týsdagur 12. november 2002síða 9

16 Nr. 217 - 12. november 2002 Nr. 217 - 12. november 2002 17 Malan Marnersdóttir Jens Pauli Heinesen hevur lýst nýtíðar og nútímans Føroyar. Við umfatandi prosaritverki sínum hevur hann skrivað ta stóru før- oysku samfelagsskaldsøg- una eftir at eitt tíðarskeið í hjálandalíku støðu Føroya endaði við seinna heims- bardaga og varð avloyst av okkara tíðar-skeiði, Heim- astýris-Føroyum. Skaldsøgurnar hjá Jens Paula Heinesen lýsa hugs- anir og hugsanarligar skip- anir, sum hava gjørt seg galdandi í Evropa. Hann lýsir ikki arbeiðslívið, sjó- manslívið ella fiskivinnu- samfelagið eins og Martin Joensen og Heðin Brú gjørdu. Heimurin hevur í skaldsøgunum hjá Jens Paula Heinesen fylgt broyt- ingini inn í tað vinnu- og tænastusamfelag, sum vit nú hava, og sum nú sigst vera á veg at gerast eitt vitanarsamfelag. Tað, sum søgupersónarnir hjá Jens Paula Heinesen hugsa og kjakast um, eru idéer, hugs- anir og tankar um lívið, um nøkur ætlan er við tí, um náttúruna, djórini og ikki at gloyma politikkin. Arbeiðið er eitt miðal til at sleppa at liva og hugsa - lønararbeið- ið er ikki lívið í skaldsøg- um hansara. Orðaskiftini hesa seinastu tíðina um sjónleik og samlív benda á tað sama. Í øllum skaldsøgunum hjá Jens Paula Heinesen snýr tað seg um listamann- in og samfelag hansara. Listafólkini gera myndir av heiminum: samfelagnum og politikkinum, lívinum og náttúruni. Tískil kunnu verkini síggjast sum tekin um heimin og kanska tekin upp á heimin. Leikluturin hjá listafólkinum Rithøvundurin er í ritverk- inum hjá Jens Paula Heine- sen altíð til viks ella stadd- ur í útjaðaranum á samfe- lagnum. Viðhvørt letur hann seg brúka av politisk- um áhugamálum, viðhvørt er hann sjálvur flokspolit- iskt virkin. Viðhvørt nær rithøvundurin ikki at koma fram sum í Yrkjaranum í Selvík, ella hann letur seg við ringum tannabiti brúka av fasistiskum kreftum í bygdini sum í Tú upphav- sins heimi. Hon kom út í 60’unum og umfatar eisini eina uppgerð við ta støðu, sum grindadráp hevði og hevur sum symbol fyri ‘tað føroyska’ og ‘føroyingin’. Nú aftaná sær uppgerðin við hugburðin um grinda- drápið út sum eitt seismo- grafisk tekin um djúp løg í mentanini, sum seinni eru komin upp á yvirflatan. Kanska frá eini aðrari síðu enn væntað, men kortini. Myndin í Tú upphavsins heimi verður útgreinað á annan hátt og víðkað í Frænir eitur ormurin. Hon er ein mynd av einum Før- oyum, har alt demokrati verður sett úr gildi, har summi verða fyribeind av politiskum ávum, og summi gifta seg strategiskt. Skaldsøgan hevur tveir høvuðspersónar. Ein po- litikara við eini fortíð at hevna eins og Sjúrður í Sjúrðarkvæðunum. Og ein rithøvund, sum lýsir alla leiðina hjá honum gjøgnum politisku "skúlingina" og kærleikan fyrst til dóttur politiska mótstøðumannin, síðani til dóttur ideologisku forkonuna í flokkinum, og til hann at enda doyr. Fræn- ir eitur ormurin er eisini ein serstøk skaldsøga í før- oyskum bókmentum, av tí at hon fer fram á væl kendum plássum, sum eru nevnd við røttum navni. Leikpallur hennara er Havnin, har søgupersónar- nir hittast á Tinghúsveg- num, ganga í skúla í Hoy- dølum, búgva í Munka- stovuni, úti í Grønlandi og á Velbastaðvegnum, koyra eftir Marknagilsvegnum og brenna bøkur á Vaglinum. Somuleiðis