hósdagur 19. desember 1985síða 12

Síða 12 Niels | Juel | her fram Frå Mayerling til Sarajevo Umframt ta túsund ára longu søgu, sum knýtir seg at Wachau-ekinum, og tey sjónligu prógv, sum eru fyri henni, so er eisini her eitt minnisstað, sum knýtir seg at seguni í okkara old, og sum kunna minna okkum á tær milliónir av mannalívum, sum vórðu týnd undir fyrra heimsbar- daga. Tað er tí við ærufrykt, at tú trínur inn á hetta halga stað, grav- hellina undir lítlu slotskirkjuni við slottið Artstetten, tí har standa kist- urnar við Franz Ferdinand, trún- fylgjara, og kqnu hansara, Sophie von Hohenberg, sum vórðu myrd í Sarajevo í 1914. Tað er eitt neyvt samband millum hendingarnar í Mayerling í 1889, tá trúnfylgjarin Rudolf, einasti sonur Franz Josephs, keisara, tók seg av degum bert 31 ára gamal, og sorgar- leikin í Sarajevo. Habsburgska keis- araríkið var stórt, sett saman av londum, sum bæði í tungumáli og lyndi vóru so ymisk, at tey ikki kundu stýrast á einaræðisligan hátt frá Wien. Hetta vildi gamli keisarin ikki skilja, Rudolf skilti tað til fulnar, strongdi á at fáa londunum meira sjálvsræði, men keisarin vildi ikki hoyra um slíkt. Rudolf var vónbrot- in, og aðrar trupulleikar hevði hann eisini, og tey tóku lívið av sær, hann og bert 17 ára gamla elskarinna hansara, Maria Vetsera, á veiðislott- inum Mayerling, í januar 1889. Systkinabarn hansara Franz Ferdi- nand, sum tá gjerdist trúnfylgjari, hevði ikki so liberalar áskoðanir sum Rudolf, og hann duldi ikki fyri, at tå Nolsee heldur við síni áhuga- verdu ferðafrásegn úr Eyst- | urríki. tíðindablaðið *Artstetten hann kom til valdið, so vildi hann knýta londini á Balkan enn tættari at Wien. Tað, sum hendi í Sarajevo, kom tí ikki óvæntað. Onkur segu- maður heldur enntá, at stjórnin í Wien visti, at morðroynd fór at verða framd móti trúnfylgjaraparinum, men keisarin læt tey álíkavæl fara. Franz Ferdinand var vorðin ein trup- ulleiki fyri hann, av tí at hann, eftir teirri ómetaligu habsburgsku virðis- metingini, hevði gift seg við einari kvinnu, sum var langt undir hansara egnu stætt, sjálvt um hon var av aðalsætt, og herð vóru krevini, ið vórðu sett honum, áðrenn hann slapp at giftast, og ómenniskjanslig tann viðferð kona hansara fekk av habs- burgska »hierarkinum«. Dyrnar vórðu bókstavliga stongdar fyri henni. Sophie, sum tá hon giftist trúnfylgjaranum, fekk heitið fúrstinna av Hohenberg, fekk ikki loyvi at búgva á Hofburg, bú- staður keisaraættarinnar í Wien, ikki loyvi at taka lut í familjuveitslum, ikki loyvi at nýta teir vognar, sum hoyrdu til hovið, eisini vóru hovlosj- urnar í sjónleikarahúsinum stongdar fyri henni. Tá tey vóru í Wien, og tá búðu á Belvedere, tá bleiv vaktar- haldið beinanvegin tikið burtur, so skjótt Franz Ferdinand fór at ferð- ast, og bert hon var eftir. Og sjálv- andi mátti hann, áðrenn hann tók við sum trúnfylgjari, frásiga sær rættin hjá børnum teirra til trúnuna. Og so hjartaleyst var, at tá tey trý bernini blivu faðir- og móðurleys á so ræðu- ligan hátt, tað elsta ikki 14 ár, tá varð alment kunngjert, at tey hoyrdu ikki við til ta habsburgsku ættina Men hjúnalag teirra var sera eydnuríkt kortini, (tey giftust år 1900, og bert hennara ætt tók lut í brúdleypsdegurðanum), og børnini vóru trý, ein dóttir, Sophie, og tveir synir, Ernst og Maximilian. Sjálvt um tey mistu meginpartin av ognum teirra, aftaná 1918, tær vórðu ognar- tiknar, so komu synirnir sær tó væl fram, Maximilian gjerdist dr. ju. og Ernst verkfreðingur. Báðir vórðu teir settir í konsentratiónslegur Adolf Hitlers longu í 1938, og Ernst doyði í 1954, bert 52 ára gamal, orsakað av fylgjunum. Sophie giftist eisini, og hon livir enn, sum einkja, í Salzburg, 84 ára gomul. Vit fara ein dagin at vitja Art- stetten. Koyra frá gistingarhúsi okk- ara, vestureftir móti Melk, yvir um Donau, eftir einari breiðari brugv, og so víðari vestureftir á norðaru síðu, snara so beint norðureftir, og leiðin gongur nokk so bratt upp einar 4 km, og so eru vit við bygdarlagið Art- stetten og slottið av sama navni. Hetta var tað minsta av teimum 3 slottunum, sum vóru persónliga ogn Franz Ferdinands. Veðrið var sera gott henda dagin, sól og bláur himm- al, og vakurt er slottið, sum tað liggur har, burtur frá bygdarlagnum, við tøttum skógarvekstri uttanum. A slottinum er bygd upp ein fest framsýning, sum gjella lýsir allar partar av lívi Franz Ferdinands. Vit keypa ein bokling, vegvísara, og við honum í hondini byrjar ferðin gjøgnum tey høli, sum goyma fram- sýningina, og ervar vísa, hvenn veg Nr. 145 — 19. desember 1985 skal. Longu í slotsgarðinum gangast standa 3 opnir bilar, sum vóru ogn trúnfylgjarans. Og annars lýsir fram- sýningin hann sum veiðimann, sum ferðamann, heryvirmann, sum pápa, góðseigara, savnara, politikara, og at enda verður lýst morðið í Sarajevo Hann var ein maður, sum hevði nógv um at vera. T.d. ferðaðist hann nógv, í Ruslandi, Europa, og í 1982-93 jerð- ina runt. Og hann var ein góður rit- hevundur, sum skrivaði fleiri bøkur, grundaðar á ferðir sínar. Her kann verða lagt afturat, at framsýningin lýsir eisini Rudolf, sum var so fram- urskarandi, og sum alt tað, so ymiskt samansetta habsburgska dupult- monarkiið, setti álit sítt á, sum tann maður, ið kundi finna eina brúkliga loysn á trupulleikunum. Vit ganga runt, og í teimum ym- isku rúmunum lesa vit ymiskt, sum har hongur innrammað, tikið burtur úr tí, sum Franz Ferdinand hevur sagt ella skrivað. Einastaðni máttu vit steðga á. Kundi eitt tílíkt suff frá einari píndari sál koma frá fólki, sum livdi í allari hesari dýrd, vit sóu uttan um okkum? Har stóð: >Die Habs- burgerkrone ist eina Dúrnekrone, und niemand, der nicht in sie hinein- geboren ist, soll nach sie verlangen«. Hetta segði hann i 1908, og tað kan umsetast soleiðis: »Habsburgar- krúnan er ein tornakrúna, og eingin, sum ikki var føddur til hana, skuldi longst eftir henni«. Huglagið er ikki sert dapurt, ein gongur her. Øll henda dyrd, og nú liggja tey bæði har, niðri undir slott- inum, so brádliga tikin burtur frá tí