mikudagur 13. november 2002síða 8

Nr. 218 - 13. november 2002 15 14 Nr. 218 - 13. november 2002 Samrøða við háskúla- stjóran, filosoffin og skaldið Róa Paturs- son um ein aktuellan spurning, sum er frammi í almenna kjakinum í Føroyum - humanismu SAMRØÐA Kim Simonsen "Skalt tú skilja økonomisku politisku gongdina í sam- felagnum mást tú seta teg inn í tað, sum hevur við pengar, vinnu, arbeiði og politikk at gera. Tann, ið hevur lisið Bíbliuna, Illiónskvæðið ella Bhaga- vadgita, hevur óivað onkrar andligar fyrimunir fram um tann, sum einki kennir til hesar klassikarar, men kann ikki brúka hesar tekstir sum síðsta orðið í eini diskussión um dagsins vandamál. Tað er hetta, sum humanisma leggur dent á: øll menniskju eru líka - ikki eins - og eingin kann tiltuska sær moralsk- an framíhjárætt." Rói Patursson Kim: - Hvat er humanisma? Rói: - Tað er allarhelst ómøguligt at geva eina de- finisjón, sum allir human- istar taka undir við. Part- víst tí talan er um eitt kensuborið "ja-orð", sum nógv onkusvegna vilja brúka um sína egnu lívsáskoðan. Og partvíst tí tað í roynd og veru finnast ymisk sløg av humanist- iskum felagsskapum, rørsl- um ella "skúlum". Tað eru kristnir, marxistiskir, eksi- stentialistiskir, jødiskir, ateistiskir, vísindaligir, etiskir og næstan-hvat- sum-helst humanistar. Í eini orðing hjá Internatio- nal Humanist and Ethical Union eitur tað m.a.: "Hu- manisma er ein demokrat- isk, ikki-teistisk og etisk lívsáskoðan, sum leggur dent á ábyrgd og rætt menniskjans til at forma sítt egna lív og at geva tí meining." Tann sekulera, ikki- religiøsa, humansiman, kann kanska best lýsast sum ein hugburður, ið er sprottin úr eini ásannan av, at mannaættin sjálv uttan yvirnatúrliga hjálp er noydd at vinna á vanda- málum tilverunnar. Eingin uttan vit sjálvi - um nakar yvirhøvur - kann svara teimum spurningum vit seta, og tað eru ikki gudar, men vit sjálvi, sum mugu gera heimin til eitt gott stað at vera í. Humanisma og humanitetur Kim: - Er humanisma og humanitetur, tað at vera humanur, tað sama? Rói: - Tað átti tað helst, men er tað ikki altíð. Humanitet, menniskjalig- heit, er nakað vit vísa í verki og ikki nakað vit kunnu nevna ella definera okkum til. Nógv av teim- um, sum útinna munandi humaniter avrik, virka útfrá ikki-humanistiskum sann- føringum og millum teirra, sum ikki luttaka í humani- terum virksemi finnast eisini humanistar. Nú veit eg ikki, um eg havi skilt spurningin rætt, men um tað humana kunnu vit eisini spyrja: hvussu langt røkkur ella eigur okkara humani- tetur at røkka: djóraheimin, planturíkið? Kunnu vit meiningsfult siga ella krevja, at humanitetur eigur at liva upp til tað vald, sum okkara vitan og teknologi hava givið okkum? Kim: - Er ein hugsan aft- an fyri humanismuna sum tilgongd, tvs. er ein hug- myndafrøði ella ein heim- speki aftanfyri hetta navn? Rói: - Nútíðarhumanism- an hevur støði í Upplýsing- arfilosofiini, sum í sínum lagi bygdi á klassiska filo- sofi. Men samtíðis hevur humanisman røtur bæði í hebraiskum, indiskum og kinesiskum tradisjónum. Fyri Upplýsingarhuman- ismuna var tað tó serliga umskiftið frá mytologi- serandi til grundgevandi og kritiska hugsan, sum fór fram í tí fornu griksku mentanini, ið hevði týdn- ing. Tað vóru hugsarar sum Locke, Hume, teir fronsku upplýsingarfilosoffarnir og Kant, sum innførdu, kanska uppfunnu, ta humanistisku optimismuna: Tað vitborn- skilið er evsti myndugleiki í øllum andligum ella in- tellektuellum spurningum og merkir hetta, at menn- iskjað er sjálvstøðugt mo- ralskt sæð. Við skilagóðari útbúgving og vísindaligiari vitan fer mannaættin sum frálíður at frígera seg frá allari yvirtrúgv og byggja ein skilagóðan heim. Tað góða og meiningsfulla lív- ið er ein ítøkiligur møgu- leiki, og heldur enn til fánýtis at royna at fáa skil á Guds ætlan eiga vit sam- bært upplýsingarhugsjónini at granska náttúruna, sam- felagið og menniskjað fyri at skapa eina betri verð. Demokrati, talifrælsi og tolsemi skulu tryggja, at allar menniskjaligar