ógvuslig, men á heilt annan hátt, er Tey telgja sær gudar. Tað er ein skaldsøga um fólk, ið hvør á sín hátt ímynda sær eitt lívsinnihald, sum vísir seg at vera meira ella minni falskt. Pápin at teimum trimum Leonardo, Rubens og Pikasso vildi fegin verið listamálari, men í staðin fyri sjálvur at gerast lista- maður, gevur hann synun- um glæsilig listamanna- nøvn. Heldur ikki teir koma undan sum listamenn. Skaldsøgan lýsir hesar miseydnaðu listamenninar gjøgnum eina sálarfrøði- liga teori - hjá Alfred Adler - um, at tað eru minni- og undirlutakenslur hjá fólki, sum fáa tey at útinna vald og harðskap. Skapandi tilgongdin Í høvuðsverkinum, teimum 7 bindum Á ferð inn í eina óendaliga søgu, er tað sjálv menningarleiðin hjá høv- undinum, sum er høvuðs- evnið: Barnaár, skúlatíð, ungdómsár og lestrarár, sum er full av upplivingum og hugsanum um lívið, náttúruna og deyðan, menniskjuna, samveruna og einsemið. Í miðdepli er skapandi tilgongdin: Fyrst skal alt upplivast og hugs- ast, tað skal staðfestast, og síðani kann tað verða skriv- að, tá ið búningin er rokkin. Upplivingarnar hjá Hugini eru ikki stórt øðrvísi enn tær, tey flestu onnur hava gjøgnum lívið. Men í Á ferð inn í eina óendaliga søgu verða tær gjørdar til tað mest ótrúliga og merkiliga gjøgnum tað frásagnar- kynstur, ið eyðkennir skaldsøguna. Hon leggur fyri við, at Hugin verður burturfluttur av eini ungari konu í hvítum turriklæð og gummiskóm, sum eingin í bygdini kennir. Tríggjar dagar seinni verður hann funnin langt burturi í hag- anum. Tilburðurin eltir hann í ymsum líki gjøgnum barna- og unglingaárini. Tá ið dóttir ta konuna, sum fann hann aftur, mong ár seinni kemur til bygdar og fortelur Hugini, at tilburð- urin er til, og hann forelskar seg í henni, er Hugin búgv- in at fara at skriva hesa stóru skaldsøgu. Tískil end- ar skaldsøgan, sum hon byrjaði, við lýsingini av konuni, sum kemur og bið- ur tann 3 ára gamla dreing- in koma við. Tað ljóðar kanska sum Á ferð inn í eina óendaliga søgu viðger eitt trongt bygdasamfelag. So er ikki, ikki bara. Eitt nú er tað mesta av gongdini tíðarfest við tilburðum úti í heimi, serliga tilburðir í heims- bardaganum og í kalda krígnum verða brúktir til at festa søguna í tíðini. Hesir tilburðir hava týdning fyri tey mongu orðaskiftini í skaldsøguni um list og bók- mentir, samfelagslig sjón- armið og politiskar hug- sjónir, sum á henda hátt verða sett í ein alheims samanhang, sum er ser- stakur í føroyskum bók- mentum. Skaldsøgan er eitt dømi um at "hugsa globalt og virka lokalt". "Føroyska muran" Ritverkið hjá Jens Paula Heinsen umfatar harafturat eina ørgrynnu av stuttsøg- um. Summar koma fyri aftur í Á ferð inn í eina óendaliga søgu í "rættari" raðfylgju og "røttum" sam- bandi, men har eru aðrar, sum eru sannar perlur. Eitt nú tann stutta "Rógv, son- urin, rógv!" um faðir og son á floti, tá eldur kemur í bátin. Jens Pauli Heinesen hevur roynt seg sum erot- iskan høvund og sum humorist ella satirikara við søgunum um Sámal Mattias, hann sum eisini er høvuðspersónur í Reka- manninum. Við honum setur Jens Pauli Heinesen ljóskastaran á aðrar partar av "føroysku muruni", sum tey flestu ivaleyst ikki so fegin vilja vera við. Og við Brúsajøkli hevur hann sett fortíð og nútíð, søgn og hørð facts saman í eina