leygardagur 7. desember 1985síða 17

i | | | | al Nr. 140 — 7 desember 1985 OO: OO IL ILL doyði, áðrenn málið var komið til veruli gerð. Christian hevði soleiðis stóran arv at varð- veita og tungar byrðar at lyfta. Hyggja vit at tí langa listanum yvir vísindalig avrik gjøgnum 50- 60 ár, sæst, at hann hevur ikki grivið talentirnar niður, sum hann fekk í so ríkiligt mál Síðst í 1950-unum kom tann hugsanin fram, at nú var tíðin komin til at fáa upp á fetur ein vís- indaligan stovn í Feroyum, sum skuldi vera karm- ur um útbúgving og gransking í feroyskum í Feroyum. Serliga var tað Hanus Debes Joensen landslækni, sum var forsprákari og fekk gjørt hugsanina um hægri feroyskan lesnað til veru- leika. Landsstýrið játtaði pengarnar, og í 1962 varð Fróðskaparsetur Feroya sett á stovn. Hetta varð gjørt við Christiani í tonkunum. I 1965 fóru boð eftir honum, og hann varð settur sum profess- ari i føroyskum. Og skjótt fór at síggjast eftir. Mangt var óliðugt, og nógv skuldi arbeiðast upp úr ongum. Kortini haldi eg, at tað ber til at siga, at við Fróðskaparsetrinum kom eitt nýtt tíðar- skeið í førovskum mentanarlívi, ja, at føroyskt samfelagsliv styrktist. A sin stillføra hátt og við sínum ómetaliga kunnleika og fakliga autoriteti gav hann ungum fólkum kveiking og trúgv. Við Fróðskaparsetrinum var hornasteinurin lagdur undir ein lærdan háskúla. Í 1973 varð Mortan Nolsøe boðsendur at koma frå universi tetinum í Oslo at undirvísa í fólkaminnum. Hugs anin um eitt feroyskt universitet er ikki framd i verki enn, men viljin er til staðar og trúgvin, og bara tað er ikki so lítið hjá einum fólki, sur fta KA taði í egt + í TE % r í gt Í i runi, er å fakfolkum, sum kunnu standa fyri ut bugvingini beint nu, men hetta eigur eisini at fara at laga seg til tað besta, er politiskur vilji til staðar Í okkara tíð er tað meira neyðugt at hugla um mentanina hjá smáum tjóðum, sum eru hóttar av tyning, enn fyrr, tá ið tær fingu livað í frið og náðum. Í dag er neyðugt at ekja um kunnskapir og vitan og at styrkja viljan til egið andslív. Men hetta verða førovingar at gera sjålvir, tí tað er eingin annar, sum kennir ábyrgd fyri teimum greinunum. Feroyingar mugu sjálvir kanna og granska tær serføroysku ítjóðskaparligu) lær- dómsgreinirnar og byggja upp lærdan lestur í teimum. Aftrat feroyskum máli og bókmentum kann nevnast feroysk sega, musikkur, samfelags- viðurskiftir, fólkaminnir og kvæðir. Tær almennu greinirnar, og tá serliga innan matematiskar-nat- úr-vísindaligar greinir, er tað bíligari og lættari at lesa aðrastaðni. Men nýggjar greinir troka á. Datagreinunum, oljugreinunum og ellum tí, ið kostar nógvar pengar, eiga feroyingar at bíða við. Ikki øll skilja hetta, men hetta eru beiskar royndir, sum fólk í eðrum londum hava gjert, tá ið tey sleptu teimum humanistisku greinunum upp á fjall og stongdu fyri egnum mentanarkeldum. Í so máta hava feroyingar nógv at vinna inn aftur. Tey komandi árini verða avgerandi fyri, hverja leið feroyingar velja. Teir teknologisku nyttu- poetarnir eiga altíð sínar sangarar, og teir kosta pengar, nógvar pengar. Christian hevur fingist við tey flestu evnir inn- an feroyska humanistiska gransking, og tá ser- liga við gransking, sum leggur hevuðsdentin á mál og bókasegu, mentan og tjóðlív. I yrkingum sínum hevur hann brotið upp úr nýggjum. Fyrsta vísindaliga verk hansara var tann feroyska- danska orðabókin (1928), sum teir báðir Mads A. » rmåddu at urin annar førovingur hevði megnað um fleiri hevdu roynt. Henda orðabókin setti sær spor. Eingin dugir væl at siga ella fata, hvat hon fekk at týða fyri feroyskt mál. Her funnu fólk síni egnu orð og egnan málburð, og tað fekk tey at leita eftir meira. Seinni er orðabókin komin í nýggjari útgávu, og eisini er eitt eykabind komið, sum Jóhan Hendrik W. Poulsen hevur gjert. Innan fyri etymologi og orðalæru hevur Christian granskað keltisk orð í føroyskum og harvi funnið fram á og kortlagt gamlar mentanarfarleiðir. Tann norrena tíðin hevur eisini staðið hjartað hansara nær. Her ber m.a. til at nevna ritgerð hansara um staðanevnini í Norðoyggjum. Hon er eitt dygdarverk. Johs. Brendum-Nielsen profess- ari segði mær einaferð frá, hvussu høgt hann metti hesa bók. Her vóru ikki bara bústaðir og nevn úr nútíðini kortlegd og kannaði. Burtur úr bókini kundi tú lesa, hvussu landið varð bygt, tá ið norðmenn komu hagar fyri meira enn túsund árum síðan. Nevnini livdu framvegis. Eg fari eisini at nevna eina lítillátna bók, sum Christian skrivaði i tøkum