leygardagur 8. mars 2003síða 13

2 Sosialurin Nr. 47 - 8. mars 2003 Hví er tað, at mann fær høvuð- pínu av at keypa andlitskrem? Ja, tað fekk eg, seinasta leygardag klokkan tvey. Svarið finst í tí, at eg royndi at keypa eitt krem, sum ikki hevði hormonskaðilig evni í sær. Orðið "methylparaben" var dagsins illbøn. Eftir ein hálvan tíma eydnaðist tað mær at finna eina krukku frá fyritøkuni Dr. Schiller, sum sá út til ikki at hava skaðilig evni í. Tá vóru millum onnur Garnier, BodyShop og Matas vrakað. Og tá eg aftaná tosaði við vin- konu mína, sum hevði sagt mær um hetta evnið "methylparaben", sum eg skuldi lata vera við at keypa - so vísti tað seg, at hon meinti BUtylparaben - ikki MEthylparaben. (Ja, hvussu býtt kann man vera, ha.. ikki at kenna mun á butylparabeni og methylparabeni?) Tá varnaðist eg høvuðpínuna. Sum ivaleyst kom av at lesa so nógvar smáttskrivaðar vørulýs- ingar. Og bleiv ill. Óð inn á kemisk- politiska hugburðin, at "brúkarin skal hava ein kjans at velja aðrar vørur enn tær umhvørvis- og heilsuskaðiligu". Hví skal EG ganga sum ein annar verkfrøðingur og leita eftir eiturevnum? Eg áni ikki hvat paraben er gott fyri. Eg kenni ongan sum sigur, "eg keypi altíð krem við parabenum í, tí tað dámar mær betur" . Ongin velur hormonskaðilig evni við vilja. Vit vita bara ikki, hvat av øllum hesum glyceryl-, stearat-, propylen-svansinum er vanda- mikið ella vandaleyst. Hevði tað so av illum itið "hormonskaða-yl paraben". So hevði mann havt ein kjans. Men tey, sum framleiða alt hetta evnafrøðiliga, tey hava verið snild. Lat brúkaran um at avgera, hvat hann vil keypa - og lat okkum fáa frið at framleiða og marknaðarføra sum vit altíð hava gjørt. Og so gera politikar- arnir tað. (NEI - eg tosi ikki um teir føroysku! Hví skuldu teir viðgjørt nakað so ótunnilsligt sum andlitskrem? Eg tosi sjálv- andi um teir í Danmark og ES og har um leiðir). Og tá vit brúkarar so fara til handils, so kunnu vit skriva okkum ein innkeypslista við notum, okkurt soleiðis:. Súrepli - donsk, hava minni innihald av eitrandi haldevni Gummistivlar til lítla - uttan phtalatir Tannkrem - uttan umhvørvisskaðiligt triclosan Toskafløk - endiliga ikki úr Eystursjónum Tí vit skulu jú sjálvi velja. Brúk- arin hevur maktina, verður sagt. Um nóg nógv okkara krevja og keypa eiturleysar vørur, so hvørva tær við eitri í. Men veru- leikin er, at vit hava hvørki vitan ella møguleika at velja. Henda dagin ætlaði eg umframt kremið at keypa ein varrablýant. Hvar er pláss fyri eini vørulýsing á ein- um varrablýanti?? Eg kundi sjálvandi farið til diskin og for- langað at vita, hvussu stóð til við hormonskaðiligu evnunum í blýantinum. Men eg havi jú als ikki hug at velja varralit eftir prosentinni- haldinum av evnafrøðiligum vandamálum. Eg vil sleppa at velja eftir liti! Las eina samrøðu í blaðnum hjá Keypssamtøkuni, Samvirke. Har segði ein maður, at sviar ætla, at brúkarin eisini skal loysa trupulleikan av niðurpíndum fiskastovnum í Eystursjónum. Tá fiskurin kemur í handilin, skal hann merkjast, so fólk kunnu lata vera at keypa hann - ja, um tey halda tað hevur nakað at siga, at fiskastovnurin er hóttur. Brúkaramakt, ikki so? Í hesi greinini var spurt - hví skulu vit ein og ein taka støðu til alt hetta? Vit kundu eins væl tikið eina støðu saman. Eg eri samd við hesum mann- inum. Vit taka jú støðu saman, tá spurningurin er, um vit skulu hava fleiri barnagarðar ella loysa frá Danmark. Nevniliga við at atkvøða sum borgarar í einum demokratii. Um ein fólkaatkvøða