mikudagur 4. desember 2002síða 5

8 Nr. 233 - 4. desember 2002 Nr. 233 - 4. desember 2002 9 -Verður talan um munandi oljuvinnu á føroyskum øki, fer tað at seta ómetalig stór krøv til myndugleik- arnar, skulu samfel- agsárinini ikki gerast so ógvislig, at vit verða kollrend. Ikki minst skyldurnar móti umhvørvinum og eftirkomarunum eiga at viga tungt, tá ein møgulig oljuvinna fer í gongd av álvara skrivar Halgir W. Poulsen, advokatur UNDIRGRUNDAR- SØGA Halgir Winther Poulsen -Hvussu byrjaði tað? Hend- an spurningin bað blað- stjórin meg siga nøkur orð um til eitt "oljublað", hann hevði ætlanir um at geva út sum serblað til Sosialin í tilevni av komandi oljuráð- stevnu, ið Oljuvinnufelagið skipar fyri í Norðurlanda- húsinum. Hvussu byrjaði tað í grundini? Hugsa vit um, nær oljan gjørdist í føroysku undir- grundini - væl at merkja um nøkur olja goymir seg har niðri, hvat vit vita ov lítið um enn, hóast tað sindrið higartil er funnið - skulu vit langt aftur í tíðina, helst eini hundrað miljónir ár. Í okkara stuttmintu tíð- um, har alt tykist at hava tí- líkan ovurhonds skund, ger tað helst einki, at tað onk- untíð verður mint á hetta tíðarperspektivið. Hugsa vit hinvegin við spurningin um, nær vit fingu ræðið á møguligari olju í føroysku undirgrundini, soleiðis at skilja, at tað eru okkara egnu myndugleikar og eingin annar, ið hava lóg- gávu- og umsitingarvald á tílíkari olju, er dagurin tann 11. september 1992, tá semja varð gjørd millum donsku stjórnina, umboð- aða av Poul Schlüter, for- sætismálaráðharra, Uffe Elleman Jensen, uttanríkis- ráðharra og Anne Birgitte Lundholt, vinnumálaráð- harra, og Føroya landsstýri, umboðað av Atla Dam, løg- manni og saman við honum landsstýrismenninir Jógvan Sundstein og Aage Ellef- sen. Hendan semjan, ið varð formliga staðfest við sáttmálanum, ið varð undir- skrivaður tann 22. desem- ber 1992, gjørdi enda á ein- um stríði um ræðið á ráevn- um í føroysku undirgrund- ini, ið hevði staðið við síð- an tann 13. mai 1948, tá eitt einmælt løgting samtykti, at samráðast skuldi við donsku stjórnina um m.a. ráevnini í føroysku undir- grundini. Heimastýrislógin og undirgrundin Fyri 1948 var rættarstøðan føroysku undirgrundini viðvíkjandi tann, at "Rå- stoffer i Kongeriget Dan- marks undergrund ..... til- hører den danske stat". Hetta var ásett í lóg frá 1932, sum varð sett í gildi í Føroyum sama ár. Mikið orðaskifti var í løgtinginum um hesa nýggju lóg, og vóru tað serliga kongs- bøndurnir, ið hildu uppá, at ognarrætturin til ráevni í undirgrundini átti at liggja til tann, ið átti omaná, tvs. av røttum kong. Hendan rættarstøðan broyttist ikki við heimastýrislógini, ið ikki tók støðu til spurning- in, men skapti møguleikar fyri einari broyting. Heimastýrislógin ásetti, at samráðast kundi um yvirtøku av "råstoffer i undergrunden". Tað er eyð- sæð, at tá hugsaði eingin um, at olja skuldi kunna finnast so norðalaga sum við Føroyar. Heldur var tað kolið í Suðuroy, ið hevði fingið nýggjan áhuga undir bardaganum, ið hugsað varð um frá føroyskari síðu. Tað var eisini Petur Mohr Dam, ið sum ein av før- oysku samráðingarmonn- unum, hevði høvuðsæruna av, at ráevni í undirgrundini vórðu tikin við á lista B. Fjøruti ára togtogan um undirgrundina Sum nevnt samtykti