týsdagur 7. januar 1986síða 9

Nr. 2 — 7. januar 1986 tíðindablaðið Síða 9 uppá tungu. Og var hetta orðið sálarfreði. Hetta orðið var annars áhugavert, tí tað, tykist mær, rúmar allan kjarnan í ferðslu- og vanlukkuproblematikkini, og er lykilin til at skilja tey fyribrigdi ið fera til óhappini. Ein og annar í panelinum nam tó við tað grundleggj- andi, nevniliga tann menniskjansliga luttekutáttin, tann sålarfrødisliga luttøkutåttin. Men bleiv einki tjak burturúr grundað á hendan innfalsvinkulin. So mikið meira harmiligt, tí alt atkomiligt tilfar vísir á, at tað er fólkið og ikki tólið, ið vanlukkurnar ger. Og sermerkt fyri okkara evnir til at loysa vandamál, fara vit nógv heldur í holt við tey minnu vandamålini. Og hví gera vit so tað? Tja, lutvís tí hesi eru vandamál, vit halda okkum kunna loysa, men kanska tíverri eisini, tí tað eru vinnu- lívsáhugamál tengd at loysnini av hesum minni týðandi vandamálum. Og tá ið so er, kanst tú vera vísur á, at har verða nakrir grammir forsprákarar, ið nýta stór og fín orð, vreingja proportiónirnar og fáa sett í gildi tey fín- astu tiltek, sum í mun til ílegurnar tíverri bert hava eina alt ov lítla ávirkan á viðurskiftini. Lutfallið millum menniskjansligar luttøkutættir og materiellar luttøku- tættir i bilóhappum er åvistur til 85:15. Og ti vilja tiltøk, ið kanska beina fyri einum fjórðaparti av teimum materiellu orsekunum hava nógv minni at týða, enn um vit kundu beint fyri einum nógv minni brotparti av tí stóra menniskjansliga partinum. Vit hava nevnliga altíð kunnað verið samd um eftirlit, sýn av bilunum, fyri at kanna um teir eru í forsvarligum standi. Ein onnur orsøk til at sovorðin tiltøk kunnu setast í verk, er óivað eisini tann, at ein ikki við hesum gongur tí sokallaða frælsinum og sjálvsavgerðarrættinum hjá nekrum bil- eigara og bilferara ov nær. Og spakuliga nærkast vit kjarnanum í vandamál- inum. Vit góðtaka i mongum førum avmarkingar av persónliga frælsinum. Tað er nógv ein ikki sleppur at gera. Tað eru reglur fyri hver sleppur at handfara eitur- evni, vápn, spreingievni, fyri hver ið sleppur at arbeiða serliga vandamikið arbeiði, um hetta er vandamikið fyri ein sjálvan ella onnur. Her kunna vit t.d. nevna strongu krevini til læknar ella flogskiparar. Men hugsa vit í telum er hetta fyri smáputl at rokna. Vandin í ferðsluni er so stórur, at hann elvir til nógv fleiri deyðatilburðir enn nakar ódugnaligur lækni hevði sloppið at elvt til uttan at verðið settur úr starvi. Sama er at siga um flogskiparar og flogvanlukkur. Tað eru stórar vanlukk- ur, tá eitt flogfar dettur niður, men hagfreðisliga er ferðslan nógv vandamiklari. Og innan flogferðslu verða framd — í mun til vinningin í bjargaðum mannalívum — óvanliga strong trygdartiltek. Sleg av óhappum Men hví henda óhapp? Ju óhapp eru altíð hend, tá fólk havast at við eitthvert. Í ferðsluni kunnu vit leystliga býta óhappini upp í vanlig »hendilig« óhapp og so til- burðir, ið hava í sterri ella minni mun sálarfreðisligar orsøkir. Við »hendilig« óhapp meina vit her, at ein á einum parkeringsplássi traðkar á speedaran, tá ein ætl- aði at traðka á bremsuna og harvið skumpar undir bilin hjá einum eðrum. At ein bakkar inn í bilskúrin og kemur at koppa súkkluna hjá soninum, ið ikki stóð, har hon vanliga stendur, ella at ein í eini innanbýggja ferðslu- atgerð misskilir eitthvert tekin frá eðrum bilførarum. Alt tilburðir við bert materiellum