resurs- ir, øll politisk og átrún- aðarlig sjónarmið, skuldu sleppa framat í tí stóru samrøðuni, hvørs einastu autoritetar eru skilið og tann góði viljin - tí grund- leggjandi er menniskjað gott. Í dag kann tann upp- runaliga humanisman tykj- ast í so góðvarin. Tann postmodernistiska kritikkin haldi eg vera sjálvmót- sigandi, tá tað snýr seg um spurningar um sannleika og veruleika, men tann filo- sofiska avdúkingin av naivitetinum í tí human- istisku trúnni á tað óhefta subjektið, objektiva skilið og sjálvsagda framburðin má takast í álvara, um hu- manisman framvegis skal vera eitt sannførandi al- ternativ til totaliterar ideo- logiir og trúarlærur. Øll trúgva - tíbetur Kim: - Sum heimspekingur - kanst tú siga - um vit í Vesturheiminum eru um at gerast ein sekulerur heims- partur, gudleys menniskju ella er hetta ein vanlig mis- skiling? Rói: - Sekulariseringin er ein stútt og støðug tilgongd. Men eg haldi ikki, at hetta er tað sama sum, at øll sum frálíður gerast "gudleys menniskju". Tað hava altíð verið relativt fá, sum vóru treytaleyst trúgvandi, eins og tað altíð hava verið fá, sum vóru ateistar. Hava tey flestu ikki okkurt slag av tillagaðari trúgv, kanska vantrúgv? - mann trýr eitt sindur henda veg og eitt sindur handa veg, sum tað nú einaferð hóskar seg - tíbetur, annars hevði einki grannalag verið tolandi. Annars er sekularisering sum so ikki nakar sjálv- støðugur máttur, men eitt úrslit av ómetaliga nógvum hendingum, hugsanum og gerðum í gerandislívi, politikki og mentan. Kanska er tað møguligt at samanfata hetta í tí sannroynd, at vit í minni og minni mun góðtaka grund- gevingar, ið vísa til tradi- sjón og autoritet. Skalt tú grundgeva moralskt nyttar ikki at sitera hvørki Ari- stoteles ella Bíbliuna, tú mást fara inn í spurningin sjálvan og argumentera, ja - moralskt! Vilt tú skilja náttúruna, mást tú granska náttúruna. Skalt tú skilja økonomisku politisku gongdina í samfelagnum mást tú seta teg inn í tað, sum hevur við pengar, vinnu, arbeiði og politik at gera. Tann, ið hevur lisið Bíbliuna, Illiónskvæðið ella Bhagavadgita hevur óivað onkrar andligar fyri- munir fram um tann, sum einki kennir til hesar klassikarar, men kann ikki brúka hesar tekstir sum síðsta orðið í eini diskussi- ón um dagsins vandamál. Tað er hetta, sum human- isma leggur dent á: øll menniskju eru líka - ikki eins - og eingin kann til- tuska sær moralskan fram- íhjárætt. Kim: - Kann humanism- an gerast ein trúgv - ein nýggjur guddómur, sum t.d. Luc Ferry meinar um mannarættindini? Rói: - Tað er altíð ein vandi - menniskjað er tað, sum vit øll vita, segði Demokritos - og vit vita frá okkum sjálvum, hvussu skjót vit eru at gera okkara egnu sannføringar til nakað absolutt. Kim: - Hava dannilsi, humaniora og humanisma nakað við hvørt annað at gera? Rói: - Eftir túsund ára gloymsku, meðan kristin- dómurin var einaráðandi í Europa, verður tann forn- grikska humanisman end- uruppdagað júst sum "Studia humanitatis". "Hu- manisma" verður uppruna- liga brúkt sum eitt frá- merki í mun til ta vísinda- ligu og matematisku granskanina: "humanistar" vóru lærarar og studentar, sum fingust við retorik, grikskt og latínskt mál, søgu, estetik og etik. Upp- runaliga var dannilsi kanska mest ein spurningur um at hava elegansu og stíl í skrift og talu - í grundini ein hugsjón um ta góðu útbúgvingina. Ikki fyrr enn í 19. øld, sum eg havi skilt tað, vann tankin fram, at menniskjað skuldi "dann- ast" í týdninginum "menn- ast og kultiverast" so tann sanna menniskjaliga veran, sum í grundini var skila- góð, kundi realiserast. Fremmandagerð Kim: - Sartre, Adorno og Frankfurtaraskúlamenninir tosaðu nógv um fremm- andagerð. Sosiologar sum Weber, eins og yrkjarin Brecht royndu at vísa okkum tað í verki innan leiklistina, ið var henda "verfremdungseffekt". Í eksistentialistiskari heim- speki hava bæði Heidegger og Sartre hildið á at spyrja. Nakað tað sama sum Kierkegaard setur spurn- ingar um menniskjans frælsi og val. Hvussu fatar humanisman hesa