løg- tingið longu tann 13. mai 1948 at samráðast skuldi um yvirtøku av ráevnunum. Líknandi løgtingsamtyktir vórðu gjørdar í 1975 og 1982, men einki veruligt hendi í málinum, og veru- ligar samráðingar komu ongatíð í lag. Partarnir kundu ikki eingang semjast um eitt samráðingargrund- arlag (kommissorium). Danska stjórnin sýtti beinleiðis fyri at fara í realitetssamráðingar við landsstýrið um yvirtøkuna, helst orsakað av teirri av- gjørdu støðuni mótvegis grønlendingum, ið høvdu boðað frá tilsvarandi ynskj- um undir samráðingunum um grønlendsku heima- stýrislógina. Her má havast í huga, at meðan fáur mundi rokna við nøkrum ráevnisríkidømi í føroysku undirgrundini, vóru vónir- nar nógv bjartari viðvíkj- andi grønlendsku undir- grundini. Í 1950 varð nýggj lóg sett í gildi í Danmark, sum hevði júst somu orðing um rættin til ráevni, sum lógin frá 1932. Tá tað kom til ígildisseting, var ein av- gerðandi nýggj orðing, nevniliga, at "Loven gælder for Færøerne med den be- grænsning, som følger af lov nr. 137 af 23. marts 1948 om Færøernes hjemmestyre". Hendan lóg- in varð sett í gildi í Føroy- um í 1952. Tá danir í 1981 settu nýggja undirgrundar- lóg í gildi at avloysa ta av- oldaðu 1950-lógina, sýttu føroyskir myndugleikar fyri, at nýggja lógin kom at galda í Føroyum, fyrr enn spurningurin um rættin til ráevni í føroysku undir- grundini var avgreiddur. Tá grønlendingar strídd- ust fyri síni undirgrund, fekk danska stjórnin ein løgfrøðiprofessara (dansk- an) at skriva eitt álit, har hann kom til ta niðurstøðu, at tað hevði verið í stríð við "højhedsretten" og enntá meira við altjóðarætt, at latið grønlendsku undir- grundina upp í hendurnar á grønlendingum Danska støðan mótvegis Føroyum bygdi lutvíst á somu grundgevingar, sum høvdu roynst so væl í Grøn- landi, og støðan varð enda- liga orðað í einum brævi frá forsætismálaráðnum , dagf. 18. februar 1982, har tað verður viðurkent, at føroy- ingar sambært heimastýris- lógini høvdu krav um at fáa samráðingar um møguliga yvirtøku. Síðan verður ført fram, at ríkisins einarættur til ráevni í undirgrundini sambært undirgrundarlóg- ini ikki er nakar vanligur ognarrættur, men heldur ein "højhedsret". Næsta stigið er so at halda uppá, at ein tílíkur rættur ikki kann lut- ast út til ymsar ríkispartar. Hetta hevði verið í stríð við "danske retsprincipper" og eiheldur sambæriligt við "rigsfællesskabet". Brævið endar við hesum greiðu orðum :" Regerin- gen anser det herefter for udelukket, at sagsområ- det"råstoffer i undergrun- den" helt eller delvis kan overføres til Færøernes hjemmestyre som særanlig- gende". Stjórnin sýtti áhaldandi fyri at fara í realitetssamráðingar um yvirtøku, men bjóðaði í staðin somu skipan, sum grønlendingar høvdu latið sær lynda. Hesum sýttu landsstýri og løgting fyri at taka við, og tað stóð sostatt í botni. Í august 1984 sam- tykti marknaðarnevndin at seta eina nevnd at standa fyri einari løgfrøðisligari kanning av undirgrundar- málinum. Í nevndarálitinum, sum kom í juli 1985 vórðu donsku grundgevingarnar fyri at sýta fyri samráðing- um tægaðar sundur og afturriknar. Í sambandi við "Ekstra Bladet gøluna" í vár kom fram, at danir sjálvir ongatíð trúðu uppá teirra egnu "próvførslu" ímóti yvirtøku. Innanhýsis skjøl hjá