týsdagur 21. januar 2003síða 5

8 Nr. 13 - 21. januar 2003 Nr. 13 - 21. januar 2003 9 PCB, sum dálkaði fisk og skeljadýr fyri 30 árum síðani, er ein týðandi orsøk til, at ungir menn fáa krabbamein í stein- unum í dag. Tað er niðurstøðan í einari svenskari kanning. DÁLKING OG HEILSA Árni Joensen Altsamt fleiri og fleiri ungir menn fáa krabba- mein í steinunum, og ein stór orsøk til hetta kann vera, at mammur teirra fingu umhvørviseitur sum eitt nú PCB við at eta fisk og skeljadýr, tá tær gingu við børnunum. At synir teirra fáa krabba- mein í steinunum, er eitt tekin um, at eitranin kann gera seg galdandi heili 30 ár aftaná. Hetta er niðurstøðan í einari svenskari kanning. Lennart Hardell, profess- ari, sum hevur staðið fyri kanningini, ivast ikki í, at samband er millum teir nógvu tilburðirnar av krabbameini í steinunum og tað stóra útlátið av umhvørviseitrandi evnum í árunum síðani seinna heimsbardaga. Lennart Hardell sigur, at dálkingin hevði við sær, at nógvastaðni gjørd- ust fiskur og skeljadýr eitrað, og hesin matur var so eitrandi, at synirnir hjá teimum kvinnunum, sum ótu hendan matin, meðan tær vóru við barn, eru í fýra ferðir størri vanda fyri at fáa krabbamein í steinunum enn aðrir ungir menn. Frøydis Landmark í norsku krabbameinsskrá- setingini sigur, at niður- støðan í svensku kanning- ini er ræðandi. Hon vísir á, at seinastu árini eru til- burðirnir av krabbameini í steinunum fimmfaldaðir í Noregi, og at hetta slagið av krabbameini er tað mest vanliga millum ungar norskar menn í dag. Frøydis Landmark sig- ur, at úrslitið av svensku kanningini vísir, at tað er ikki bara skeiv ella vána- lig lívsførsla, sum er or- søkin til, at fólk fáa krabbamein, men at um- hvørvisdálking eisini er ein orsøk. Norsku mynd- ugleikarnir ráða í dag fólki frá at eta skeljadýr og fisk, sum er veiddur á ávísum norskum firðum orsakað av PCB-dálking. FRAMSÝINING Ribarhús í Fuglafirði Eitt nýtt ár er byrjað , eisini hjá gallarí Ribarhúsi. Síðsta ár varð gallaríið sera væl vitjað, og vóru 12 framsýningar í húsinum. Fyrsta framsýning í ár letur upp 25. januar, og er tað kendi listamaðurin, Jan Ulrik Friis, ið sýnir fram umleið 25 oljumálningar. Síðst í februar verður tað Ester Hansen úr Gøtu, ið fer at vísa fram tekningar og málningar. í mars fer havnarmaður- in, Eli Smith at sýna fram, og fyrst í aprílmánaði fer Olivur við Neyst at sýna fram. Seinnapartin í apríl fer fuglfirðingurin Helgi Mid- jord at sýna fram. Hálvan mai fáa vit vitjan av Jógvani Asbjørn Skaale, sum vit ikki hava hoyrt nógv frá í seinastuni, so tað verður óiva spennandi. Í juni verður onkur framsýning við luttøku av næmingum frá Fuglafjarða Skúla. Juli er mánaðurin, tá Varmakelda er, og í ár verð- ur Fuglafjørður saman við Klaksvík eisini karmur um Nordvesten tiltakið, ið verður hildið annaðhvørt ár. Í gallarínum verður fram- sýning við norðurlendskum listafólki. Í august og september verður eisini okkurt spenn- andi, men er ikki komið upp á pláss enn. Síðst í oktober til síðst í november verður tað Kári Svensson, ið fer at sýna fram. Í