spurdi "Vilja vit hava evni, sum skaða hormonini so smádreingir kunnu fáa kvinnubróst og annars vera minni fertilir?" - høvdu tað verið ógvuliga fá, sum høvdu sagt ja. Kanska tey, sum framleiða øll - yl´ini og - pylen´ini. Ongin politikari verður valdur á ting einans við atkvøðum frá eigarum av evnafrøðiligum verk- smiðjum. So - haldið uppat at billa okkum inn, at vit hava maktina, vit sum drøna runt í SMS tíggju minuttir í tvey leygardag. Og sleppið okkum undan at ilskast inn á handils- konur, sum heldur ikki vita, hvat munurin á methyl- og butylpara- beni er. Tær vilja eisini heldur selja varralitir eftir liti! Um vandamiklu evnini vóru bannað - SO mundu tey horvið. PS: sjálvt um methylparaben ikki er líka skaðiligt sum butyl- systirin, so eigur innihaldið bert at vera 0,4 prosent av samlaðu vektini. Og um fleiri sløg av parabenum eru í, so skulu tey tilsamans vera undir 0,8 prosent av innihaldinum. So. Nú lætti eg um hjá tær at keypa krem, ha? Postboks 76, 110 Tórshavn, telefon 311820, telefax 314720, teldupostur: turid@sosialurin.fo Blaðstjórn: Turið Kjølbro EG MEINI TAÐ Frælsi at keypa paraben-krem Katrin Petersen Sosialurin Nr. 47 - 8. mars 2003 3 UMMÆLI Kim Simonsen Nýggja yrkingasavnið hjá Tór- oddi er sum vant fylt við einum serligum tóroddskum speisemi, mangan stuttligt, men enn sum fyrr er nógv tvætl, møsn, hum- bukk og løgnar formleysar og høpisleysar yrkingar. Tað er ójavnt, hvussu mett verður um Tórodd Poulsen sum yrkjara. Í Danmark fær hann misjøvn ummæli. Á Weekend- avisen situr illa dámdi Lars Buk- dal sum ummælari, og honum dámar eina best fragmentir, smáar reflektiónir og tvætlørindi fyri vaksin. Sjálvandi dámar honum Tórodd og skrivingarlag hansara. Ein annar ummælari, bókmentafrøðingurin Niels Lyngsø kallaði í Politiken Tór- odd fyri: "Lyseslukker" og helt, at bókin Blóðroyndir var merkt av eini : "vrængende og demonstrativt ugidelig attitude" (Politiken 3 marts 2003). Lyngsø helt, at Tóroddur forðaði fyri egnum talenti, og var ein yrkjari við lítlum y. Hann helt at enda, at: "De gode vers, der vitterlig er der, forsvinder i en masse lige- gyldigheder og næserynkerier". Munurin á Lyngsø og Bukdal er ikki minni enn 100 prosent til- biðan til heitið: "Lyseslukker" (við stóra L). Hetta seinasta er júst hvat eg sjálvur havi ført fram í eini greinarøð um før- oyska yrking her í heyst. Eftir at hava lisið savnið Royggj, havi eg sum so ikki broytt meining. Hinvegin skal tað sigast, at eg haldi Tórodd mangan vera so deiliga surrealistiska stuttligur, sjálvt tá hann er banalur og hevur lítið uppá seg, at tað er ómøguligt ikki at elska hann fyri júst hetta: "tey skilja ikki Nóls- oynna/ ella at mínir nýggju skógvar kunnu floyta/tá teir vera vátir". "Tey skilja ikki/ at mánin er brúnur/og at hann kann spegla ta løtuna/tá ein ljósa- reyður veðrur av Vatnsoyr- um/rennur um vegin." Banalar yrkingar Tóroddur yrkir um endurkom- andi evni, mest eru hesar "yrkingar" banalar observatiónir: "Súkklurnar stýrast/amen av himni. Eingin/eygleiðir hetta." og "Fuglurin kennir/sólbrillur tínar aftur/og etur molan". Men av og á brestur fyri nevi hjá Tór- oddi, og hann loypur út í heimin í andarisi og sigur okkurt, um ikki vakurt orðað, so áhugavert: "Í kvøld rennur trúgvin undan/ teimum gudleysu stjørnunum/ og finnur ikki heim / fyrr enn streymurin fer" og "Mest av øllum/ ræddist hann/ longsilin eftir/ at ongantíð aftur/ leingjast aftur heim (...)" Her støkkur Tóroddur inn á markið til okkurt, ið hevur substans, ið hann sum