leygardagur 23. november 2002síða 15

burðin mótvegis mentan og persóns- og trúarfrælsi vísti, at millum 60 og 70 % stuðlaðu teimum umskipanunum. "Eg haldi, at hetta er ein álitis- váttan, og úrslitini eru grundar- lag fyri vón um, at tá ið vit hava lært at nýta hesi tøl, ið Pere- stroika hevur givið okkum, fer tað at bera til at byggja eitt frælst og demokratiskt Russland," segði fyrrverandi forsetin. "Russiska fólkið vil búgva í hesum fram- tíðar Russlandi. Einki fær vent gongdini nú, so sæð í hesum ljósinum er Perestroika eydnast til fulnar." Gorbatjov nýtti ein part av fyrilestrinum til at vísa aftur at- finningum um, at broytingarnar í Sovjetsamveldinum gingu ov seint. Hann greiddi frá, at tey, ið funnust at honum og hildu, at búskaparligu broytingarnar hendu ov seint ikki høvdu í huga teir trupulleikar, ið stóðust av at fremja munagóðar broytingar í tronga og torskilta bygnaðinum í flokkinum og samfelagnum. "Eg varð ákærdur fyri ikki at vera nóg støðufastur, men eg var vísur í, at tað mátti taka tíð at fáa so víttfevnandi broytingar at røkka fólkinum," helt hann fyri. "Arbeiddi eg ov seint? Tað kann væl vera, men landið megnaði eftir mínum tykki ikki at skifta skjótari." Gorbatjov segði, at í einum so stórum og fjøltáttaðum samveldi sum fyrrverandi USSR bar ikki til at vænta sær broyt- ingar eftir einari nátt. "Um tú krevur ov víðfevndar broytingar ov skjótt, kann tað fáa álvar- samar avleiðingar," segði Gorba- tjov. "Fjølmiðlarnir vildu vera við, at eg fór at víkja fyri konserva- tivu kreftunum." Hann gav teim mongu vónríku millum áhoyrar- arnar, ið hann ein dag væntaði fara at teljast millum heimsins leiðarar, tey ráðini, at ikki ber til at taka allan kritikk til sín. "Tað er ógjørligt at vera øllum til vild- ar. Lurtið eftir umheiminum, vendið ikki deyva oyrað til, men missið ikki málið úr eygsjón, latið tykkum ikki doyva," segði Gorbatjov, sum í 1990 fekk Friðarheiðursløn Nobels. Mikhail Gorbatjov hevði eisini nakrar viðmerkingar til gongdina í heiminum í dag. Hann helt, at heimsins leiðarar eiga at leggja størri dent á "grundleggjandi menniskjalig virði" sum hann málbær seg. Hann segði eisini, at "eingin tjóð eigur at royna at stýra heim- inum úr einum stað" og segði, at møguligu loysnirnar uppá spentu støðuna millum USA og Irak eru tvinnar: at nýta "hernaðarmegi" ella "altjóða rættarskipanina," og hann duldi ikki fyri, at eftir hansara tykki var seinna valið einasti haldgóði møguleiki. "Eg taki fult undir við sam- tyktini hjá Trygdarráðnum," legði hann aftrat, vísandi til samtyktina viðvíkjandi vápna- eftirliti í Irak, ið varð einmælt samtykt fyri stuttum. Svarandi uppá ein spurning um 3-ára langa stríðið millum Russ- land og kekensku uppreistrar- rørsluna segði Gorbatjov, at "um eg var forseti í mínum landi, var hetta stríðið ikki byrjað av fyrstan tíð." Hann segði, at hann helt, at Kekenia átti at verið "eitt lýð- veldi í Russlandi, við serligum sjálvstýri." Hvørja ávirkan hevur Pere- stroika so havt á Russland, Europa, og allan heimin sum heild? Gorbatjov endurgav kin- verska forsetan Jiang Zemin, ið á almennari vitjan í Fraklandi varð spurdur