donsku stjórnini heilt aftur til sjeytiárini, ið ikki vóru almannakunnug fyrrenn nú, vísa at føroysku grundgevingarnar vóru væl í tráð við tað, sum danskir løgfrøðingar hildu. Undirgrundin var eitt "heitt" politiskt mál í Før- oyum í sjeyti- og áttatiárun- um. Stríðið um grøn- lendsku undirgrundina birti óivað uppundir, men málið var eisini í sær sjálvum týdningarmikið. Fíggjar- liga var tað eitt stórmál, ikki minst tá tað vísti seg, at møguleikar fyri at finna olju í havbotninum heilt norður móti Hetlandsleið- unum vóru til staðar. Polit- iskt var tað eisini væl egnað í stríðnum fyri ella ímóti heimastýrisskipanini. Mót- støðuflokkarnir roknaðu óivað við, at hetta fór at vera tann stóri snávisteinur- in hjá "heimastýrisflokkun- um". At danir fóru at ganga við til veruligar samráðing- ar um undirgrundina var ikki at vænta, so stívrend og óliðilig boðini vóru frá donsku stjórnini. Og vísti tað seg, at teir fingu rætt, stóðu hinir reiðiliga naknir politiskt. Hvussu byrjaði tað? Ein løta, sum í framtíðini kann fáa stóran týdning fyri framtíð Føroya, tá Atli Dam, táverandi løgmaður og Poul Schlüter, táverandi forsætis- ráðharri undirskrivaðu av- taluna um undirgrundina. Mynd Kalmar Ein onnur týðandi hending, tá Oljuráðleggingarnevndin handaði táverandi løgmanni Maritu Petersen, løgmanni, tilmæli til forkanningarloyvi á landgrunninum. Landsstýrið setti í de- sember 1987 eina nýggja nevnd at kanna, um onnur viðurskifti enn tey í áliti- num frá 1985, talaðu fyri at undirgrundin kundi yvir- takast. Í álitinum frá juli 1988 greiðir hendan nevnd- in frá løgfrøðisligum, fíggj- arligum, búskaparligum og øðrum viðurskiftum av týdningi. Somuleiðis gjørdi nevndin uppkast til møgu- ligar samráðingargongdir, eitt slag av "blue print" til tær samráðingar, ið lands- stýrið ætlaði at fara undir. Nú vísti tað seg at stjórnin var meira samráðingarhug- að. Hetta varð endaliga staðfest á fundi í Keyp- mannahavn tann 29. august 1988, har avtala varð gjørd um at fara undir veruligar samráðingar um hvørt og við hvørjum treytum málið kundi verða yvirtikið sum sermál. Sum liður í hesum sam- ráðingum varð ein donsk/føroysk embætis- mannanevnd sett, sum fekk til uppgávu at lýsa málið gjøllari og koma við upp- skoti til eina skipan. Síðan skuldu endaligar politiskar samráðingar verða part- anna millum. Eftir at ósemja um hvør parturin skuldi hava formannin var loyst, og arbeiðssetningurin endaliga orðaður, fór nevndin til verka í mai 1991 og arbeiddi miðvíst í eitt ár. Meðan føroyski parturin hevði greið mál at arbeiða ímóti, var torførari hjá danska partinum. Tað tyktist sum danska stjórnin ongan greiðan politikk hevði orðað uttan at loyva samráðingum. Tað gjørdist tí greitt, at nðggjar politisk- ar samráðingar vóru neyð- ugar og var endin sum kunnugt tann, at stjórnin tann 11. september 1992 legði kongin og handaði føroyingum undirgrundina "á einum silvurfati", sum onkur hevur tikið til. Tá hetta varð staðfest í avtalu- ni frá 22. desember sama ár, varð punktum sett fyri einari meira enn fjøruti ára gamlari ósemju. Farið verður til verka í Føroyum Meðan meginparturin av undirgrundini undir Norð- sjónum og heilt norður móti miðlinjuni millum Bretlands og Føroya var kortløgd, var økið kring Føroya eins ókunnugt