hósdagur 7. mai 1987síða 4

— Try smittað funnin í Før- oyum. Óhugnalig tøl úr ødrum londum. Landslæknin hevur nú fingið fráboðan um trý fólk i Føroyum, sum hava fingið ávíst andevni móti AIDS-virusinum. Fyrstu ferð hetta and- evni, HIV-andevni (HIV = Human Immuno- deficiency Virus), varð ávíst hjá fólki i Feroyum var i september í fjør. Ongin hevur tó fingið sjúkuna AIDS í Feroyum. Hildið verður, at millum 20 og 30% av teimum, sum fáa ávíst HIV- andevni í blóðinum, fáa AIDS tvey, fýra ella fleiri ár aftaná. Læknar, sum fáa at vita, at HIV-andevni er í blóð- royndum, teir hava tikið, hava ikki skyldu at boða landslæknanum frá hesum. Hinvegin hava teir frá- boðanarskyldu um sjúku- tilburðir. Hetta er eisini galdandi í Danmark. Landslæknin upplýsir, at í Danmark vita heilsu- myndugleikarnir um knappliga 1700 fólk, sum hava HIV-andevni í blóð- inum. Og 1. april í år høvdu 150 fólk fingið herviligu AIDS-sjúkuna. Umleið helvtin, 78, eru deyð. Soleiðis smittar AIDS AlDS-virus smittar við kynsligum sambandi og við blóði og ávísum blóðúrdráttum. Smitta frá móðir til barn kann henda í lívmóðrini ella í sam- band við fødingina. Tann langa tíðin, sum gongur frá tí eitt fólk er smittað og til sjúkueyðkennini fyri AIDS virus smittu kunnu vísa seg — um so er, at sjúku- eyðkenni yvirhevur koma — ber í sær, at stórur vandi er fyri, at smittandi, sum kenna seg heilt frísk, kunnu smitta onnur. Tað hevur týdning at leggja áherðslu á, at smitta ikki verður borin manna millum á annan hátt enn her nevnt. Ti er gott at vita hetta: ikki er vandamikið at nerta við ein, ið er smittað- Vandi er eingin av at taka onkran lut, sum smittað fólk hevur nomið við. Smittan verður ikki borin gjøgnum luftina. Smittan verður ikki borin við mati. Eingin verður smittaður av baðivatni, sum sjúk- lingurin hevur verið í. Hesi eru í vanda Ávísir bålkar av fólki eru í serligum vanda fyri at verða smittadir. Tað snýr seg um hesar bólkar: Homoseksuellir menn (menn ið hava kynsligt Biseksuellir menn (menn ið hava kynsligt sam- band bæði við menn og kvinnur). Fólk, ið vannýta rúseitur við at spræna tað innan- æðra i»stikknarkomanar«). Fólk vid bisðarasjúku. Fólk frá Haiti og afríkanskum londum seriiga kring linjuna lækvator). Tey. i6 kynsligt samband hava við fólk í omanfyri- nevndu bótkum. Talið veksur óhugnaliga skjótt. Í juni 1985 vóru 47 AIDS-tilburðir i Dan- mark. 14 mánaðir seinni, 1. september 1986, vóru teir 105 í tali. Eisini í einum eðrum grannalandi hjá okkum, Íslandi, eru telini ræðandi. Tann 1. oktober í fjør var HIV-andevni ávíst hjá 30 fólkum. 30. juni vóru tveir AIDS-tilburðir skrá- settir. 1. desember eru teir vorðnir fýra. Og ein sjúk- lingur er tá deyður. Í USA, har sjúkan AIDS fyrstu ferð varð funnin, hetta var fyri seks árum síðani, vóru tann 6. apríl í ár komin 19.537 nevn á deyðslistan. Sama dag vóru skrá- settir 33.720 tilburðir. Millum teirra vóru 2.266 kvinnur og 475 bern! Veksturin er stórur. Í apríl 1985 vóru 10.000 blivin sjúk. Í juni 1986 fór talið upp um 21.000. Og tá vóru út við 12.000 deyð. Landslæknin, Høgni D. Joen- sen, sendi i ok- ; tober í fjør út eina frágreiðing um AIDS. Hann heldur, at nú er stundin komin at endur- taka hesa frá- greiðing. | Landslæknin sigur, at tað eru ikki nøkur ó- væntað tíðindi, AIDS-smittan finst í Føroyum. Tí hví skuldu Føroyar verið einasta land í Europa, har hon ikki er? Vit prenta her frágreiðingina hjá landslækn- anum: Tey, ið verða smittað við AIDS-virus framleiða næstan ell andevni ímóti hesum. Hetta merkir tó ikki, at virus doyr, og at smittan heldur uppat, sum vant er at vera við virusígerðarsjúkum. Hes- ar serligu umsteður bera í sær, at ávísing av HIV- andevni í blóði vísir ikki bert, at fólkið er vorðið smittað við AIDS-virus, men eisini at hann ella hon má sigast at kunna smitta onnur. Smittuferið er ymiskt, men varir helst nógv ár, kanska alt