skemtiliga og atfinningar- sama mynd av nýtíðar Før- oyum, so hvørt mansbarn skilur boðskapin. Samfelagslýsarin Tað er eitt fjølbroytt ritverk, Jens Pauli Heinesen hevur skrivað. Hann hevur gjørt skaldsøguna til ein mo- dernaðan føroyskan miðil. Stóra føroyska samfelags- lýsandi skaldsøgan um miðjuna av 20. øld er skriv- að, og tað er Jens Pauli Heinesen, sum hevur skriv- að hana, tí í skaldsøgum hansara umskarast tjóð- skaparligur hugsanarháttur og onnur meira nútímans hugarák. Hjartaliga tillukku við deg- num og takk fyri verkið! SAMTÍÐARLÝSARIN Jens Pauli Heinsen 70 Kom við! Jens Paula Heinesen til heiðurs á sjeyti ára degi Tó eg veit, at dýrgripir finnast og fjalast við gráan eim. (…) Eisini, eisini tá veit eg, at lívið er gáva, eitt dýpi av dýrari tíð, sum øll skulu valla ígjøgnum rekast og villast inní. Eitt dýpi av dýrari tíð - Jens Pauli Heinesen. Kim Simonsen Kimsimonsen@hotmail.com Heðin M. Klein flytir fram røðu á Landsbókasavnin- um, her er rokað av fólki. Hesin tosar fyri Rithøv- undafelag Føroya og heilsar Jens Paula. Skamt eftir hetta var vakra yrkingin: "Eitt dýpi av dýrari tíð" borin fram. Unn Patursson syngur ótrúliga vakurt, ein flott rødd. Mikael Blak spælir kontrabass. Har var upplestur, Eyðun Johannessen læs brot úr: "Frænir eitur ormurin". Landsbókasavnið opnaði eina áhugaverda framsýn- ing í hesum høpi. Har vóru røður fluttar fram, men hugur mín og allir tankar fóru á flog og í allar ættir ……………………… …………………….. Eg hoyrdi Hugin og Duritu fyri mær. Tey hjá inni Pól Martini í grannahúsinum skeldast. Og so hetta Kom við! Kom við! Hetta er huldugentan, ið tekur Hugin við sær. Við hesi hending er lívsleið Hugins løgd, hann sær alt uttaní frá, hetta er gandurin, ið fær hann at gerast øðr- vísi enn onnur, vanlukkan, ið kanska gerst hansara størsta eydna. Hetta er ikki sum við Kay í Snjódrotn- ingini hjá H.C.Andersen, ið fær trøllasplintur í eyga, so at alt gerst kalt, ljótt og ræðuligt. Hugin fær eitt slíkt huldusplintur í eyga og sál, ið fær bygdina, sandin og brimið at gerast ein opinbering av vakur- leika og skaldskapi. Fyri meg var hetta ein vøkur løta, at sita her, tí hetta skald opnaði míni eygu fyri bókmentum, tá eg sjálvur var eitt barn, sum Hugin. Jens Pauli og so Heðin Brú, men her var eingin rómastampur, drýl- eting, og hasin gamli heim- urin var hjá Jens Paula broyttur til ein nýggjan og modernaðan. Frá øllum trongum bygdagøtum full- um av slatri, jantelóg og teim smáu og trongu Føroy- um, ið eg kendi alt ov væl, trein ein miðeuropeiskur intellektuellur høvundur fram, og eins og William Heinesen kláraði hann at siga frá, og endurskapa stór temu, ið æviga liva innan alla list. Allastaðni í skald- skapinum hjá Jens Paula er bardagin hjá tí intellektu- ella lýstur, sum bardagin móti bøðilinum, ella móti tølandi lívsumstøðum. Jens Pauli hevur altíð verið eitt modernað menniskja, ið skrivar um tað nívandi, tað vandamikla, lítlu bygdina sum bøðil, um trá, um agg, kynsdráttin og um gandin í lívinum. Hjá honum fann eg onkran at "tosa við" um Gud og um Illamann, um list og vakurleika. Sum Jógvan Isaksen tekur til, so var bæði hjá Williami og Jens Paula menniskjað kjarnin, meðan himmalin ikki er ein viðkomandi veruleiki. Hetta er heilt ótrúligt hjá teim flestu enn í dag, men