mikudagur 16. mai 1990síða 13

Nr. 72 — 16. maí 1990 Síða 13 EYÐKVÆMI Stoðan vidv. sjúkuni eyðkvæmi (AIDS) Talið av sjúklingum við eyðkvæmi (AIDS) í Dan- mark økist framvegis í stórum. 1/4-1987 vóru 150 tilburðir og 1/4-1988 vóru 263. Nú, tvey ár seinni (1/5-1990), eru 589 ilburði fråbodadir, nógv teir flestu í Keyp mannahavn. 456 vóru samkyndir ella tvíkynd ir (homoseksuellir/hjå seksuellir) menn, 14 blødarasjuklingar og 33 kvinnur. 46 tilburðir vóru elvdir av hetero- seksuellum sambandi (vanligari kynsligari samveru millum mann og kvinnu) og 11 av blóð- gávu. 23 tilburðir vóru millum fólk, ið vannýta rúseitur. 316 fólk vóru deyð av eyðkvæmi í Danmark 1/5-1990. Í Danmark hava tey kunnleika um 2400 fólk við eyðkvæmisandevni (HIV-andevni) í blóði- num (HIV=Human Immunodeficiency virus). HIV er tað virus, ið elvir til eyðkvæmi. (Serken meta talið av fólkum smittaði við HIV í Danmark í dag at liggja um 5.000). Í apríl 1987 vóru í U.S.A. fráboðaðir 33.720 tilburðir av eyðkvæmi. 8/2-1988 vóru tilsamans 53.069 skrásettir til- burðir í U.S.A. 31/3-1990 vóru 124.282 tilburðir skrásettir. (Mett verður at talið av fólkum smitt- aði við HIV í U.S.A. í dag er um 1.000.000). Í Íslandi var talið á fólkum, ið hevdu fingið eyðkvæmi 1/1-1990 13, og av hesum eru 5 deyð. Í Føroyum er stødan tann, at vit hava kunn- leika um 8 fólk, ið hava fingið ávíst HIV-and- evni. Fyrstu ferð, at HIV-andevni varð ávíst hjá fólki í Foroyum, var í september 1986. I Før- oyum hava tvey fólk fingið staðfest sjúkuna eyðkvæmi síðani 1989. Smittan er hend við seksuellum sambandi Hvat er eyðkvæmi? Eyðkvæmi er ein óvan liga álvarsom sjúka Gávurnar hjá manna- kroppinum at verja seg fyri ávísum ígerðarsjúk um og fyri einum illkynj- aðum vøkstri, ið nevnist Kaposi's sarkom, minka í stórum. Hetta ikki hjá fólkum, har mót sæst Støduføri er, sum tað eig ur. Mótsteðuferi okkara verjir okkum móti ígerð sjúkum og helst eisini NOLI ummum VØKSLTT um. Mótsteðuferi (órin verjan), er ein rættiliga floktur sínámillum leik ur millum ymisk sleg av hvítum blóðkroppum. Sum nenvt er bilandi mótsteðuferi í sambandi við sjúkuna eyðkvæmi íkomin. Hon er fingin og sostatt ikki viðfedd. Í dag vita vit, at ilandi mótsteðuferi er elvt av einum virus, ið sum áður frásagt verður nevnt HIV. Virussjúkur gera, at kroppurin framleiðir andevni, sum royna at gera av við smittuevnið. Í flestum smittandi sjúkum eydnast hetta, og tá ið andevnini hava gjert arbeiðið sítt, so smittar ein ikki longur. g í fleiri forum verður ein tá ikki sjúkur aftur av somu smittandi sjúku. Tey, ið verða smittað við HIV, framleiða næst- an øll andevni móti hes- um. Hetta merkir tó ikki, at virus dioyr, og at smittan heldur uppat, sum vant er at vera við virusígerðarsjúkum. Hesar serligu umsteður bera í sær, at ávísing av HIV-andevni í blóði vísir ikki bert, at fólkið er vorðið smittað við HIV, men eisini at hann ella hon má sigast at kunna smitta onnur. Smittufer- ið er ymiskt, men varir nógv ár, helst alt lívið. Ígerðartíð og sjúkutekin Fyri bert tveimum árum síðani varð mett, at um- leið 30% av teimum, ið fingu ávíst andevni móti HIV í blóðinum, fingu eyðkvæmi seinni, oftast innan 5—6 ár aftaná. Men amerikanskar kann- ingar fyri stuttum hava givið tað úrslit, at ser- køn meta, at 50% av teimum, ið eru smittaði, fáa eyðkvæmi innan 10 ár eftir, at smittan er hend, og at restin helst fær sjúkuna seinni. HIV -ígerðarsteðan kann standa við leingi — ofta fleiri ár uttan sjúku- Aðrenn sjúk an eyðkvæmi eyðkenni verður staðfest kunnu fleiri sjúkutekin vera, ið hava varað í fleiri máar, eitt nú soppasjúka í munni, ring meði, nógvur fepur, ringur sveitti um nátt- ina, ringt lívsýki (diarré), lættnan uttan kenda or- sek, hovnir eitlar, serliga á hálsi og undir hondum. Eitlarnir kunnu annað- hvert vera eymir ella ikki sárir. Seinni, tá ið eisini koma avísar lívs- hóttandi ígerðarsjúkur og/ella Kaposi sarkom ella annar illkynjadur vøkstur, er tað, at sjúk- an eyðkvæmi verður staðfest. Við einum heilivági, nevndur retrovir, ber til at seinka framkomuna av eyðkvæmi hjá fólki við HIV-andevni nakað. Hvussu spreið- ist virus? HIV smittar við kynslig- um sambandi og við blóði og ávísum blóðúr- dráttum. Smitta frá móðir til barn kann henda í lívmóðrini