leygardagur 2. februar 1991síða 11

Nr. 23 — 2. februar 1991 tíðindablaðið S0Sjalurin Holl søgulig ritgerð, ið arpar ljós á nútíðarmál Róland W. Høgnesen, søgufrødingur Jåkup Thorsteinsson: Et Færø som Færø. Studier i Færøernes for- fatningsmæssige stilling i forhold til Danmark 1834-1852. Aarhus 1990, 446 bls., kr. 440.-. Pad var ein stórur dagur fyri foroyska seguvísind, tå Jákup Thorsteinsson hin 14. des. 1990 vardi doktararitgerð sína á lærda háskúlanum í Aar- hus. Danskt doktaraheiti miklum mæti alla staðir, og her var væla- verk lagt fram. eir báðir offisiellu opponentarnir hevdu mong rósandi orð til Ják- ups fyri ritgerð hansara. Tey sjónarmið, sum Ják- up setir fram, eru bygd á hellubotn. Jákup hevur funnið fram alt keldutil- farið, hann hevur vandað sær um arbeiðið við keld- inum, hann er sera nær- lagdur og vælgerin, so próvferslan hjá Jákupi er er I kki at vika. Kanska er rovførslan i stødum nog langrøkin, hildu teir iðir. Men so verður ofta, á hevundurin er vælgerin roynir at fáa allar snøklar við. Nil sjálva ritgerðina hevði hvergin av oppo- nentunum nakrar atfinn- okkurt smá- putl, sum lítlan og ongan tydning hevur. Fyrri teirra, Lorenz Rerup frá Roskilde Universitets- center, røddi mest um vidurskiftini i Slesvik um somu tíð fyri at visa at tesa Jakupsar var rett: at einaræðisstjórnin í Keyp- mannahavn royndi sum best at halda fast um allar landspartarnar í danska ríkinum, men noyddist at laga seg eftir umsteðun- um á staðnum, annað- hvert tað var i Føroyum, í Slesvík ella aðrastaðni. Seinni = opponenturin, Vagn Wåhlin frá Aarhus Universitet, hevur verið so beinasamur at prenta meginpartin av reðu síni í Dimmu (nr. 144, hin 13. des. 1990). Wåhlin helt, at bók Jåkupsar var skilagóð ritgerð eisini i danskari søguskriving. Jákup hev- ur vidgjørt filosofiska hugtakið »suverenitetur«, vit kunnu siga »fullveldi«. Jákup hevur skrivað um, vussu ein partur av ein- ríki kann hava nakað uttan Ingar ella nógv »fullveldi« innan ríkisfelagsskapin. Í so máta kundi bók Jákupsar verða lisin sum partur av einum nútíðar orðaskifti um viðurskifti Danmark- ar við Felagsmarknaðin, nú felagsskapurin verður útbygdur og gerst fastari. Vit kunnu eisini brúka bókina til tað orðaskiftið, sum er við at taka seg upp i Føroyum um at broyta heimastýrisskipanina og um viðurskifti Føroya til Felagsmarknaðin. Drúgvasti parturin av bók Jákupsar er IV part- ur, sum er 83 blaðsíður og ein fjórðingspartur av sjálvari ritgerðini, er um viðgerðina í fólkatingin- um danska av uppskotin- um um vallóg fyri Feroyar til fólkatingið. Her vísir Jákup sítt kynstur at loysa sundur eitt langt og flokjasligt orðaskifti. Hann hevur flokkað donsku sjónarmiðini í átta ymsar bólkar. Her vísir Jákup eisini hvussu fimur hann er í royndum at brúka statsrættarlig ásteði (teoriir), sum hann hevur lagt fram í byrjan- ini av bókini í 4. kapitli. Her verður bert nomið við tríggjar av bólkunum. Jákup ferir fram, at teir menn, sum umleið 1850 løgdu lunnar undir danska borgarliga fólkaræðið, vóru vísir í, at fólkaræði einans kundi grundast á ein borgarastætt, tað eru menn í sjálvsteðugari vinnu og lærdir em- bætismenn. Men í Føroy- um var einki til av tí fólka- slagnum tá á degum, hildu hesir menn. Í Feroy- um var bert almúgva, vildu hesir menn vera við. Sostatt vóru Feroyar noyddar at verða partur av danska borgarliga fólkaræðinum, so danski borgarastætturin kundi taka rettu avgerðirnar fyri Feroyar. Men eisini hesir menn noyddust at laga seg eftir umsteðunum á staðnum, so teir góvu — góvu — Føroyum eitt amtsråd, sum umframt vanliga amtráðsvirksemið eisini kundi sleppa at gera til- mæli um serferoysk mál, so at umboð fyri donsku borgarastættina = kundu taka rettu avgerðirnar. Fremsti forsprákarin fyri hesum var D.G. Monrad. Men aðrir fólkatings- menn, sum vóru ávirkaðir av m.