veruleikin hjá intellektuellum og lista- fólkum í 20. øld. Her er eisini møguligani svarið, hví Jens Pauli ikki (undan- tikið er søgan um Reka- mannin) er ein meiri fólks- ligur føroyskur høvundur. Eg vaks til í eini tíð, har vandin fyri atomkríggi var alnærverandi, eg kendi geislavirkið í hvørjari kyknu sum barn, har eg mangan sat og sá út í regn- fullar dagar, gjógnum vind- eyga og hugsaði, um bakk- arnir, fjørðurin og um øll húsini nú fara at standa tóm? Um ikki so frægt sum eitt heimalamb fór at liva eftir, tá nú atombumban fór at bresta? Eg vónaði at doyggja av bjarta ljósinum, so eg ikki skuldi finna øll hini deyð. Men fór enda- tíðin at koma fyrst. Jo- hannesa opinbering ræddi meg, eins og henda ræðu- liga bók ræddi Hugin. Eg fann tó ugga í listini. Hjá Jens Paula var eingin hálovan av bygdini, heim- landinum men ein djúp samkensla við ofrum sum við bøðili. Ikki nakað agg mótvegis bygdini ella lívinum. Hjá honum møta vit eini endurvinning av einum mistum heimstað, æviga eiga vit kanska bert tað farna. Í skaldaheimi Minnir duttu á meg tá eg fann bókina: "Yrkjarin í Selvík" á framsýningini hjá Landsbókasavninum, ið minti meg um tíðina, tá eg fann røðina av bókum kallað: "Á ferð inn í eina óendaliga søgu". Ongantíð gloymdi eg hasa bókina um: "Yrkjarin í Selvík", hann tekur t.d. til um listina, at: "Sanni veru- leikin liggur oman fyri alt, liggur her uppi og varir um aldur og alla ævi". Hann sær onnur virði enn hini, hevur ein sjónarring, ið skoðar tað æviga og vakra, meðan tey í bygdini spotta hann. Her er stóra temaði; listin mótvegis tí tímiliga samfelagnum; listamaðurin mótvegis borgarliga lívin- um. Hetta er eisini stóra temaði í skaldskapinum hjá Jens Paula. Í skúlaárunum á Strond- um royndi okkara høgt- metti lærari í føroyskum at leggja nakað av mentan í beinini á okkum óargadýr- um við bókini: "Nú ert tú mansbarn á foldum". Hetta var í sjeynda flokki haldi eg, so bókin hevði bert nøkur fá ár á baki tá. Eingi lurtaði eftir hesum manni, ið til fánýtis kastaði perlur eftir eini andligari deyðari fjøld. Men eg var langt frá deyður, kanska eg tá læt sum um eg ikki fylgdi við, kanska fylgdi eg ikki við, men eg hevði fyri langari tíð síðani lisið bókina í loyndum og nógvar av hinum eisini. Eg føldi, at eg var Hugin sjálvur, og at Jens Pauli skrivaði um mitt lív. Sitandi á Landsbóka- savninum kom eg at minn- ast, hvussu eg byrjaði at síggja alt við eygunum hjá høvuðspersóninum í bók- ini: "Yrkjarin í Selvík", hvussu skúlin, bygdin og alt hvarv so líðandi, sum eg sjálvur byrjaði at hvørva inn í ein heim av list, søgu og skaldskapi. Ein bleikur, følin og kanska merkeligur drongur, sum tó helt seg eiga nakað meiri enn tey, sum ráddu, kúgaðu og ræddu ein, eitt atgongu- merki til eina skaldaverð. Hátíðarhaldið var væl- eydnað, sjálvt um eg hevði torført við at lurta eftir, men eg haldi longu eg skilti hatta varliga og lokk- andi: Kom við! Kom við! Jens Pauli bjóðar tær atgongumerkið til stað har: …dýrgripir finnast og fjalast við gráan eim. (…) Eisini, eisini tá veit eg, at lívið er gáva, eitt dýpi av dðrari tíð, sum øll skulu valla ígjøgnum rekast og villast inní. Hugleiðingar á hátíðarløtuni og til framsýningina á Landsbókasavninum í samband við 70-ára dag høvundans 10. november 2002 C M Y K 17 16