um, hvørja ávirkan hann helt franska kollveltingin hevði havt á heimin: "tað er alt ov tíðliga at siga nakað um tað enn." "Vit fara at finna úrslitið av Perestroika einaferð í fram- tíðini. Broytingar eru settar í verk, nú er bara at lata tíðina ganga sína gongd," helt Gorbatjov. Gorbatjov varð boðin vælkom- in av forsetanum hjá Harvard, Lawrence H. Summers. Summ- ers segði, at broytingarnar, ið Gorbatjov hevði sett í verk, høvdu við sær broytingar runt allan heimin. Hann segði, at í dag kenna næmingarnir ikki til dagarnar undir Kalda Krígnum, tá ið hernaðarligar venjingar vóru eins vanligar og bruna- venjingar. "Heimssøgan myndaði Gorbatjov, og Gorbatjov hevur myndað heimssøguna," segði Summers. "Broytingarnar, ið byrjaðu við Perestroika, eru ikki komnar á mál enn," var niðurstøðan hjá Gorbatjov. "Eitt nýtt ættarlið av russiskum ungdómi veksur upp og fær eina útbúgving í einum politiskt og búskaparligt frælsari Russlandi. Tann ungdómur fer at halda á við broytingum, tá ið tey búnast og taka við valdinum." "Fólk spyrja meg í dag, um Perestroika hevur eina framtíð, ella um tað er farið í søguna. Eg haldi, at Perestroika er enn kom- andi," segði 71 ára gamli Gorba- tjov at enda. "Tá ið eg legði frá mær søgdu fólk, at tíðin hjá Gorbatjov er runnin. Eg svaraði, og svari enn tann dag í dag, at tíðin hjá Gorbatjov er júst byrjað." Sosialurin Nr. 226 - 23. november 2002 9 8 Sosialurin Nr. 226 - 23. november 2002 FYRILESTUR Bartal Nolsøe Poulsen Ikki er altíð so lætt at sannføra meg sjálvan um, at lesnaður so langt heimanífrá er tað rætta; men so eru løtur, har allur ivi hvørvur sum døgg fyri sól. Ein av hesum løtunum var næstsein- asta mánadag, tá ið eg í beiska heystveðrinum, ið hevur lagt seg sum ein doyvandi megi yvir býin, hevði leitað mær stutta teinin niðan á Harvard at lurta eftir hugleiðingum hjá Mikhail Gorbatjov, seinasta leiðaranum av einaferð so máttmikla Sovjet- samveldinum. Eini 2.000 fólk ætlaðu sær at nýta henda amerikanska frídagin á sama hátt sum eg, so trongligt var frammanfyri gamla og glæsi- liga fyrilestrasalinum Sanders Theatre, sum áður hevur hýst so navnframum røðarum sum Winston Churchill, Theodore Roosevelt og Martin Luther King. "Tað var hugaligt at síggja, hvussu nógv fólk høvdu áhuga í at hoyra meg røða," var eitt tað fyrsta Gorbatjov segði, tá ið hann byrjaði fyrilesturin. "Køirnar uttanfyri atgongumerkjasøluna mintu meg á eina nú farna tíð: tað var næstan sum at vera aftur í gamla Sovjetsamveldinum og síggja alt fólkið, ið biðaði eftir at sleppa at keypa eina fløsku av vodka." Av tí at undirtøkan var so stór, avgjørdu fyrireikararnir at taka tveir aðrar salir í nýtslu eisini, so rúm skuldi vera fyri øllum. So varð fyrilesturin sendur beinleið- is á stórskíggja til hinar salirnar. Undir heitinum "Looking back on Perestroika" helt Gorbatjov ein fyrilestur, ið legði áherðslu á, at Perestroika ikki hoyrir fortíð- ini til. Hann segði, at hann helt, at umskipanin, sum førdi við sær avmarkaða einskiljing av sov- jettiska búskapinum, var væl- eydnað, hóast fíggjarligu trupul- leikarnar, ið Russland mátti dragast við í 1980’unum og 90’unum. Fyrilesturin