ella í sambandi við feðingina. Tann langa tíðin, sum gongur frá tí at eitt fólk er smittað og til sjúku- eyðkennini fyri HIV- smittu vísa seg, ber í sær, at stórur vandi er fyri, at smittandi, sum kenna seg heilt frísk, kunnu smitta onnur. Tað hevur týdning at leggja áherðslu á, at smitta ikki verður borin manna millum á annan hátt enn her nevnt. Tí er gott at vita hetta: HIV smittar ikki av van- ligari samveru manna millum. Ikki er vandamikið at nerta við ein, ið er smitt- aður. Vandi er eingin av at taka onkran lut, sum smittað fólk hevur nom- ið við. Smittan verður ikki bor- in gjøgnum luftina. Smittan verdur ikki bor- in vid mati. Vit kenna ongar tilburð- ir, har ið smitta er hend við at drekka av sama glasi. Ongin verður smittaður av at nýta sama toalett sum hin sjúki. Eingin verður smittaður av baðivatni, sum sjuk lingurin hevur verið í Eingin kunnleiki er um, at nakar er vorðin smitt aður av at kyssa ein ann- an á munnin. Hvørji eru í vanda fyri at verða smittað við HIV? Ávísir bólkar av fólki eru serligum vanda fyri at verða smittaðir. Tað snýr seg um hesar bólk- ar: Samkyndir (homoseksu- ellir) menn (menn ið hava kynsligt samband við menn). Tvíkyndir (hjáseksuellir) menn (menn ið hava kynsligt samband við bæði menn og kvinnur). Fólk, ið vannýta rúseit- ur við at spræna tað inn- anæðra (»stiknarkoma- nar«). Fólk vid bleðarasjúku. Fólk frá Haiti og afri- kanskum londum. Tey, ið kynsligt sam- band hava við fólk í om- anfyrinevndu bólkum. Til teirra, ið hoyra upp í onkran av vandabólkunum Tey, ið hoyra upp í onkr- an av nevndu vanda- bólkum, skuiu vita, at vanda fyri smittu við HIV slepst bara heilt undan við at halda seg frá kynsligum sam- bandi, ið ber í sær sam- band millum slímhinnur og millum sáð og slím- hinnur. Eisini skal áherðsla verða legd á, at vandin fyri smittu kann gerast minni á henda hátt: Hav kynsligt sam- band við so fá fólk sum gjørligt. Best er í kyns- lívinum bert at halda seg til eitt fólk. Serliga týdn- ingarmikið er ikki at hava tilvildarlig kynslig sambond. Nytsla av hit. Tað er greitt, at HIV ikki kann fara igjøgnum veggin í eini hit, og rett nýtsla at hit minkar ti í stóran mun um smittuvandan Samlega gjøgnum gat ð (baktarmin) eigur ikki Tey, ið vannýta rúseit innspræningar mugu ongantíð býta sprænur ella nálir sind- millum. Fólk, ið hoyra upp í vandabólkarnar, mugu ikki geva blóð, sáð ella yrkisgøgn (organ). Teimum, ið leita samband við prostituerað (mannfólk og konufólk, sum bjóða seg til): Halt teg frá samlegu við prostituerað. Nýtið ið hvussu er al- tíð hít. Til teirra, ið ferð- ast uttanlands: Hav kynsligt samband við so fá fólk sum til ber og ið hvussu er ikki við onnur enn tey, ið tú kennir ógvuliga væl. Nýt altíð hít. Mest ræð- ur um at vera varin á ferðum til afrikansk lond og til Haiti, har sjúkan serliga ofta kemur fyri. Í nógvum stórbýum er eyðkvæmi serliga van- lig, eitt nú í Keypmanna- havn. Av teimum 589 til- burðunum, ið vóru skrá- settir 1. mai 1990 í Dan- mark,. vóru teir 427 skrásettir í økinum í ella nærhendis Keypmanna- havn. Mett verður sum sagt, at nógv fleiri fólk eru smittað, helst eini 10 ferðir so nógv. Til teirra, ið eru heilt uttan fyri vandabólkarnar Havið kynsligt samband við so fa fólk sum til ber. Halt teg frá tilvildarlig- um kynsligum sambond- um. Nyt id hvussu er hit. Havið iki kynsligt sam- band við prostituerað og ólk, sum nýta rúseitur innanæðra. Hóast stersta talið av fólki við eyðkvæmi Danmark eru samkyndir ella tví kyndir menn, so finnast lond, Afrika, har ey ðkv æmi er eitt nu lond monnum, t.v.s. har ið smitta frá kvinnu og mann og øv ugt er van- lig: og i Suðureuropeisk- um londum, til demis Ítalia og Spania, er he- teroseksuelt | samband (vanlig kynslig samvera millum mann og kvinnu) í dag valdandi smittuor- sekin. Eru annars ivamál viðv. eyðkvæmi, so ber til at ringja til eyð- kvæmislinjuna 18820 tysdag frå kl. 16 til 18. Eisini ber til at ringja til »AIDS-linjen« i Dan- mark, tlf. 0339111 19, ið svarar alt samdegrið all- ar dagar. At enda skal sum áður verða mælt til, at feløg av ymiskum slag — ítróttarfeleg, ungmanna- feløg, fakfeløg og onnur — taka stig til fundir og onnur tiltøk viðvíkjandi vandamálinum eyð- kvæmi. Hegni Debes Joensen, landslækni