desember verður eisini onkur framsýningin Annars eru eisini tón- leikatiltøk av og á í húsinum, og verður hetta eisini í ár. Fleiri túrar um Leir- víksfjørð og trygd fyri, at vit kunnu levera til tíðina, hevur stórri týdning fyri okkum, enn prísurin á ferðaseðlunum. Sum nú er, verður peningurin kortini etin upp í longu bíði- tíðini á ferjulegunum, siga vinnulívsmenn úr Norðoyggjum TÆNASTUSTØÐI Rúna Sivertsen Norðoyggjar: Nú Strand- ferðslan boðar frá bæði príshækking og færri túr- um, fer hetta at merkja tús- undtals mistar krónur fyri landskassan. Strandferðlan skal heldur syrgja fyri, at túratalið um Leirvíksfjørð verður so høgt, at sleppast kann undan bíðitíð. Hetta siga vinnulívsmenn úr Norðoyggjum, sum meina, at tað er púrasta burturvið, tá hugsað verður um, hvønn týdning vinnu- lívið og serliga fiskaút- flutningurin í Norðoyggjum hevur fyri alt landið. Um Strandferðslan har- afturímóti syrgir fyri at bjóða okkum eina trygga tænastu, hevur prísurin fyri túrin ikki so stóran týdning, tí tað er bíðitíðin, sum í seinasta enda kostar pening og mista inntøku. Skulu vit gera okkum vónir um at halda okkara avtalur, bæði her heima og uttanlands, mugu vit kunna bjóða eina trygga lever- ansu. Tað er ófatiligt fyri okk- um, sum eru handilsmenn, at teir ráðandi, bæði polit- ikarar og leiðslan á Strand- ferðsluni, ikki skilja hetta fyri okkum so einfalda handilsprinsipp. At politikararnir eru so lítið tilvitaðir um, hvørnn týdning tað hevur fyri út- flytarar og vinnuna alla, at sleppast kann undan bíðitíð og seinkingum, er okkum púra óskiljandi, siga teir. Fyri at loysa trupulleikan um Leirvískfjørð, setti Strandferðslan Sam í sigl- ing. Men Sam byrjar sigl- ingina ov seint um morgn- arnar, og endar siglingina ov tíðliga seinnapartar. Virkini her norðuri hava stórar trupulleikar av hes- um. At hetta er ein lands- trupulleiki, tykast teir ráð- andi als ikki at skilja. Hvønn einasta dag missir landskassin pening orsaka av hesum fløskuhálsi, sum enn er ein stórur trupulleiki her norðuri, siga altso vin- nulívsmenn í Norðoyggjum. Vit vilja hava fleiri túrar um Leirvíksfjørð - Hvønn einasta dag missir landskassin skattakrónur, tí ferðasambandið um Leirvíks- fjørð ikki er nøktandi. Men hetta tykast teir ráðandi enn ikki at hava skilt, siga vinnu- lívsmenn úr Norðoyggjum Umhvørvisdálk- ing kann elva til krabbamein 30 ár aftaná Nógvar framsýningr í Ribarhúsi Almennu fjølmiðlar- nir koma undir økið hjá Løgtingsins um- boðsmanni, staðfestir Joen H. Andreasen. Men journalistikkur hóskar seg illa til um- boðsmannin, sum harðliga átalar, at ongin fjølmiðla- ábyrgdarlóg er gald- andi í Føroyum. Hann himprast við at fara út í mál, har journal- istikkurin stendur fyri skotum FJØLMIÐLAR Ingi Rasmussen Javnan verður funnist at fjølmiðlunum. Teir verða lagdir undir at renna ørindi, at fara ov harðliga fram og at vera ósakligir. Men borg- arin hevur ongastaðni at venda sær, um hann heldur seg vera fyri órætti í før- oyskum miðlum. Orsøkin er, at føroyingar hava onga fjølmiðlaábyrgdarlóg, sum okkara grannalond