varð hildin á russiskum, men takkað verið beinleiðis tulking bar til hjá okkum, ið (enn) ikki eru so kring í russiskum, at fáa meginpartin við. "Bergmálið av bygnaðarbroyt- ingunum, ið gjørdu enda á fyrr- verandi Sovjetsamveldinum rungar enn í Russlandi og hinum fyrrverandi sovjettisku lýðveld- unum," segði Mikhail Gorbatjov, ið sat við valdinum í Sovjetsam- veldinum frá 1985 til tjóðin, ið hann stóð á odda fyri, fór í upp- loysn í 1991. Ekkóini hoyrast enn í dag, hóast øll mistøkini, ið vóru framd í gongdini, segði Gorba- tjov millum annað í røðu sínari. Hann segði, at mistøk vóru framd bæði innan- og uttanfyri U.S.S.R. Tá ið hann aftaná fyrilesturin svaraði spurningum segði hann, at eitt av mistøkunum, hann hevði gjørt var, at hann ikki hevði syrgt fyri, at økta peninga- renslið frá lutvíst miðspjadda búskapinum førdi við sær støð- ugari marknað. "Fólk tykjast at døma sam- felagið eftir, hvat fæst í handlun- um," segði hann. "Úrslitið varð, at fólk vóru í iva, tey spurdu um Gorbatjov nú var tann besti leiðarin." Fyrrverandi leiðarin segði, at av innlendis mistøkunum, ið gjørd vóru, var m.a. tann feilurin gjørdur, at U.S.S.R. átti at havt umskipað viðurskiftini við lima- londini nógv fyrr, og havt øðrvísi búskaparligar raðfestingar. Gorbatjov segði, at í baksýni mátti staðfestast, at hernaðarligu útreiðslurnar vóru lutfalsliga alt ov stórar í mun til tann pening, ið varð nýttur til at fáa skil á heimabúskapinum. "Saman høvdu tílíkar broytingar lætt um truplu politisku og fíggjarligu broytingina, ið møtti tjóðini aftaná upploysnina." Gorbatjov fanst eisini at al- tjóða samfelagnum fyri mistøk- ini, ið vóru framd í royndunum at hjálpa landinum við at mið- spjaða búskapin undir leiðslu Jeltsins. "Uttanfyri Sovjetsam- veldið vóru leiðararnir í vestur- heiminum ov seinir til at taka til sín broytingarnar hjá samveldin- um," segði Gorbatjov. Og tá ið Sovjetsamveldið at enda fór í upploysn, vóru búskaparligu umskipanirnar, ið Gorbatjov kall- aði "sjokkterapi" alt ov harðar, og førdu tær nógvar russar í fátækraloysi. Skipanirnar, ið eftirmaður hansara Boris Jeltsin setti í verk í Russlandi, og sum førdi landið nærri einum markn- aðarbúskapi, vóru "alt ov víð- gongdar," segði hann. Hóast alt hetta helt Gorbatjov, at perestroika var væleydnað. "Í dag verður kjakast aftur og fram um, hvørt perestroika var neyð- ugt ella ikki," segði hann. Ein meiningakanning, gjørd í 1995, meðan meginparturin av landin- um enn var í armóð vísti, at næstan helvtin av fólkinum helt, at Perestroika var rætta leiðin at ganga. Havandi fíggjarligu trong- støðuna hjá fólkinum í huga helt Gorbatjov, at úrslitið vísti, at fólkið tók undir við broytingun- um. Líknandi kanning, ið tók støði í politisku broytingunum, skiftinum til fleirflokkaskipan, eins og í broytingum innan hug- Gorbatjov nýtti hvast orðalag, tá ið hann undan fyrilestrinum í samrøðu við fjølmiðlafólk fanst at "miseydnaðu roynd- unum hjá USA at sannføra umheimin um, at landið ber størri ótta fyri hópoyðingar- vápnunum hjá Hussein enn fyri egnum oljusáttmálum." – Tað er ein møguleiki fyri, at ST-vápnaeftirlitsmenninir ikki finna haldgóð