leygardagur 9. november 2002síða 9

16 Nr. 216 - 9. november 2002 Nr. 216 - 9. november 2002 17 Danska stjórnin fer um 14 dagar at boða USA frá, at Danmark er til reiðar ar fara upp í rakettverju- ætlanina. Tað kann hava við sær, at støðin í Thule skal byggjast út HERNAÐARMÁL Árni Joensen: Tá amerikanarar fóru at tosa um at gera eina verju- skipan, sum skal verja Vesturheimin ímóti rakett- álopum frá sokallaðum »óstøðugum londum«, gjørdist greitt, at teir ætlaðu at nýta herstøðina í Thule sum eitt lið í skipanini. Danmark fekk tó ongan fyrispurning um at lata amerikanarar nýta støðina í Grønlandi, og táverandi forsætisráðharrin, Poul Nyrup Rasmussen, gjørdi greitt, at danska stjórnin fór ikki at viðgera málið, fyrr enn hon fekk ein formligan fyrispurning úr USA. Tað sama segði táverandi uttan- ríkisráðharrin, Niels Hel- veg Petersen. Núverandi forsætisráðharr- in, Anders Fogh Rasmus- sen, hevur sagt tað sama sum undanmaðurin, síðani hann tók við, og Per Stig Møller, uttanríkisráðharri hevur havt somu støðu. Men nú hevur stjórnin broytt støðu. Danmark hev- ur framvegis ikki fingið nakran formligan fyri- spurning úr USA um rakettverjuætlanina, men kortini hevur stjórnin við- gjørt málið í loyndum sam- an við flokkum í Fólkating- inum. Úrslitið er, at Dan- mark nú fer at boða USA frá, at landið er til reiðar at fara upp í rakettverjuætlan- ina. Thule útbyggjast Í Keypmannahavn verður hildið, at stjórnin fer at boða USA frá broyttu støð- uni, tá NATO-londini fara at halda fund í París um fjúrtan dagar. Avgerðin kann fara at bera í sær, at amerikanska støðin í Thule skal byggjast út, so útgerðin kann nýtast til ta ætlaðu rakettverju- skipanina. Grønlendska heimastýrið hevur fyrr sagt, at tað fer at krevja orða- skifti um ætlanina, áðrenn nøkur útbygging verður sett í verk, og uttanríkispolitiski talsmaðurin hjá Vinstra- flokkinum, Troels Lund Poulsen, segði í gjár, at stjórnin fer at tosa við grønlendska heimastýrið, áðrenn nøkur endalig av- gerð verður tikin. Allir danskir politikarar hava ikki verið fyri amerik- ansku ætlanini. Teir bera ótta fyri, at ætlanin kann fara at skunda undir eina nýggja vápnakappdubbing millum USA, Russland og Kina. Danmark fer nú upp í rakettverjuætlanina Anders Fogh Rasmussen, forsætisráðharri er nú til reiðar at boða USA frá, at Danmark er sinnað at fara upp í rakettverjuætlanina Tíðin er nú farin at ganga undan hjá teimum, sum skulu smíða tann nýggja fiskivinnupolitikkin hjá ES, men enn er langt á mál FISKIVINNU- POLITIKKUR Árni Joensen: Í summar kunngjørdi fiski- vinnukommiserurin hjá ES, týskarin Franz Fischler, at tað er neyðugt at endur- skoða fiskivinnupolitikkin hjá samveldinum. Sam- stundis legði hann fram eina ætlan, sum hann og ES-nevndin í Bruxelles høvdu lagt, og sum miðjaði eftir at skerja fiskiflotan munandi fyri at verja fiska- stovnarnar. Uppskotið møtti harðari mótstøðu í teimum suður- evropeisku limalondunum. Serliga spaniumenn, portugisar og fransmenn funnust at uppskotinum, sum fór at bera í sær, at júst tey suðurevropeisku lond- ini máttu skerja sínar fiski- flotar munandi. Harafturat sigur uppskotið, at allur fíggjarligur stuðul til ný- bygging skal takast av, og at pengarnir ístaðin fyri skulu nýtast til upphøgging. Í teimum norðaru limalond- unum vístu fiskimenninir harafturímóti á, at tey hava longu skert sínar flotar munandi, og tað nú áttu starvsfelagarnir fyri sunnan tørn. Endurnýgging neyðug Á odda fyri samráðingun- um um tann nýggja polit- ikkin stendur danski fiski- og matvørumálaráðharrin, Marianne Fischer Boel. Hon hevur íseinastuni havt ein hóp av fundum um upp- skotið, samstundis sum em- bætisfólk hava tingast um