sum Afrika fyri Stanley. Grund- in til hetta var, at øll árini, stríðið um rættin til før- oysku undirgrundini hevði staðið við, vóru partarnir samdir um at einki skuldi henda á økinum. Tær um- sóknir um loyvi at kanna oljuvánirnar, ið vóru latnar inn, summar til donsku stjórnina og summar til landsstýrið, vórðu lagdar til viks. Formliga var tað stjórnin, ið hevði ræðisrætt- in á føroysku undirgrund- ini, men stjórnin lat vera við at útinna hendan rætt í verki, inntil ein loysn var funnin. So skjótt semjan var gjørd varð farið til verka við at skapa fortreytir fyri virksemi við leiting eftir olju við Føroyar. Tann 11. desember 1992 setti lands- stýrið eina oljuráðlegging- arnevnd, ið fekk til upp- gávu at vera landsstýrinum til hjálpar við at gera eitt verklag (strategi) til umsit- ingar av møguligum til- feingi í undirgrundini. Nevndin samdist um at nýta alla orku til at gera uppskot til eina nútímans forkanningarlóg og bíða við aðrari neyðugari lóg- gávu inntil greiða var fing- in á, hvussu stóran áhuga altjóða oljuídnaðurin hevði í føroysku undirgrundini. Nevndin lat frá sær frá- greiðing á sumri 1993 við tilmælum og uppskoti til nútímans forkanningarlóg og eina sera avmarkaða umsiting. Lógin varð sam- tykt av løgtinginum tann 24. september 1993, og longu í februar árið eftir kundi landsstýrið senda út almenna innbjóðing til seismikkfeløg um at geva tilboð um seismiskar kann- ingar. Áhugin vísti seg at vera stórur at taka lut í teimum fyrstu veruligu kanningunum av føroysku undirgrundini, og longu í desember sama ár hevði nevndin saman við sakkøn- um ráðgevarum fundir við eini tíggju seismikkfeløg, ið høvdu tikið av innbjóð- ingini, teirra millum nøkur av heimsins størstu feløg- um. Í apríl 1994 gav lands- stýrið stóra amerikanska felagnum Western Geo- physical Corporation eitt tvey ára kanningarloyvi. Í apríl sama ár setti lands- stýrið nýggja ráðleggingar- nevnd at gera uppskot til framtíðar kolvetnispolitikk- in, harímillum uppskot til nýggja undirgrundarlóg og aðra neyðuga lóggávu um- framt umsitingarligar mannagongdir fyri einari komandi oljuumsiting. Hendan nevndin lat frá- greiðing frá sær í juli 1997 við m.a. uppskoti til løg- tingslóg um kolvetnisvirk- semi, sum varð samtykt av løgtinginum í mars 1998. Saman við lógini um fyrsta útbjóðingarumfar frá febru- ar 2000 varð neyðugi lógar- karmurin um eitt komandi føroyskt kolvetnisvirksemi skaptur. Ein trupulleiki, sum kort- ini ikki forðaði fyri for- kanningum av føroyska landgrunninum, var tann framvegis óavgjørda marknatrætan við Stóra- bretland. Av tí at høvuðs- áhugin hjá oljufeløgunum var í økinum dygst vestan- fyri miðlinjuna var avger- andi neyðugt at loysa marknatrætuna, áðrenn tal- an kundi vera um veruliga leiting eftir olju á føroysk- um øki. Við sáttmálanum, sum varð undirskrivaður tann 18. mai 1999 og kom í gildi tann 21. juli sama ár, varð marknatrætan enda- liga loyst í semju eftir sam- ráðingar, ið seinastu árini ríkisins vegna vóru førdar undir føroyskari leiðslu, so nú kundi av álvara farast undir kolvetnisvirksemi á føroyska landgrunninum. Í februar 2000 lýsti landsstýrismaðurin í olju- málum alment eftir um- sóknum um loyvi til leiting eftir og framleiðslu av kol- vetnum á føroyska land- grunninum. 