lívið. AIDS smittar ikki við vanligari nerting, men bert við kynsligari sam- veru og við blóðinum. Uttan vanda kunnu vit Nr. 51 — 7. mai 1987 sostatt halda fram at sýna eymleika og samhuga hver ímóti eðrum. HVAT ER AIDS? Tað skilst, at AIDS er ein ógvuliga álvarsom sjúka. Gávurnar hjá manna- kroppinum at verja seg fyri = ávísum ígerðar- sjúkum og fyri einum ill- kynjaðum vekstri, ið nevnist Kaposi's sarkom minkar í stórum. Hetta sæst ikki hjá fólkum, har mótsteðuferi er, sum tað eigur. Mótsteðuferi okk- ara verjir okkum móti ígerðarsjúkum og helst eisini = móti summum vekstrum. Mótsteðuferi (órinsverjan), er ein rætti- liga fløktur sinåmillum leikur millum ymisk sløg av hvítum blóðkroppum. áður nevnt er bilandi mótsteðuferi í sambandi við sjúkuna AIDS íkomin. Hon er fingin og sostatt ikki við- fodd. Í dag vita vit, at bil- andi mótsteðuferi er elvt av einum virus, ið verður nevnt Humant T-lymfo- tropt virus typa III, stytt HTLV-III, ella LAV, HIV, her eisini nevnt AIDS-virus. Virussjúkur gera, at kroppurin framleiðir and- evni, sum royna at gera av við smittuevnið. Í flestu smittandi sjúkum eydnast hetta, og tá ið andevnini Sum hava gjørt arbeiði sitt, sc smittar ein ikki longur. Og í fleiri forum verður ein tá ikki sjúkur aftur av somu smittandi sjúku. Tey, ið verða smittað við AIDS-virus, framleiða næstan øll andevni móti tí. Hetta merkir tó ikki, at virus doyr, og at smittan heldur uppat, sum vant er at vera við virusígerðar- sjúkum. Hesar serligu um- steður bera við sær, at ávísing av HIV-andevni í blóði vísir ikki bert, at fólkið er vorðið smittað við AIDS-virus, men eisini at hann ella hon má sigast at kunna smitta. Smittu ferið er ymiskt, men varir helst nógv ár, kanska alt lívið. ÍGERÐARTÍÐ OG SJÚKUTEKIN AIDS-virus-ígerðarsteðan kann ógvuliga væl koma fyri heilt uttan sjúkueyð- kenni. Hjá teimum, har sjúkutekin vísa seg, er ígerðartíðin, tað er tíðin frá ein er smittaður og til sjúkan vísir seg, ymisk. Sjúkutekin kunnu vera trupulleikar, ið hava varað í fleiri mánaðar við ringari, meði, nógvum fepri, ring- um sveitta um náttina, ringum lívsýki (diarré), lættnan uttan kenda orsek, hovnir eitlar, serliga á hálsi og undir hondum. Eitlarnir kunnu annaðhvert vera eymir ella ikki sárir. Ein partur av teimum smittaðu fáa seinni lívshóttandi ígerð- arsjúku og/ella Kaposi's sarkom sum vekstur í húðini ella aðrastaðni. I hesum seinast nevndu fer- um verður sjúkan AIDS staðfest. Hildið verður, at and- evni móti AIDS-virus vísir seg í blóðinum um- leið tveir mánaðar eftir, at smittan er farin fram. Ó- vissa er kortini um hetta, Ring og spyr! Ert tú í iva um okkurt viðvíkjandi AIDS, kanst tú ringja til AIDS-injen i Danmark. Nummar 01 911119 svarar kl. 09.00 - 23.00 allar dagar. Nummar 09 911119 svarar alt samdegrið allar dagar. kanska kunnu fleiri mánaðir ganga, til andevnið kemur hjá einum, ið er smittaður. Hjá einstøkum verður einki andevnið framleitt hóast smittu. Ígerð við AIDS-virus kann sostatt elva frá ong- um trupulleikum til lívs- hóttandi sjúkur. Sjúkuav- gerðin. AIDS er bert gald- andi fyri tær álvarsam- astu lívshóttandi steður- nar i AIDS-virus ígerðini. Avgerð må takast I hvørjum einstøkum føri Tað verður avgjert hverjum einstøkum føri hvussu møguligir AIDS sjuklinga Førovun KUÍU VIOZErast un Ler skulu vidgerast her i land inum ella sendast til Dan- markar, upplysir lands- læknin, Høgni Debes Joensen AIDS-sjúkan kann koma fram á so nógvan hátt, at tað ber ikki til at gera nakrar avgjerdar reglur um, hvussu berast Eyðkvæmi á føroyskum Sjúkan AIDS eitur á føroyskum eyðkvæmi, sigur landslæknin í frágreiðing síni. AIDS er stytting fyri Acquired Immune Deficiency Syndrome, á føroyskum: samheild av sjúkueyðkennum elvd av fingnari órinsbilan. skal at, tá, og um, fyrstu AIDS-sjúklingarnir = eru veruleiki i Føroyum Støda má takast til spurningin í hverjum ein støkum føri hd