skaða. So koma vit til »the main killers«. Og her er tað at sálarfreðin kemur inn í myndina. Fyrsta fyritreytin fyri at vit skulu skilja tað, sum hendir í ferðsluni er, at vit fata at menniskjan er sett saman av, tí vit kunnu rópa einum »teldu-parti« te. tann parturin av okkara eg ið er skilbundin, tann parturin sum kann hugsa og fata próvgrundir. Og so hin parturin, ið ikki er minni týðandi, sum er sæti fyri kenslurnar. Og her eru kenslur meintar í ógvuliga breið- ari merking, nevniliga alt sum er ósjálvsrátt og óratio- nelt. Alt sum er frummenniskjansligt, og sum vit kunna kunna okkum almikið um, treytað av, at vit vilja og tora at viðurkenna tað. Vit kunnu læra almikið um hendan partin, um vit líta kring heimin og deils eygleiða onnur fólkasleg og aðrar mentanir, og deils um vit tora at viðurkenna tær paralellir, ið eru millum tær hegtstand- andi djóraartirnar og okkum. Og eg haldi uppá, at vit kunna skilja ein hóp av vanlukkuorsekunum, um vit kanna atferð bilferaranna frá einum sálafreðisligum sjónarmiði. Her skal verða gjørt vart við nakrar hagfrødisligar sannroyndir. Nógv tey flestu óhapp henda við monnum sum bilferarum. Tað eru fleiri menn, ið koyra bil enn Nógv demi eru um at okkara teknisku myndugleikar skapa eitt ferdsluumhvørvi, sum í allarhægsta mun er vanlukkufremjandi. kvinnur, men hóast hædd verður tikin fyri hesum, liggja menn greitt á odda. Nógv tey flestu óhapp henda við ungum monnum sum bilferarum. Taka vit eisini hædd fyri at ungir menn koyra oftari enn aðrir, liggja ungir menn kortini á odda. Og ein stórur partur av van- lukkunum koma av at bilferarar koyra við kenning. Og av hesum er eisini ein ósamsvarandi stórur partur av ungum monnum. Menniskjað og bilurin Asannast má, at mangt legið hendir við einum per- sóni, ið setur seg inn í ein bil. Sniðið á bilinum, hansara design, fær ein at hugsa um ferð, styrki, vald. Í bila- designi eru element av mannalikaminum at hóma. Formamálið t.e. tann samanseting av linjum og skapi tikin í nýtslu í biladesigni kann ein útleiða við at eyg- leiða mannakroppin. Tí bilurin sum so hevur einki náttúrugivið skap, kanska tað aerodynamiskt hóskiliga undantikið. Hetta var í einum tíðarskeiði av menningini hjá bilinum eisini »in«, men er sum frá er liðið vorðið av- loyst av ellum teimum meira mótaávirkaðu rákunum, við m.a. eini rúgvu av áleypandi elementum, ætlaðar at ávirka okkara loynivitsku. Tað aerodynamiska appell- erar ikki nær til so nógv til dularvitskuna, og verður tí lítið nýtt í praksis. Og øll vita hvussu ymiskar kenslur tann mannligi og tann kvinnuligi kroppurin vekja í einum. Manskroppurin kann, um hann annars er rími- liga vælvandur, avmynda styrki, kimiligheit og inni- halda eitt í ein ávísan mun áleypandi element, meðan hin kvinnuligi deils virkar seksuelt og eggjandi uppá menn, deild er rundur, bleytur, yndisligur, og avmyndar tryggleika og ró, og er í ein ávísan mun passiviserandi. Harumframt kann nevnast teir litir bilarnir hava. Eisini her vita vit, at litirnir kunnu ávirka dularvitsku okkara, m.a. við at vera esandi ella sissandi. Sannroyndir sum tilvitað verða nýttar av myndlistamonnum, men eisini í filmum og lýsingum. Kanna vit eftir hverjum bilum fólk koyra i treytað av aldri og politisku sannfering teirra, eru eisini greið mynstur. Fólk velja i ein åvisan mun bil eftir penga- punginum, men eisini eftir hverjum og hvat tey vilja eyðkenna seg sum. Hin ungi