ø. N.F.S. Grundtvig, talaðu um at rett fólka- Róland W. Høgnesen. Klaksvíkingur, f. 1927. Er cand. mag. í søgu og reli- gión frå Københavns Uni- versitet. Undirvisir å Gl. Hellerup Gymnasium. Høv- undin hevur sjålvur skrivad serritgerð um stjórnarvið- urskifti í Føroyum til og við fyrru helvt av 19. old. mentan einans kann koma frá rætta fólkinum, tí van- liga fólkinum, og at fólka- ræði eigur at grundast á fólkamentan. Og er hon ikki til taks nú, kann hon fara at koma, tá fólkið fær frælsi. Eisini maður sum A.F. Tscherning talaði um fyrst at venja fólkið til fólkaræði og síðan geva umboðsmonnum teirra sess millum hini umboðini fyri fólkaræði, so sum tað er til skjals á baksíðuni á bók Jákupsar. Tað letur til at øll søgu- fólk nú góðtaka, at í Før- oyum var eingin borgara- stættur. Meguliga er tað so. Men eg vil ikki góð- taka hesa hugsan fyrr enn hon er prógvað vid søgu- froðiligum kanningum. Fara vit aftur um ár 1800, finna vit í Feroyum eina stætt, sum er ógvuliga átek eini borgarastætt. Embætismenn komu ofta uttanífrá, men teir livdu ævi teirra í Føroyum. Teir giftust ofta føroyskum gentum. Embætismennin- ir í Havn og prestarnir høvdu saman við teimum mætastu bendrunum tað politiska ræðið í landin- um, og hesir somu hevdu í hondum meginpartin av handlinum í landinum. Men fara vit fram um um- leið ár 1800, so er hetta dygga sambandið millum embætismenninar og teir mætastu bendurnar dott- ið burtur, av tí at donsku embætismenninir og prestarnir ikki longur stødadust i Føroyum. Men teir mætastu bøndurnir góvust ikki av teirri sek at vera handilsmenn. Teir handlaðu og teir trivust sera væl við at einahandil- in hevði inn- og útflutning um hendi. Tá so fríhandil- in kom — mest fyri at stuðla handilsvinnuni í Keypmannahavn — ja, so handlaðu somu menninir framvegis, nú við form- ligum handilsloyvi, kanska sum úthandil fyri handilshús niðri í Keyp- mannahavn. Íslendingar vóru ikki frægari fyri við borgara- stætti enn feroyingar. Men kortini sluppu teir undan donsku grundlógini og undan at senda umboð til rikisdagin í Keyp- mannahavn. Teir fingu Al- tingið aftur sum lógar- ting. Hetta komst av, at í Keypmannahavn vóru ís- lendskir lærdir embætis- menn, sum kendu rettu stovnarnar og rettu menn- inar, so teir í tokum tíma, áðrenn avgerðirnar av røttum vóru tiknar, kundu bera fram ís- lendsku sjónarmiðini í rettum líki, so danskir politikarar, bæði í eina- ræðistíðini og í fólka- ræðistíðini, tóku við ís- lendsku sjónarmiðunum. Og so áttu íslendingar tær gomlu fornsegurnar. Bert onkur hendinga serfreð- ingur tá hevði hoyrt um føroyskan kvæðaskald- skap. Íslendingar vóru harð- liga ímóti, at danska grundlógin kom í gildi í Ís- landi, og at teir skuldu velja umboð til ríkisdagin. Jákup sigur í bókini, at einki er at finna um, at nakar føroyingur var i- móti at grundlógin var tinglisin i Føroyum, og at foroyingar skuldu velja umboð til danska ríkis- dagin. Heldur er tað tvert- urímóti. Satt at siga, tá eg fyri mongum árum síðani skuldi skriva serritgerð til embætisprógv, fór eg fyrst at hugsa um hetta tíðarskeiðið umleið 1850, so eg havi lisið stóran part av keldutilfarinum fyrr Men áðrenn eg rættuliga setti skjetil á, var eg farin longur aftur í tíðina. Síðan skrivaði Jákup serritgerð um hetta evnið. Tað er ógvuliga gleðiligt, at Jáku nú hevur skrivað hetta valaverk av eini doktara- ritgerð um stjornarvidur- skiftini umleið 1850. Her nýtist ongum at koma afturumaftur. Tað er eis- ini ógvuliga gleðiligt, at Jákup hevur dugað at leggja serritgerðina heilt til viks. Her er endur- nýtslan eingin. Tá eg las bók Jákupsar, var eg komin til blaðsíu 341 — tað er 20. kapitul »Perspektivering«, har Jåkup ikki hevur gjørt sjålvstødugar kanningar — ådrenn eg fekk hug at gera viðmerkingar av týdningi. Fyrst trý stutt brot úr bókini, ell trý á blaðsíðu 341. »Den økonomiske liberalismes krav om fri- hed på erhvervslivets om- råde og hermed forbunden privat ejendomsret til pro- duktionsmidlerne førte til det kgl. handelsmonopols ophævelse og indførelse af frihandel i 1856 (hoved- værk: »Føroyar undir fri- um handli i 100 år«, J.K. Joensen m.fl, Tórshavn 1955).