kann samfelagið ikki hanga saman, t.v.s. hetta er ein ónd ringrás. Vit tosa um missin av felags etisku leiðini, er bert eykenni um at tað er soleiðis. Hetta fær fólk at trálesa t.d. bíbliuna, og til at gerast ov bíbliutrúgv (fundamentalistar). d) Hugmyndafrøðisliga uppgávulindi fær okkum at vanta varðar og visiónir á ferð okkara inn í framtíðina. Vit eru tí noydd at trilva blind í hesi samfelagsmenning, sum t.d. hvussu vit skulu uppala børn okkara ella tá vit skulu finna fyri- myndir og hugsjónir fyri framtíðar mentan okk- ara, í eini tíð, har man tosar um skrásett para- lag, fosturtøku os.fv. c)Altjóðagerðingin, økta og ótemjandi fjølmiðla- útboðið, einstaklinga- lyndi, alnótin, væntandi felagsskapurin og hvørvandi etiska tilvit- anin, er um at máa støði undan teim virðum, mentan, siðum, ið vit hava, sum knýtur okkum saman sum (kristið) fólk og tjóð. d) Eintaklingagerðingin elvir eisini til, at vit fáa eitt samfelag av sjálvs- søknum einstaklingum, ið bert stremba eftir sjálvsmenning og sjálvs- glaðari grunnskygdari sjálvsnøktan, sum hesi meina ein sekulerað humanistisk heimsmynd boðar. e) Í kjalarvørinum á hu- manismuni, sekulariser- ingini, einstaklingagerð- ini og missinum av sjálvsagdum kristnum tulkingum og siðum fremkemur eitt sam- leikaloysi, tí er okkara kristni samleiki hóttur. Hetta eru í stuttum nøkur av teim mest vanligu argu- mentunum, ið sum sagt hava somu skipan og niður- støðu, hóast ymiskar pre- missir, nevnligani, at vit hava mist okkurt í ferðini, og at avleiðingarnar av hesum eru, ella kunnu gerast, øgiligir, tí fáa vit lógir, ella hvat tað so fólk ræðast, so er teirra einasta argument, at hvat er so næst? Hetta er ein til- gjørdur og ósamanhang- andi spurningur, ið meiri líkist eini trábøn, tí hetta spurdu teir, sum brendu heksir seg eisini, hetta spurdu teir, sum søktu Ann- iku í Dímun á Havnarvág, hetta spurdu teir, sum sóu ein bil fyri fyrstu ferð, tey sum fingu elektriskt ljós, sum sóu eina teldur leggja 2 og 2 saman og fáa 4. Hetta er v.ø.o. eitt vánaligt argument man kann koyra ad absurdum beinanvegin, t.v.s. at vísa at hetta ikki heldur við at føra líknandi argumentir, sum hava sama form (kallaður modens ponens), ið hevur frimilin: hvis p so q p q Sum t.d. hetta: er byrsan lødd(P), er hon vandamikil (q) hon er lødd (p) hon er vandamikil (ergo q) Hyggja vit at øllum argu- mentinum hjá Álva Kirke, so er formurin: Um vit fáa sekulariser- aðar lógir í Føroyum, t.d. um skrásett paralag, ið byggja á onkra tulking av humanismu, so kann alt henda, vit støkka kanska sundir sum kristin tjóð? (p) (q, -q ?) Vit kunnu bert gita um hetta, um hetta endar sum q ella p, ikki q ella ikki p, tí hetta er eitt probalistiskt argument, t.v.s. at hetta kunnu vit ikki vita nakað um, tí er hetta bert lutfals- ligani hugsandi, hetta er ein møguleiki, ið hesi meta sum sannlíkan. Hetta er hitt milda Argu- mentið, tey fólk, ið halda fast um hesa leið, eru mangan skilagóð, men eg eri ósamdur í hesum argu- menti, argumentið er ikki gyldugt við vanligari argu- mentatión, tí eri eg ó- samdur við hvørjari ein- stakari premiss, serliga tí tann falska premissin hjá hesum fólkum er ein burturvilst tulking, og ein kolldøming, av orðinum humanisma, ið eg skal gera meiri úr í næsta parti Dannandi bókmentir okkara sið- menning er bygd á, saman við t.d. Bíbliuni: Erasmus: Dårskabens Pris (1511), endurprentað frá útgávu frá 1745. Martin Luther: Om den træl- bundne vilje. (1525), frá De Servo Arbitrio, 1950. Jean Calvin: Fremstilling af den kristne troslære. (1536). Frá: L´institution de la Religion Chrétienne. Rabelais: Gargantua og Panta- gruel. (1532). Nicolas Kopernicus: De him- melsek kloders bevægelser. Stock- holm, 1881. Lucrets III, 938, 1965. Galilei bræv til kepler 19 august 1610. Í: Leif Nedergaard: "Litte- ratur og idéhistorie -Indbefattet en verdenslitterær antologi". 1981. Descartes: Discours de la Méthode pour bien conduire sa raison & chercher la verité dans les sciences (1637), 2002. Tcchonis Brahe: De Nova Et Nvllis (…). (Um nýggju stjórnuna 1573). Aðrar bøkur: Gunnar Skirbekk: Filosofi Hi- storie 1-2. 1980. Odd Wormnæs: Vitenskaps fil- sosofi. 1984. Leif Nedergaard: "Litteratur og idéhistorie -Indbefattet en verd- enslitterær antologi". 1981. Justus Hartnack: Filosofiens historie. 1969 Politikens filosofi leksikon (Red. Paul Lübke).1998. Thomas Bredsforff, Mihail Larsen & Ole Thyssen: Til Glæden - Om humanisme og humaniora. 1979. Carl S. Petersen & Vilhelm And- ersen: Illustreret dansk litteratur- historie. Bd. 1. 1924. Sekstantur frá Tyge Brahesa:"Astronomi instauratæ Mechanica" 1558 Bókin "De Nova Et Nvllis", um nýggju stjórnuna hjá Tyge Brahe frá 1573 Tekning úr Tyge Brahesa bók um nýggju stjórnuna hjá Tyge Brahe frá 1573 Titulblað frá bíbliunihjá Chr. III, prenta í Keypmannahavn í 1550. Her sær ein andan frá renessansuni og humanismuni, sjálvt kristindómurin, sum ferðin frá føðing til deyða, syndafall og uppreistur frá teim deyðu, er teknað í einum positivum anda Koparstikt forsíðublað frá verkinum hjá Ole Worm um rúnir frá 1643. Her sær man týðuliga broyting frá renessansuni til ein hábærsligan og ógvusligan barok. einglarnir eru spikafeitir. Her hóma vit andan sum upplýsingartíðin kom at hava C M Y K 13 12