hava. Tað heldur Løgtingsins umboðsmaður lítið um. – Tað líkist ongum, at lóg- in um góðan fjølmiðlasið og fjølmiðlanevnd framvegis ikki er komin í gildi fyri Før- oyar, sigur Joen H. Andrea- sen. Hann er óvanliga bersøg- in, tá talan kemur inn á ta fjølábyrgdarlóg, sum fram- vegis ikki hevur vunnið veg- in fram í Føroyum. Løg- tingsins umboðsmaður hev- ur heimild til at vísa á brek í lóggávuni av sínum ein- tingum. Og hesa heimild hevur hann brúkt í sambandi við fjølmiðlaábyrgdina. – Eg havi tvær ferðir gjørt vart við, bæði mótvegis løgmanni, løgtingi og av- varandi landsstýrismanni, at tað er eitt brek í lógini um kringvørp, at hon vísir til eina fjølmiðlaábyrgdarlóg, sum ikki er til. Tað er nakað svínarí, sum eg havi biðið avvarðandi myndugleikar fingið í rættlag, sigur Joen H. Andreasen. Tungur burður Fjølmiðlaábyrgdarlógin skal tryggja øllum borgar- um, høgum sum lágum, rættvísa viðferð í fjølmiðl- unum. Hon skal seta karm- arnar hjá eini nevnd við fakfólkum og umboðum fyri almenningin, sum skal meta um kærir og skal seta etisk krøv til føroyskar fjølmiðlar. Men framvegis er ongin lóg í eygsjón, hóast hon fyrstu ferð kom á borðið hjá landsstýrinum í 1992. Talan er um eitt danskt málsøki. Í 1991 varð ein fjølmiðlaábyrgdarlóg sett í gildi í Danmark, og í 1992 spurdi Løgmálaráðið, um føroyska heimastýrið vildi hava ta donsku lógina setta í gildi í Føroyum. Landsstýr- ið tók málið upp í 1995, og í 1997 varð uppskot lagt fyri løgtingið. Løgtingið samtykti eitt nógv broytt uppskot, sum var sent aftur til Danmarkar. Men ov nógvar broytingar vóru framdar, t.d. í samanset- ingini av fjølmiðlanevndini, sum gingu ímóti andanum í lógini. Tí sýtti Løgmálaráð- ið at seta lógina í gildi. Í 2000 varð aftur roynt. Løgtingið bað nú í staðin landsstýrið um at seta eina nýggja føroyska lóg í gildi. Í mars 2001 legði lands- stýrið so uppskot um góðan fjølmiðlasið fyri tingið, men tað varð tikið aftur longu í mai mánaði. Helst tí talan var um málsøki, sum føroyingar ikki hava lóg- gávuvald á. Síðan hevur onki meira verið at hoyrt til fjøtraðu lógina. Undir fyrisitingini Nú er fjølmiðlaábyrgdar- lógin aftur frammi í sam- bandi við eitt mál millum Útvarp Føroya og formann- in í Føroya Fiskimannafel- ag, Óla Jacobsen, sum heil- ar tríggjar ferðir hevur stevnt útvarpið inn fyri Løgtingsins umboðsmann. Í hesum sambandi hevur Jógvan Jespersen, útvarps- stjóri, reist iva um, hvørt Løgtingsins umboðsmaður er tann rætti at viðgera journalistikk í almennu miðlunum. Løgtingsins umboðsmað- ur er púra avgjørdur: Hann hevur heimild at viðgera mál um almennu loftmiðl- arnar. Men í somu vending himprast hann við at fara út í mál, har tað er ein iva- spurningur, um journalist- iskar grundreglur verða hildnar. – Útvarpið og Sjónvarpið eru almennir stovnur, sum eru at rokna við til almennu fyrisitingina undir heima- stýrinum. Tað merkir, at loftmiðlarnir eru partar av heimildarøki umboðsmans- ins, staðfestir Joen H. Andreasen. Hóast hann sostatt hevur myndugleikan, heldur hann kortini ikki, at mál av hes- um slag eru serliga