fremm- andagerð, og hvussu eru viðurskiftini millum hu- manismu og eksistential- ismu? Rói: - Hugtakið og hugs- anin um fremmandagerð og fremmandastøðu menniskj- ans gongur aftur til kristna filosofi. Tey, sum ikki trúu á og kendu Gud, vóru fremmand á jørðini. Seinni verður hetta viðvent – eitt nú í verkunum hjá Feuer- bach: Trúgvin á at Gud er alt og menniskjað lítið og einki, ber í sær, at tann trúgvandi verður "fremm- andur" mótvegis sær sjálv- um. Menniskjað hevur so at siga flutt sína andligu natúru, kenslur, eginleikar, evni og møguleikar yvir á eina veru handan tíð og rúm, sum afturfyri einráðin avger alla meining við tilveruni hjá sama menn- iskja. Tað er í ávísan mun henda hugsanin um "fremmandagerð", sum humanisman hevur yvirtikið haldi eg; men hetta er ikki nakar einfaldur spurningur at svara. Og so er tað hesin vansin við hug- takinum um fremmanda- gerð, at tað kann heftast á so at siga allar nýggjar og ókendar tilgongdir. Viðurskiftini millum eksistentialismu og human- ismu eru áhugaverd, men so fløkt at eg dugi ikki at geva eitt stutt og greitt svar. Men eg ímyndi mær, at ein lýsing av hesum spurningi má byrja við at staðfesta, at humanisturin sær ta menn- iskjaligu natúruna sum eitt grundstøði, meðan eksi- stentialisturin sær ta menn- iskjaligu natúruna sum eitt úrslit av livaðum lívi. Sam- anbera vit ta pragmatisku humanismuna við eksi- stentialismuna hjá Sartre, so er munurin eyðsæddur - tann fyrra setur tað objek- tiva skilið hægst og leggur alstóran dent á, at vit fáa vísindaliga vitan um okkara samfelagsliga og natúrliga umhvørvið - tann seinna setir tað frælsa og sjálv- skapandi individið hægst og hevur lyndi til at skúgva teoretiska vitan til viks. Frá einum humanistiskum sjónarhorni er eksistential- isman irrationell og tilvild- arlig við sínum tosi um, at einstaklingurin frítt skapar seg sjálvan sum menniskja og hevur ábyrgd av síni egnu lagnu. Frá einum eksi- stenialistiskum sjónarhorni er humanisman ein falskur tryggleiki, ella ein ideologi, við sínum tosi um at tað skilagóða menniskja við upplýsing og vísindum kann vinna á øllum myrk- ursins kreftum. Hesar hugsanir umskar- ast sjálvandi á nógvum økjum, men um tað finst ein veruligur felagsnevnari av etiskum ella human- istiskum virðum, tað eru tað ymiskar meiningar um. Heidegger, sum tú eisini nevnir, vendir bakið til modernitet og humanismu. Ístaðin roynir hann at orða eina hugsan, sum fer aftur- um ta vesturlendsku filoso- fiina, tí henda - sambært Heidegger - neyðturviliga endar í oyðileggjandi teknologi og nihilismu. Eg haldi hugsanina hjá Heid- egger vera líka so avbjóð- andi sum ivasama - her er ein samanrenning av my- stikki, morali, vísindateori og politikki, sum kann fáa tankan á flog, men alt ov ofta er tað meir tulkan og giting enn greining og grundgeving. Um tað kann sigast, at religión og humanisma bjóða hvørjum av í stríðnum um, hvørji virði eiga at mynda okkara tilveru, so er tað ikki heilt burtur við at siga, at anti- humanisman hjá Heidegger er triðja avbjóðingin, sum bæði humanisma og trúgv, hvør í sínum lagi, mugu mæla ímóti. Hetta eru sera áhuga- verdir og krevjandi spurn- ingar tú hevur sett, ikki minst hetta um viðurskift- ini millum humanismu og eksistentialismu, men Heidegger hætti eg mær ikki at fara í holt við her og nú, tí so verði eg ikki liðugur hesumegin jól. Men kanska kunnu vit venda aftur til hetta eina aðru ferð? Nútíðarhumanisman hevur støði í upplýsingartankanum Rói Patursson: - Skalt tú grundgeva moralskt nyttar ikki at sitera hvørki Aristoteles ella Bíbliuna, tú mást fara inn í spurningin sjálvan og argumentera, ja - moralskt! Vilt tú skilja náttúruna, mást tú granska náttúruna. Skalt tú skilja økonomisku politisku gongdina í samfelagnum mást tú seta teg inn í tað, sum hevur við pengar, vinnu, arbeiði og politik at gera Rói Patursson, heimspekingur og skald: - Humanisma leggur dent á, at øll menniskju eru líka - ikki eins - og eingin kann tiltuska sær moralskan framíhjárætt. C M Y K 14