tað. Í vikuni var franski fiski- og landbúnaðarmálaráð- harrin, Hevé Gaymard, í Keypmannahavn, har hann hevði ein drúgvan fund við sín danska starvsfelaga. Aftan á fundin segði franski ráðharrin, at stjórn- in í París er sinnað at virka fyri einari neyðsemju um fiskivinnupolitikkin, men hann legði dent á, at Frak- land fer ikki at góðtaka, at stuðulin til nýbygging verður tikin av, tí tað er neyðugt at endurnýggja fiskiflotan. – Vit mugu tryggja okk- um, at tilfeingið verður bet- ur umsitið, men vit eiga ikki at forða fyri, at flotin verður nútímansgjørdur. Alt ov mong skip eru í vánaligum standi, og alt ov nógvir fiskimenn hava tí vánaligar arbeiðsumstøður, segði Hervé Gaymard. Fiskidagar Marianne Fischer Boel hevur fyrr sagt, at tað verð- ur torført at røkka einari semju um tað upprunaliga uppskotið, og at tað tí verð- ur neyðugt at finna eina ella aðra neyðsemju. Men hon skal bera skjótt at, tí ætlanin er, at uppskotið skal leggjast fyri toppfund- in hjá ES í Keypmannahavn í næsta mánað. Hildið verður, at tey suðurevropeisku londini fara at fáa sín vilja, soleiðis at stuðul framvegis skal latast til nýbygging. Sam- stundis skal eftirlitið við fiskiskapinum herðast, leiðir skulu steingjast, og tað er eisini hugsandi, at ein skipan fyri fiskidøgum kemur afturat kvotuskipan- ini. Framvegis ósemja í ES um fiskivinnupolitikkin Fríggjadagin verð- ur J-dagur hildin á vertshúsum kring landið J-DAGUR Heri á Rógvi Fríggjadagurin 8. no- vember verður í ár ser- merktur á tann hátt, at tann árligi J-dagurin verður hildin á hesum degi. Tað er hendan dagin, at klubbar, vertshús og onnur við skeinkiloyvi hátíðarhalda fyrsta dag- in, tá jólaølin hjá Føroya Bjór kemur út. Á flest øllum støðum við skeinkiloyvi kann ein jólabryggj keypast fyri ein bíligan penga. Jólabryggin kemur út á hvørjum ári. Í ár er hon broytt nakað og er vorðin eitt sindur søtari. Alkoholstyrkin er 5,8, og tað er mest loyvda styrkin í Føroyum. Eisini hevur ølin fingið eina nýggja etiket í ár. Ein maður varð seinnpartin tikin í Klakvík fyri at hava sligið pápa sín og gjørt ónáðir. Hann gekk við einum avkappara í hond- ini, tá hann varð tikin POLITITÍÐINDI Heri á Rógvi Løgreglan í Klaksvík upplýsir, at ein maður miðskeiðis í fjørutunum varð handtikin seinna- partin hósdagin. Maðurin varð tikin tætt við Kirkjuna í Klaksvík, men hann hevði áðrenn reikað runt í bygdini. Løgreglan varð frá- boðað um rok. Tað eydnaðist manninum at sláa ein annan mann so illa, at hesin noyddist á sjúkrahús við skaða í andlitinum. Hetta hendi heima við hús, og talan er um pápan hjá mann- inum, sum altso endaði á sjúkrahúsi. Fyri at gera ilt verri gekk maðurin eisini við einum stórum avkappara (avhøvdara) í hondini. Løgreglan í Klaksvík upplýsir, at maðurin ikki hevur gjørt nakra skaða við knívinum, og so vítt tey vita á støðini, hevur maðurin heldur ikki hótt nakran við knívinum. Maðurin var ávirkaður av rúsdrekka. Hann verður skuldsettur fyri harðskap. Maðurin er fluttur til Havnar til grundlógarforhoyr, men tað eydnaðist okkum ikki at fáa at vita, hvussu tað spældi av, áðrenn blaðið fór til prentingar. Ein kanning, ið Heilsufrøðiliga starvsstovan hevur gjørt fyri oljumála- ráðið, vísir, at Føroyar eru millum ringastu lond í heiminum tá tað viðvíkur dálking DÁLKING Heri á Rógvi Tað verður dálkað ógvuliga illa í Føroyum. Í Føroyum er útláti av CO2 (koltvíilt) millum tey hægstu í øllum heiminum, og hetta eru skelkandi tøl, tá hugsað verður um, Føroyar vanliga verða roknaði fyri at vera eitt umhvørvisliga gott stað í heiminum. Ùtvarp Føroya skrivar á heimasíðu sínari, at síðani 1995 hevur tað eydnast so at siga øllum teimum lond- um, sum Føroyar