velur »potensleingjaran«, tann ráa áleypandi bilin við teimum freku litunum, meðan familjumaðurin velur hin heldur gráa og litil- lætna familjubilin. Bilurin steðutekin Ein bilur kann eisini fatast sum eitt steðutekin. Og bardagin fyri støduteknum hovrir eisini til tað frum- menniskjansliga. Øll vilja vit fegin vera nakað, hava fóli at síggja upp til okkum. Og har hevur bilurin ein fyri- mun fram um onnur stødutekin, og tað er at ein fær tikið hann við sær. Og harvið fáa hann eygfarnan av fleiri fólkum, og ikki sum við flestøllum eðrum støduteknum, ið bert finnast inni í heiminum, lata sær lynda við einans at sýna tey fram fyri slekt og vinum. Nei, her er bilurin nakað fyri seg sjálvan. Tú fært koyrt kring landið so ell sleppa at hámeta teg. Og tú kanst koyra í ti óendaliga aftur og fram eftir Havnargetum, so øll sleppa at síggja teg. Ein ógvuliga frumkendur menniskjaligur fram- ferðarháttur, ið kortini fær ungar menn at brúka ein sera stóran part av frítíðini á henda hátt. Eisini tí tað gevur hevi til samband við hitt kynið, og tær gloypa fegnar agninum, ti dygdirnar hjá einum drongi verða mettar so neyvt tengdar at tí bili hann eigur. Og her fari eg at loyva mær at ávísa líkleikan millum henda atburð og nekrum, sum fyri stuttum var at síggja í sjónvarp- inum. Vístur bleiv filmur frá einum hálendskum djóra- garði, har hin ráðandi hann-chimpansan rann tað, teir á donskum róptu: »præsenterløb«. Her rann hannurin kring, helt miklan gang og sló frá sær, tók lutir upp av vellinum og tveitti teir frá sær við miklari megi. Hald- ast má, at slíkt verður gjert fyri at vísa seg, og fyri at festa sína steðu sum hin ráðandi í flokkinum. Tað eg dugi at síggja, er her ikki sert av líkleika við omanfyri- lýsta atburð hjá ungum monnum. Hvat meira hendir, tá vit seta okkum í bilin ? Jú eisini tað, at ein fær ræði yvir eini egiligari megi, ið er so sera lett at útloysa — har er bara at trakka á speedaran. Og tíverri eru mong ið halda, at terra dugnaskapur sum bilførari stendur í beinum lutfalii við teirra pengapung, ella kanska heldur hvussu tey prioritera brúkið av peng- unum í punginum. Hevur ein ikki nógv annað at gjalda, kann ein keypa ein stóran dýran bil. Men fyri tað verður ein ikki ein betri bilferári. Og tað er jú neyvt kenslan av valdi, við at hava tær mongu kreftirnar undir motor- hjálminum, ið rýkur beint inn í hin irrationella partin av eg-i okkara, og sleppur tí hugsandi partinum uppá fjall. Og bert tí tú dugir at trakka á ein speedara, er ikki giv- ið, at tú, við tí koyrifrálæru, ið verður givin, megnar at stýra bilinum trygt, tá kreftirnar verða sleptar leysar. Og so henda óhappini, tí ein ikki megnar at fera bilin gjøgnum eitt åvist sving, við ti ferð, ein bert við einum lítlum trýsti við fótinum hevur givið bilinum. Ella ein koyrir so skjótt, at ikki ber til at steðga fyri tí fólkinum, ið brádliga kemur inn á banan hjá bilinum. Tað má metast sum ein óreingilig sannroynd, at nógvar, fyri ikki at siga allar, vanlukkur henda vegna menniskjansliga skeivmetan. Og av hverjum slag eru hesar skeivmetanir? Jú, tað er júst ferðin í mun til um- stødurnar, metanin um ein í eini givnari stødu fær tíð at gera hetta ella hatta. Ber t.d. til at yvirhála her, áðrenn hin mótkoyrandi bilurin kemur ov nær, ella síggi eg nóg langt til at tað yvirhevur ber til at yvirhála. Kanska kemur ein annar bilur grevandi um næsta sving beint ímóti mær? Framhald