tíma. Hann hevur for- talt, at hon bleiv til eftir einum sumri. Í »Føroysk- ari bøkmentasøgu«, 1935, sigur hann frá feroysk- um bókmentum og kvæðum alt ífrá Kirkjubear- steininum og fram til samtíðina. Á góðum hundrað blaðsíðum fær hann ruddað upp í mongum, sum fyrr var óruddiligt og ógreitt, og hann gevur kvæðunum ta rúmd, tey av rættum iga, tå ið førovskar bókment g bók ir Við hesi lítlu bók la al II Janus Djurhuus var fyrsta stóra skaldið i Feroy um í nyggjari tíð. Christian er tann næsti. Hver laðar aftrat eðrum. Hevdu teir skrivað á onkrum heimsmåli, høvdu teir farið um øll landamørk. I løtuni arbeiðir Christian við eini utgåvu av øllum yrkingunum hjå Janusi, og hon fer at visa, hvat skald hann var. Christian gav fyrsta yrkingasavn sitt ut i 1926, sum týðiliga segði, at her kom eitt nytt skald. Eg veit ikki um eg fari skeivur, men eg haldi meg líkasum hoyra tónan frá Olav Aukrust. Eg hugsi, at hann var meira sum ein kveikjari enn sum fyri- mynd hjá Christiani. Síðan komu onnur yrkinga- søvn (i 1933 og 1940), sum grundfestu ta stødu, hann hevði fingið sum skald. Hann hevur skrivað í hundraðatali av yrkingum og umsetingum fram til henda dag. Skaldskapurin fellur í ymiskar bólkar. Tað eru tíðir. tá ið hann mestsum ikki hevur yrkt eina reglu. Fremstu yrkingar hansara eru blivnar til í 1930-árunum, men eisini eftir at hann flutti til Feroyar at verða, hevur hann yrkt. Fyri fáum árum síðan fór Christian igjøgnum alt, sum hann hevði yrkt, og skipaði tað til eina heild- arútgávu, og har kunnu vit síggja, hvat skald hann er. Christian hevur gjert eina ta stytstu yrkingina, eg kenni: Fallin og stongin lá eftir. Yrkingin sigur eina langa søgu um fleyginga- mannin, sum fall i bjørgunum, og einans stongin lá eftir og segði frá vanlukkuni, sum hend var. Styttri ber ikki til at siga eina segu. Fá orð, men við innihaldi sum forteliur meira enn orð fyri hon- teirra var »Ilitt blinda iiðið<. Hetta er fy erindi Ganga fram i myrkri all tey blindu Ganga ymsar leiðir eftir lyndi Eingi hóma miðið. fram berg ganga so fer blinda liðið vegin langa. Hon er yrkt í Keypmannahavn, Christian var bara 19 ára gamal. Sjálvur roknar hann hana sum eina av sínum bestu. Hann sigur frá sær sjálvum, einum einsamellum førovingi í teirri blindu donsku fólkarúgvuni í stórbýnum. Christian er bestur, tá ið hann bindur tanka og natúruppliving saman. Hann eigur myndaskap- andi evnir sum fáur. Hann yrkir um tað, hann sjálvur hevur sætt og upplivað innanífrá. Eg hugsi, at tann langa leiðin á brúgvasteinunum í Keypmannahavn, har hann gekk, stirdur í sálini, og varð háðaður, tí hann ikki dugdi at leggja føroyingin í sær av og at gloyma klettarnar og heiðarnar heima, har sum hann kendi seg trygg- an, vakti skaldið í honum. Og skaldskapurin hevur fylgt honum gjøgnum eitt langt lív. Tað er at gera Christian ov lítlan at taka orðið > graniskaldsKapur« upp á tungu, men Kortini t x k 1 Christian er urmælingur sum umsetari av fremm andum skaldskapi ur mongum londum. Stór prosaverk eftir Jonathan Swift, Voltaire, Anatole France, Albert Camus og Jørgen-Frantz Jacobsen hevur hann feroyskað. Tað skuldi tókst ein ómegulig uppgáva at flyta Barbaru yvir í føroyskt mál, eina bók sum flestir feroyingar hevdu lisið frammanundan á donskum. Men hjá Christiani bar til. Bókin hevur fingið ein sannari og heimligari dám, enn hon hevði á donskum, tí tað er um feroysk viðurskiftir hon fortelur, og tað eru førovingar, sum tosa. Nakað av tí fyrsta, sum Christian fór at royna at umseta, vóru Kingo-sálmarnir. Í eldir hevði Kingo verið mest sungna sálmaskaldið hjá førovingum, og til sálmarnar høvdu førovingar fingið síni egnu fråbrigdi av teimum gomlu leg- unum. Við Kingo fóru teir á fetur á morgni. og við Kingo fóru teir at leggja seg á kveldi. Í kirkjuni ráddi Kingo. Kingo hevdu teir altíð á munni. Sámal Joensen Mikines hoyrdi Kingo fyri sær, tá ið hann skapaði sínar máttmiklastu myndir úr føroyskum fólkalívi, eitt nú tá ið hann lýsir grindadrápið, har menninir standa sum mann- garður upp móti logandi himli. Tað bleiv ein upp- gáva hjá Christiani at lata Kingo tala málið hjá hesum fólki. Christian gjerdist ongantíð liðugur við Kingo. Ár um ár stríddist hann við málburð og orðalag, tí hann helt seg ikki hava funnið tað rætta. Tað bíbilska orðalagið »i Abrahams skød« bleiv umsíðir eftir 40 árum til „við Ábrahams knæ«. Her kann eisini verða nevnt, at Christian er við i nevndini, sum legði sálmabókina til rættis i 1950-unum, 400 ár aftan á at lutherskur sálma- —