prógv fyri, at Irak framleiðir kjarnorku- vápn, ella evnafrøðilig ella lívfrøðilig vápn, segði Gorba- tjov. Og kríggj, legði hann aftrat, loysir ikki við vissu trupulleikarnir, ið standast av einaræðisstýri Husseins. – Heldur enn at fremmand- gera Irak og irakiska fólkið eigur USA at ganga á odda í royndunum at fáa Irak inn aftur í heimsbúskapin, segði hann. ST-stongsulin av Irak, ið einamest hevur fingið undir- tøku frá USA og Bretlandi, hevur einans avbyrgt Hussein, og hevur tískil styrgt hansara støðu í landinum, segði Gorbatjov. – Runt um í heiminum, ávaraði Gorbatjov, eru fólk ivasom um veruligu orsøkir- nar hjá USA fyri at hótta Irak við kríggi. – Nógv fólk ivast í, um hetta veruliga hevur nakað við Saddam Hussein at gera. Er stríðið veruliga um hópoyð- ingarvápn? segði hann. Kanska er alt í veruleikanum um hernaðarligar verjuavtalur. Kanska leiðslan í USA hevur størri áhuga í oljuni í økinum. – USA kann ikki leypa avstað til Irak uttan at hugsað neyvt um, hvat umheimurin fer at siga til enn eitt Flógva- kríggj, legði hann aftrat. Ein innrás við USA á odda, ið verður framd áðrenn vápna- eftirlitið er komið at enda, hevði verið "ørskapur" og hevði rættvísgjørt "jungle- lógina." – Eg haldi tað hevði verið gott um USA ikki gloymdi, at umframt síni egnu áhugamál, hava aðrar tjóðir eisini sínar hugsanir um málið, segði Gorbatjov. – Ein friðarlig loysn av Irak-kreppuni hevði ikki bert verið USA at frama, men eisini russisku oljufeløgunum, ið hava sett pening í oljuøkini í landinum. Hann hevði eina líknanði loysn uppá kreppuna í Keken- ia, sum hann segði einans kundi loysast við politiskum samráðingum. Men hann sýndi sín fulla stuðul til Putin forseta, og fanst at upp- reistrarmonnunum fyri ikki at ganga góðviljaða uppskoti Putins um samráðingar á møti. Gorbatjov segði, at mátt- miklu leiðararnir í vestur- heiminum, eisini Putin og Bush, mugu ásanna, at vaks- andi ójavnaðurin í heiminum er orsøk til ósemjur og førir spentar støður millum rík og fátæk lond við sær, hetta í einari tíð, tá ið politiskt sam- starv darlar aftaná altjóða fíggjarligu sameiningini. At enda ávaraði hann USA ímóti at grunda sín politikk ov nógv á tær hóttanir ímóti tjóðartrygdini, sum komu í kjalarvørrinum av 11. september. – Eg vil bara ávara ímóti, at óttin hjá amerikanska fólkin- um verður nýttur til at gera nakað, ið kann fáa álvarsamar avleiðingar, segði hann. Vaksandi ójavnaðurin í heiminum orsøk til ósemjur Perestroika er enn komandi – Í dag verður kjakast um, hvørt perestroika var neyðugt ella ikki. Ein meiningakanning, gjørd í 1995, meðan meginparturin av landinum enn var í armóð vísti, at næstan helvtin av fólkinum helt, at Perestroika var rætta leiðin at ganga. Havandi fíggjarligu trongstøðuna hjá fólkinum í huga vísti úrslitið, at fólkið tók undir við broytingunum, segði Mikhail Gorbatjov í fyrilestri, sum Bartal Nolsøe Poulsen var til í seinastu viku á Harvard »Perestroika er eydnast til fulnar,« segði Gorbatjov Mynd: Justin Ide/Harvard University News Office Gorbatjov helt, at Irak eigur at sleppa innaftur í hitan Mynd: Justin Ide/Harvard University News Office C M Y K 29 28