22 umsóknir komu inn frá 8 samtøkum, ið umboðaðu 17 feløg. Tá 12 feløg í august sama ár fingu 7 leitingar- og fram- leiðsluloyvi kann sigast at byrjanin var komin at enda og veruligar fortreytir vóru skaptar fyri einari nútímans oljuvinnu á føroyskum øki. Tann fyrsta og avgerandi fortreytin er sjálvandi, at olja verður funnin í rakstr- arverdum nøgdum. Samanumtikið Júst í hesum mánaðinum eru tað tíggju ár síðan at Atli Dam, løgmaður, og Poul Schlúter, forsætisráð- harri, skrivaðu undir avtal- una um yvirtøku av ráevn- um í føroysku undirgrund- ini. Fáur mundi tá droyma um, at so nógv skuldi kunna fáast av skafti eftir so stuttari tíð. Føroyskir myndugleikar hava í dag ræði á undir- grundini í einum 250,000 ferkilometra øki og kunnu uttan uppílegging skipa fyri, hvussu møgulig ráevni í hesi undirgrund skulu verða útvunnin, og hvussu peningaúrtøkan av hesum virksemi skal verða umsit- in. Vit hava eitt nútímans lógarverk, bæði tá ræður um virksemið sjálvt og skatting av tí. Vit ráða fyri, nær og á hvønn hátt loyvi at leita eftir og vinna út olju verða bjóðað út, og vit ráða yvir hvør fær hesi loyvi og við hvørjum treytum. Verður talan um munandi oljuvinnu á føroyskum øki, fer tað at seta ómetalig stór krøv til myndugleikarnar, skulu samfelagsárinini ikki gerast so ógvislig, at vit verða kollrend. Ikki minst skyldurnar móti umhvørvi- num og eftirkomarunum eiga at viga tungt, tá ein møgulig oljuvinna fer í gongd av álvara. Vit eru eisini við í kapp- ingini um eitt 350,000 fer- kilometra stórt øki í ein út- synning úr Føroyum, Hatt- on-Rockall økið. Hendan kapping stendur millum Stórabretland, Írland, Ís- land og Føroyar, sum øll kanna sær rættin til hetta økið. Hinumegin stendur Havbotnsmyndugleikin, ið sambært havrættarsátt- málanum frá 1983 skal um- boða "felagsarv manna- ættarinnar" (les fátækra- londini og íbúgvar teirra), ið sambært sáttmálanum skulu eiga tann partin av havbotninum, ið verður til avlops, tá ríklondini hava kannað sær sítt. Hvør av hesum báðum vinnur stríð- ið um Hatton-Rockall økið er helst ikki ringt at gita, men hvat verður í part til Føroya, tá endaliga skal býtast, man vera meira iv- ingarsamt. Onkur heldur kanska, at vit skuldu havt nóg mikið at sæð til sum er, men tað er eitt annað mál, ið ikki skal umrøðast her. Fyrsta seismikkskipið kemur á Havnina og ger klárt at fara undir at skjóta seismikk á øllum Føroyaøkinum. Halgir Winther Poulsen, advokatur Halgir W. Poulsen var við í nevndini, sum í mong ár samráddist við dan- ir at fáa ráevnini í undir- grundini á føroyskar hendur og í nevndini, sum samrádd- ist við bretar um markið. Her er hann millum onnur góð fólk á eini oljuráðstevnu í Havn Tað var undir Anfinni Kallsberg, løgmanni, at marknatrætan við Bretland varð loyst. Her er hann saman við Eyðun Elttør, tí fyrsta og higartil einasta landsstýrismanninum í oljumálum og síðani Kjartan Kristiansen, stjóra á Menningarstovuni, sum eisini hevur verið ein av pionerunum í menningini av eini føroyskari oljuvinnu. Á kortinum, sum er frá eini framsýning í Stavanger, síggja vit stóra økið fyri sunnan, sum verður stóri stríðsknúturin komandi árini. Fleiri lond m.a. Føroyar gera krav uppá risastóra Hatton-Rockalla háslættan. Mynd Jan Müller C M Y K 9-1 8-1