« »Imidlertid skulle det vise sig, at frihandelens indførelse kom til at betyde, at det færøske samfund udsattes for kul- turimpulser fra udlandet (både på det religiøse og det verdslige område) og indre sociale omvæltning- er, der efterhånden førte til det traditionelle bonde- samfunds opløsning (Ger- hard Hansen: »Vækkel- sesbevægelsernes møde med færingernes enheds- kultur«, Tørshavn 1984 J.P. Joensen: »Fra bonde til fisker«, Tórshavn 1987)«. »Frihandelens indfer- else blev således også den af de fundamentale forud- sætninger for den færøske nationalbevægelses — op- komst (Debes, s. 59)«. Felags fyri øll hesi brot- ini, sum ikki eru frå Jåkupi, men ødrum søgu- frødingum, er, at honds stórur dentur verður lagdur á árstalið 1856 og lóg um fríhandil. Men ølium søgufrøding- um er jú greitt, at ávís loggåva åvist ár lítið ella einki hevur at týða. Tað einasta, sum hendi í 1856 var: higartil hevði dansk- ur statskapitalur innflutt til og útflutt úr Feroyum fyri at feroyingar kundu fáa neyðsynjarverur, í 1856 fór danskur privat- kapitalur at flyta inn og at flyta út fyri privatan vinn- ing, profit. Annað hendi ikki. Tað er rættuliga logið at lesa, at samfelagsbroyt- ingarnar fara fram í tí sum samfelagsfreðingar í dag nevna »yvirbygningurin«. Hetta verður ofta skírt borgarlig ella idealistisk seguskriving, og tað plag- ar ikki at verða sagt uppá ovur- ros. I dag felags- øgufrødingar vera samdir um, at broyt munnu allir sam- ingarnar fara fr 1t sum samfelagsfrødingar nevna FAG] Síða 17 TR WA viku- SKITTIÓ »basis«, og tá tað er hent, koma broytingarnar eisini fram í yvirbygninginum. Lat meg tala ítekiliga: fyrst koma vinnuligar og samfelagsligar broyting- ar, síðan koma broytingar- nar í áskoðan og hugsunn- ar hátti, eitt nú í lógar- broytingunum. Til tað fyrsta brotið er at siga, at privatur ognar- rættur til framleiðslu- tólini var eins vanligur í Feroyum undan sum aftan á 1856, og at privat- ur handil var eins vanligur undan sum aftan á 1856. Til tað annað brotið er at siga, at sosialar (samfe- lagsligar) broytingar fóru fram áðrenn 1856. Longu í 1856 livdu reiðiliga 40% av feroyingum av fiski- skapi, meðan slek 40% høvdu landbúnað sum hevuðsvinnu. So longu í 1850 var hitt traditionella bóndasamfelagið upp- loyst (vit kunnu eisini siga: at longu í 1850 vóru menn við at leggja burtur gamla siðvenju, av berari neyð, fyri at teimum kundi verða lív lagað her á landi. Hesir fátæku menn broyttu feroyska samfe- lagið). Til tað triðja brotið er at siga, at fundamentalu fyritreytirnar fyri fer- oysku tjóðskaparrersluni vóru tær vinnuligu og samfelagsligu broytingar nar, sum teir fáteku feroy- ingarnir noyddust at byrja í 1830- og 1840-tal inum fyri at mat i munnin til seg og síni. Í 1856 høvdu hesir menn broytt føroyska samfelag- ið so mikið, at teir skúgv- aðu einahandilin til viks. Einki søgufrødiligt verk er enn komið á prent um hesar vinnuligu og samfe- lagsligu broytingarnar. Her er úr at gera hjá før- oyskum segufreðingum.* Bókin hjá Jákupi kann verða lisin á ymsan hátt ella til ymisk endamál: 1. sum visundalig segu- frødilig ritgerð; tað er endamál Jákupsar, í so máta er hon av besta slagi, 2. sum innblástur til søgu- froðingar, ið hava hug at gera kanningar um tær vinnuligu og samfelags- ligu broytingarnar, sum fóru fram í 19. eld, her liggur mangt á láni enn, og 3. sum ritgerð um politisk mål, sum eru frammi í tíð- ini, um viðurskifti Feroya við Danmark, um heima- stýrisskipanin skal broyt ast og kanska til viður- skifti Føroya við Felags- marknaðin. hin 6. januar 1991 Róland Hegnesen - kur fær hug i nakað fáa