týsdagur 19. mars 1991síða 7

Nr. 54 — 19. mars 1991 Í eini skúlastovu á Sjúkrasystraskúla Før- oya, sita fýra ungar kvinnur. Skúlastovan minnir um aðrar skúla- stovur, borðini standa í kvadratiskum røðum, Talvan hongur á vegg- inum og tvær beina- grindir standa hvørju- megin hesa, Onnur skoytir hóttandi, hin er høvurleys. Hinummegin borðið sita fýra sjúkrasystra- næmingar og greiða frá, hvat tær hava tikist við seinastu níggju mánað- arnar. Tær hava kannað hvussu ung millum 13 og 19 ár eru kunnaði um AIDS i Føroyum og á hvønn hått ein effektiv kunnan kann gerast. -Projektid hevur verið ein partur av okkara útbúgving og vit valdu evnid AIDS, tí vit høvdu ein illgruna um, at tey ungu ikki tóku hesa hóttan sera álvarsliga. Og hendan illgruna fingu vit prógvað, siga tær. 160 UNG --Vit hava vitjað fleiri skúlar í Havnini, eisini studentaskúlan og fleiri skúlar á bygd. Vit hava tilsamans tosað við umleið 160 ung og úrslitið er tað sama, tey ungu halda ikki at vandin fyri at fáa AIDS í Føroyum ikki er stórur. Hetta er nakað sum hendur uttanfyri okkum. Tað er óhugnaligt at hoyra, tá vit vita, at føroyingar ferðast sera nógv til útlandið, siga tær. Var nakar munur at tosað við tey ungu av bygd í mun til tey í Havn. Var annar parturin meira fríborin enn hin? --Nei, tað var tað sama allastaðni. Tað vísti seg, at tey yngstu vóru minst sinnaði at tosað um trupuleikan. Eldri tey blivu, meira náttúrligt tosaðu tey. EYMT MÁL Men at tosað um kyns- lívið, tað er ikki so lætt hjá ungum. Fleiri av teimum vit tosaðu við, høvdu kanska ongantíð verið í song við ngkrum og tey tóku ikki vandan sum teirra trupuleika. Hvussu vórðu tey kunnaði um AIDS vand- an? --Tey høvdu ikki tingi0 serliga nógv at vita. Tey vistu at vandin fanst, men tey mettu ikki at undir- vísingin hevði verið góð. Í onkrum skúlum høvdu tey bert havt tveir tímar um evnið. Tey mettu seg ikki at hava fingið serliga góðan kunnleika úr skúl- anum, men meira uttanfyri skúlan. Hvat við fyribyrging? UPPA VEGIN --Tað tyktist sum tey ungu óttaðust meira fyri at gentan skuldi gerast við barn enn fyri vandanum fyri HIV-smittuni og at enda AIDS sjúkuni. Spurningurin um P-bollan hugtók nógv meir enn hítin. --Og tað er heldur ikki so lætt hjá ungum at fáa hendur á hítum. Í stórum bygdum í Føroyum er ongin møguleiki fyri at keypa hítir. Har er ongin møguleiki at keypa hitir yvirhøvur. Tað gongur upp hjá vaksnum, tí er tað ikki lætt hjá ungum at fara í ein handil og keypa hítir. Tað er "flovisligt" —Vit hava frætt, at nakað fer at henda á hesum økinum í framtíðini. Í Havnini skulu automatir við hítum setast upp. Men tað er ein spurningur um tær fáa frið. Niðri kann tú fáa hítir ókeypis á ávísum disko- tekum, siga tær. SPOT SPOT Gjøgnum kanningar- arbeidid millum næm- ingarnar sóu sjúkrasystra- næmingarnir, at sjón- varpið er besti fjølmidilin til at ávirka tey ungu og at fáa boðskapin igjøgnum. —Vit hava tí gjørt sjey smásendingar til sjón- varpið. Hvgr sending verður send ígjógnum eina viku, so at næstu sjey vikurnar verða allir føroyingar mintir um AIDS-vandan. Tað hevur verið dýrt at gera hesar sendingar. Men vit hava fingið sera góðan stuðul. So góðan, at vit hava sent pening aftur til onkran. Høvudssponsorar hava verið, Jólamerkjagrunn- urin Føroya Lívstrygging og Sjúkrasystrafelag Før- oya. —Vit hava eisini verid i Onki AIDSi Føroyum Hetta tykjast tey ungu millum 13 og 19 år at halda. AIDS er nakað sum hendir uttanfyri Føroyar og sum ikki heilt viðkemur okkum, siga fýra sjúkrasystranæmingar, sum hava kannað hvussu tey ungu verða kunnað um AIDS í Føroyum 0 samband vid teir stéru átrúnaðarligu bólkarnar í Føroyum, og tað er ótrúðligt hvussu góðan stuðul vit hava fingið frá teimum í okkara arbeiði, siga tær. —H6ast átrúnaðarbólkar- nir, kirkjan, brødrasam- koman, pinsasamkoman 0.S.v eru samd um, at tað er best við einum at liva saman við alt lívið. So hava tey ásannað, at soleiðis er ikki veruleikin. Ung í dag eru í song við fleiri áðrenn tey giftast, ikki øll, men fleiri. Og ti taka átrúnaðarbólkarnir HIV-smittuna í fullum álvara og halda, at tað er alneyðugt við upplýsing. Vit kunnu nevna frálíka faldaran sum