vælegn- að til umboðsmansviðgerð, tí førleikin er avmarkaður. – Tá vit tosa um almenn- ar fjølmiðlar, sum eru upp- rættaðir fyri almennar pengar, so er avmarkað, hvussu nógv teir kunnu loyva sær av einsíðugheit. Um tað er heilt upplagt, at teir eru farnir út um sínar avmarkingar, so kann um- boðsmaðurin tala at. Men slík mál áttu heldur at verið viðgjørd í einari fakliga samansettari kærunevnd, sigur Joen H. Andreasen. Sostatt eru almennu miðlarnir undir eftirliti, men privatu miðlarnir, eitt nú blaðið tú situr við í hondini, eru púrast uttan fyri øll etisk og journalist- isk krøv, onnur enn tey, sum fjølmiðlarnir sjálvir seta sær. Til fjølmiðlaábyrgdar- lógin kemur. Svínarí við ongari fjølmiðlaábyrgd – Tá vit tosa um almennar fjølmiðlar, sum eru upprættaðir fyri almennar pengar, so er avmarkað, hvussu nógv teir kunnu loyva sær av einsíðugheit. Um tað er heilt upplagt, at teir eru farnir út um sínar avmarkingar, so kann umboðsmaðurin tala at. Men slík mál áttu heldur at verið viðgjørd í einari fakliga samansettari kærunevnd, sigur Joen H. Andreasen. Løgtingsins umboðs- maður, Joen H. Andr- easen, fegnast stór- liga, nú Fólkatingsins umboðsmaður er vorðin setiumboðs- maður í Føroyum EFTIRLIT Ingi Rasmussen Formansskapurin í løgting- inum hevur fingið í lag samstarv við Folkatingsins umboðsmann, so hesin tek- ur yvir í málum, har tað berst føroyska umboðs- manninum frá. Tað er ikki føroyski um- boðsmaðurin sjálvur, sum hevur tikið hetta stigið, men hann fegnast stórliga um valið hjá løgtinginum. – Eg havi havt eitt mál, har eg sambært fyrisitingar- lógini havi verið ógegnigur. Í tí sambandinum gjørdi eg formansskapinum vart við, at vit skulu hava ein seti- umboðsmann, og eg kann illa hugsað mær nakað betri val enn tann danska um- boðsmannin, sigur Joen H. Andreasen. Í einum lítlum samfelag sum tí føroyska, har viður- skiftini eru smá, eru skjótt at áhugamál og ættarbond koma í vegin fyri gegnin- um. Tí hevur verið neyðugt hjá einum lítlum stovni sum Løgtingsins umboðs- manni at finna ein avloys- ara fyri Joen H. Andreasen, sum er fyrsti umboðsmaður føroyinga. Tá valið fall á Joen H. Andreasen var tað grundað á, at hann við sínum drúgvu royndum í Føroya rætti, helst er tann einasti, ið hevur tað neyðuga álitið og tignina, sum krevst, fyri at avgerðir hjá umboðsmann- inum verða virdar. Tí helt formansskapurin eisini, at tað var skeivt at fara út at leita eftir einum avloysara í Føroyum, hvørja ferð tað barst før- oyska umboðsmanninum frá at viðgera eitt mál. Danski umboðsmaðurin er Hans Gammeltoft Han- sen, sum hevur stóra virð- ing millum fólk, og hansara avgerðir verða virdar at donsku fyristingini, sum hann hevur eftirlit við. Joen H. Andreasen og Hans Gammeltoft Hansen hava frammanundan havt eitt óformligt samstarv, har tað altíð hevur staðið før- oyska umboðsmanninum í boðið at ringt til sín danska starvsfelaga at biða um góð ráð og hjálp. Nú er hetta samstarv gjørt formligt, soleiðis at danski umboðsmaðurin er setium- boðsmaður í Føroyum. Umboðsmaðurin fegnast um danskt samstarv C M Y K 9 8