yrkjari kundi arbeitt nógv meiri við, heldur enn at skriva um ormar, køstaflugur, lort, spýggj og endurkomandi kavaæl av banalitetum, ið hava lítið og einki poetiskt virði mangan. Eisini hevur Tóroddur í hesum savninum eina endurnýggjandi disrespekt fyri føroyska mentun- ararvinum og søguni: "Og tað var ikki/ soleiðis kærleikin sá/ mentunararvin/ skýggjast í søgurusti/ eingin vildi banka av." Bókmentarák og sosiologi Tóroddur hevur altíð hildið lítið um bókmentafrøði og um aka- demikarar, sjálvt um hesi er tey, ið skriva tey mest áhugaverdu verkini um t.d. yrking: "Várið hoyrir at/ akademikararnir/ lesa skaldskapin/ við roknimaskinu og/ trillrundum tummastokki." Soleiðis roynir Tóroddur at vera undan møguligum atfinningum, og skuldu tær komið, hevur hann longu svarað teimum — men tó er hetta fávitska á høgum støði. Tað er eisini fávitskut at hugsa, at ikki eisini mentalívið í Føroy- um er á tremur við vinatænast- um. Pierre Bourdieu skrivaði eitt stórt verk um bókmentasosiologi, har hann serliga leggur seg eftir at kanna, hvussu kapping millum høvundar, bólkar av høvundum, kann fáa høvundar og ummælar- ar at hjálpa hvørjum øðrum. Í Føroyum hava ymisk bløð havt ummælarar frammi, ið m.a. hava ummælt Tóroddasa seinasta yrkingasavn Royggj, og tað er áhugavert at síggja, hvussu ymist fólk meta Tórodd sum yrkjara. Serliga Carl Johan Jensen á Fregnum hevur sett sær fyri at skriva eina langa verjurøðu fyri Tórodd sum yrkjara. Hesin er kendur fyri at sápla alt niður og norð, men tá tað kemur til Tór- odd, er hann trúgvur sum trøllið til at siga t.d.: "Samanumtikið er Royggj eitt gott savn (...)" Hetta tí hann: "...í skjótt tjúgu ár við- gjørt føroyska samfelagið og føroyska mentan og mál í mun til samtíðina og tey kor hon setur." Carl Johan er ikki samdur við t.d. undirritaða, at Tóroddur er løddur við speisemi, ella at hann er ein postmodernaður uppgev- andi yrkjari. Eg haldi samanum- tikið sum Niels Lyngsø, at Tór- oddur hevur onkrar góðar reglur, men er so snerkjandi, at alt bert endar sum innskot, hissini álop, minningarstubbar, stuttlig orða- spæl og smáar og mangan banala umhugsan. Carl Johansa verju- røða roynir at seta Tórodd fram sum yrkjara merktan av surreal- ismu. Hetta seinasta er partvíst rætt, men bjargar fyri so vítt einki. Og um Tóroddur skrivar um føroyska mentan, ger ikki góðskuna størri. Hinvegin eru vit noydd at hava eitt ávíst tolsemi innan list, tí tað finnast ymiskar hevdir, ið eru púra ymiskar í orð og tal. Carl Johan er hinvegin trásettur av at niðurberja realismu, sum í sjálvum sær ikki er annað enn ein skriviháttur. Eg haldi, at ein yrking eigur at skapa eitt klárt abstrakt mál, sum er sterkt og sansaligt, ið vendir sær til hugflogið. Lesarin skal merkja yrkingina bæði intellektuelt og holdsligt, og á henda hátt skal ein yrking skrivast í spenninginum millum ein eldhugaðan, østan og hugtiknan sang og eina ástøði, ið Søren Ulrik Thomsen helt fyri. Sangirnir hjá Tóroddi umboða ein ruðuleika, sum spælt av einum fullum hornorkestri í Albania. Hetta er mest sum at hoyra ein, ið er farin í barndømi, tosar við seg sjálvan og er mentalt um at fara av spónar- lagnum. Royggj endar tí sum ov nógv goyggj til høgru og vinstru. Tóroddur ræðist, fyrr sum nú, útsýnið og sansin fyri heildarskaptum vakurleikasjónum og pathos. Tóroddur Poulsen: Royggj. Mentunargrunnur Studentafelagsins. 2002. At umboða ruðuleikan – Royggj. Tóroddur enn einaferð Tóroddur Poulsen, skald Yrkingasavnið Royggj, sum kom út í fjør C M Y K 25 24