heima- missiónin hevur gjørt, bert sum eitt dómi, siga tær. AIDS ER IKKI HIV Tað tykist sum tað er stór misskiljing millum ung hvat er sjúkan AIDS og hvat liggur í at verða HIV-positivur. Tá ein verður smittaður, gerst ein HIV positivur. Hann kann verða smittaður í mong ár, áðrenn hann gerst sjúkur av AIDS. Vit vita dømir um HIV positivan i Danmark, sum hevur verið positivur í 17 ár, Sjúkrasy | x í æ uttan at hava fingið sjúkuna. Men oftast gerst ein HIV -positivur sjúkur aftaná nøkur år. Tó vita vit ikki enn um øll HIV- postiv gerast sjúk. --Men er ein HIV positivur, so kann ein smitta onnur uttan sjálvur at vera sjúkur. Og tað er her knúturin er grivin. HIV-smittan er í Føroyum, eins væl og hon er í Danmark og í londunum við ekvatur, ella linjuna. Og tí er alneyðugt at verja seg við hít, um ein hevur tilvildarlig kynslig sam- bond, eisini í Føroyum, og ikki bert tá ein er úti og ferðast. Hetta kann ikki sigast nóg ofta, siga tær. IKKI VANDA- BÓLKAR I samband við arbeiðið hjá sjúkrasystranæming- unum hava tær eisini verið í Danmark og kannað hvussu danir upplýsa um HIV-smittuna. -Høvdu vit gjørt okkara sjónvarpstubbar á sama hátt sum teir, sum vístir verða í Danmark, so høvdu vit stoytt fólk. Eftir føroyskum måtistokki hevði talan verið um reint porno. Vit hava ti roynt at bent å hvar vandin liggur, = i æ øen - ss Myndin synir Idun Nielsen, Hergerð Johannesen, Anni Røsvig og Gudrun Nielsen. Mynd: Kalmar heldur enn at avmynda tvey sum eru í song saman. Viðurskiftini hjá okkum eru smá og aldursbólkurin vit royna at náa liggur frá 13-19 ár. Her hava foreldrini enn ávirkan á tey ungu. Gera vit sjónvarpstubbarnar ov sterkar, so er vandi fyri, at teir ikki nåa til øll. Og tað er avgjørt ikki meiningin, siga tær. --Niðri eru tey komin langt við, at læra at liva við, at HIV-smittan er ein vandi og hvussu ein kann verja seg móti hesum vandanum. Danska Sund- hedsstyrelsen hevur við- gingið, at tað var ein brølari, tá av fyrstan tíð varð sagt, at AIDS sjúkan hevði serligar vanda- bólkar. Soleiðis er ikki veruleikin. Tað er rætt, at smittan í fyrstuni serliga fannst millum samkyndar menn, (homoseksuellar) og Sproytunarkomanar. Men millum samkynd er smittan fallandi, tí hesin bólkur hevur tikið vandan til eftinektar, og verjir seg Sida 7 vid hit og tryggum kynslívið, helst við einum felaga. siga tær. Nú veksa HIV tilburðirnir innan tey heteroseksuellu, kynsliv millum mann og kvinnu. Hetta kemst av, at tey hetroseksuellu fólkini ikki taka vandan nóg álvars- liga. Og tað er júst her tann stórsu vandin er í dag, siga tær. HALDA FRAM Sjúkrasystranæmingarmni r eru lidnir við teir sjey sjónvarpsstubbarnar, men tær ætla at halda fram við hesum arbeiði. --Okkara uppgáva er ikki bert at røkta sjúklingar, men eisini at fyribyrgja sjúku. Tí gera vit hetta. Vit hava ætlanir um at gera meira við evnið, men hvussu eru vit ikki greiðar yvir enn, siga tær. SMITTAN Tú verður bert smittaður av HIV gjøgnum sevju úr móðurskeið og gjøgnum blóð. Ti er lívið framvegis vert at liva. Tú verður ikki smittaður av at drekka av sama glasið, sum eim HIV-positivur Tú verður ikki smitt- aður av at geva einum HIV-positivum ein tungu- muss. Kanningar vísa, at tú skalt havan 10 litrar av spýtti í teg fyri at fáa nóg mikið av virus í teg fyri at fáa smittuna. Tú verður heldur ikki smittaður av at svimja saman við HIV- posiuvum, siga tær. Hvussu eru Føroyar fyri at taka ímóti fólki, sum hava AIDS, ella eru HIV- positiv. Sjúkrahúsverkið er rættuliga væl fyri. Men hvussu hevði vanligi føroyingurin tikið móti einum, sum var HIV- positivur. Tað er ein onnur søga. Ivaleyst hevði hesin verið burturvístur, eins og tey spidalsku í gomlum døgum. Eitt er vist, halda sjúkrasystranæmingarnir. AIDS verður vanligari í Føroyum í framtíðini. Ti eigur føroyska samfelagið at venja seg til hetta . Og hetta hendur við kunnan, kunnan og aftur kunnan og at enda fyribyrging. --HIV-smittan kann raka gll í Føroyum. Ti er tað av stórum týdningi, at vit vera góð við tey, sum eru smittaði og verða tað í framtíðini. Tey eiga íkki at forfjónast, men at fáa somu vidferd sum øll onnur í samfelagnum, siga tær. sáð, jústinus