vanliga sammeta seg við at fáa minkað um útlátið av vakstrarhúsgassum. Men her á landi gongur tað skeiva vegin: Síðani 1990 eru samlaðu nøgdirnar av koltvíiltu í Føroyum hækk- aðar 11 prosent. Eyðun Elttør er lands- stýrismaður í oljumálum. Hann sigur, at tað kom óvart á hann, at dálkingin var so ring í Føroyum. Hann ætlar nú at fara at kann, hvørji stig skulu takast víðari fyri at minka um dálkingina aftur. Frá 1991 til 2001 minkaði talið av hol- um í tonnunum hjá børnum millum 5 og 7 ár við næstan einari helvt. Vánaliga keypi- orkan í kreppuárun- um hevur verið til stóran gagn fyri tann- heilsuna HAGTØL Heri á Rógvi Almanna- og heilsumála- stýrið hevur almanna- kunngjørt eina frágreiðing, sum vísir kariesskráseting í Føroyum frá 1991 til 2001. Sum heild má sigast, at gongdin er tann rætta vegin. Tað er skrásetinga- nevndin hjá Føroya Tann- læknafelag, sum hevur staðið fyri arbeiðinum. Skrásetingin er lógarbund- in og umbiðin av Almanna- og heilsumálastýrinum – nú Trivnaðarmálaráðið. Frágreiðingin tekur støði í børnum í aldrinum 0 til 16 ár. Arbeitt verður við ásetingunum frá WHO, t.e. World Health Organiastion. Kreppan góð Frá 1991 til 2001 minkaði talið av holum í tonnunum hjá børnum millum 5 og 7 ár við næstan einari helvt. Eisini er talið av brendum tonnum hjá 7, 12 og 15 ára gomlum minkað nógv seinastu tíggju árini. Í eftirmetingini verður sagt, at tað var í kreppu- árunum, frá 1991-1996, at størsta broytingin til tað betra fór fram í tann- heilsuni hjá føroyingum. —Hesi árini var kreppa í føroyska samfelagnum og umstøðurnar hjá barna- familjum gjørdist peninga- liga trongar. Hugsast kann, at vánaliga keypiorkan gjørdi, at ovurnýtslan av góðgæti minkaði samsvar- andi. Hetta saman við fyribyrgjandi tiltøkunum innan tannheilsuna, man hava viðvirkað til betraðu tannheilsuna, stendur at lesa í eftirmetingini í frá- greiðingini. Í somu eftirmeting stend- ur somuleiðis at lesa, at nú tíðirnar eru betri í Føroy- um, so er ovurnýtslan av góðgæti eisini til staðar. Tannheilsan batnar tó framvegis – tó spakuliga. Okkurt kundi so týtt upp á, at vit í Føroyum eru vorðin raskari við tannbustini. Hildið verður eisini, at medvitið um tannheilsu er størri nú enn fyri 10 árum síðani. — Skal úrslitið gerast betur, krevst ein hugburðs- broyting, bæði samfe- lagsliga og politisk, til kost og heilsu sum heild, verður staðfest í frágreiðingini, sum tannlæknarnir Sigrid Arge, Steintór Larsen og Unn Jacobsen hava staðið fyri. Færri hol Hyggja vit eitt sindur eftir teimum ymsu tølunum og teimum ymsu talvunum í frágreiðingini er gongdin á leið tann sama allastaðni. Føroysk børn hava sein- astu tíggju árini fingið støðugt betri tannheilsu. Í øllum aldri, at talið av holum í tonnunum mink- andi, og torleikastøðið er eisini batnað munandi. Sum nevnt er tað serliga í árunum 1991-1996, at betringin er hend. Frágreiðingin vísir, at ringasta staðið í Føroyum innan tannheilsu er á Oyri, t.e postnummar 450, sum yvirlitið er býtt upp eftir. Í øllum aldursbólkum fáa tey í bólkinum við postnumm- arinum 450 størsta talið av brendum tonnum. Men, sum heild stendur væl til, tá hugsað verður um betringarnar. Føroyar liggja eisini væl fyri sam- anborið við onnur lond. Vælferðarsamfelagið Før- oyar eru røttu megin markið, ið WHO hevur ásett fyri øll lond í heim- inum. J-dagur fríggjadagin Hesar verða settar í fokus, tá hildin verður J-dagur kring landið Mynd: Álvur Haraldsen Skuldsettur fyri harðskap Færri brendar tenn í Føroyum Ovurstór dálking í Føroyum Minni góðgæti gevur betri tenn, og neyvan nakra aðrastaðni hevur gongdin í tannheilsuni verið so positiv sum í Føroyum. Mynd: Álvur Haraldsen. C M Y K 17 16