hósdagur 11. apríl 1991síða 11

Nr. 67 — 11. apríl 1991 Skelkandi kanning: ur Danir skjótt lægsta livialdur í Europa Ein kanning, sum Jørgen Goul Andersen við Árhus Universitet hevur gjert um livialdurin hjá denum, hevur lopið hvekk á donsku fjølmidlarnar, politikarar og heilsuverk- Jan Miller skrivar Kanningin visir, at dan- ir um ikki so nógv ár verða tað fólk í Europa, sum hevur stytsta livi- aldur. Í 1968 var Danmark á einum 5. plássi hvat við víkur livialdrinum i OECD-londunum, i 1988 vóru danir heilt niðri á ein m 17. plássi Hesi tel merkja t KK enn í 1968, men danir hava ikki økt livialdurir eins og onnur lond hava tað. Danskar kvinnur kunnu í dag rokna við at gerast 77,8 ár í meðal, menninir tó bert 71,8 ár. Meðaltel- ini fyri OECD-londini við undantaki av Turkalandi eru ávikavist 78,9 og 72,4 ár. Enn er óvist, hvussu tað ber til, at livialdurin í Danmark ikki økist í sama mun sum í hinum londun- um. Ein orsekin kann vera, at fleiri danskar kvinnur doyggja av lungnakrabba orsakað av royking enn i hinum londunum. Danskir læknar og onn- ur fakfólk royna nú at kanna tølini fyri at fáa eitt svar uppá, hvi danir ikki g' emns gamil 1Ørir ropab r. Eir 5 I Vi KKUr hj uk rad mu 1 a he ilt drar orsekir sum t.d. at flestu donsku kvinnur ar beiða úti Onkur heldur, at tað eru teir stóru niðurskurðirnir í danska heilsuverkinum, sum eru orsekin. Sambært kanningini hjá Jergen Goul Andersen vísir tað seg, at Danmark er eitt tað landið í OECD, sum uppá íbúgvan ger minst ílegur í heilsuverkið. Tað eru teir, sum halda, A SOSÍalUrin | Danir seta skógvarnar, Sum teir sjálvur taka tu, fyrr enn festu aðrir europea ar royting í at henda kanningin eigur at skunda undir fyribyrg- ing av sjúkum og van- lukkum og heilsusteðuni annars. Mett verður, at tervur er á meiri gransking í sam- bandi við, hvat tað er, sum ger fólk sjúk. Eisini verður víst á mun til áður, tá danir vóru millum tey tydningin sålarliga stødan hevur å heilsustøduna hjå fólki. Tað eru tey, sum halda, at ein orsekin til henda stytsta livialdurin hjá denum er tann, at danir liva ov gott og at livi- steðið er ov hegt. Reddir eru eisini „ SUM uUVvVGU Hl mgst í Europa frammi um, at tað er sera óheppið at danir nú skulu til at lækka avgiftir á alkoholi og tubbakki fyri at ganga EF-krevum á meti. Tað kann so aftur ekja um nýtsluna og har- við gera heilsusteðuna upp aftur verri. Sovjettiska stórríkið um at syndrast Tað einaferð so stóra og almáttuga sovjettiska imperie er vid at fara i upploysing. Buskapurin er nú so vånaligur, at eing- in loysn tykist vera fyri at kunna varðveita hetta stórríkið í drúgva tíð aft- urat. Eygleiðarar, sum hava fylgt við gongdini í Sov- jetsamveldinum hesa sein- astu tíðina, siga, at stødan ongantíð hevur verið so ringt sum nú, og einki røk- ist fyri, at hon fer at batna. Heldur tverturí- móti. Ætlaðu broytingarnar í búskapinum á leið til marknaðarbúskap ganga alt ov seint og framtíðar útlitini fyri framleiðsluna eru so depur. Hóast góðar umsteður til at breyðfeða alt fólkið, so hevur sen- tralstýrdi búskapurin tverturímóti sett kílar í framleiðsluhjólini við tí fylgju, at stórur tervur er á teimum flestu verunum — og prísirnir bara hækka og hækka. Steðan hevur fingið ar- beiðarar at fara í verkfall, og hóast Gorbatjov hevur hótt við herðum revsing- um móti teimum, sum fara í verkfall, so tykist gongdin vera júst tann evugta. Alsamt fleiri ar- beiðarar kring alt landið fara í verkfall uttan mun til, hvat Moskva sigur og hverjum hótt verður við. Tað er serliga í Hvíta- russlandi, har Gorbatjov annars plagar at fáa undirteku, at arbeiðarar- nir hótta við stórverkfalli. At steðan er álvarslig sæst m.a. á upplýsingum frá TASS, sum vísir á, at trupulleikarnir í tunga ídnaðinum nú eru at síggja alla staðni í samfe- lagnum. — Avleiðingarnar fyri tann lætta ídnaðin og landbrúkið eru ein van- lukka. Har er tervur á betri skipan í smáveru- handlinum, eingin javn- vág er longur á fíggjar- marknaðinum, rubulin missir sína keypiorku og allur peningabuskapurin er við at syndrast, skrivar Tass. Tíðindastovan sigur víðari, at orsakað av hesi álvarsligu steðuni hevur Gorbatjov biðið um heim- ild til at seta fólki forboð móti at savnast í arbeiðin- um við einum politiskum ella sosialum endamáli. Eisini vil hann steðga øll- um verkfellum. Afturgongdin í búskap- inum hevur sambært Tass verið so mikið stór sum heili 12% bert fyrsta árs- fjórðing í ár. Hóast tær mongu hótt- anirnar frá Kreml, tykjast námsarbeiðarar og aðrir arbeiðarar alt meira upp- østir um støduna og hótt verður við enn sterri og meira víttfevnandi verk- fallum í fleiri republikk- um. Nógvir av námsar- beiðarunum hava verið í verkfalli síðani 1. mars og fer verkfallið at breiða seg, fer tað heilt at leggja allan sovjettiska námsídn- aðin lamnan. Og hetta kann hava við sær, at ann- ar ídnaður, sum er bundin av koli til sína framleiðslu, eisini steðgar upp. Námsarbeiðararnir krevja hægri ien, betri ar- beidsumstødur og at Gorbatjov fer frå. Nú roynir Gorbatjov so sum ein seinasta útveg at seta landið i undantaks- stødu, siga tey seinastu tidindini år Moskva. Georgia vil Stødan i Sovjetsamveld- inum gerst alsamt meira spent. Nu um dagarnar kunngjørdi tjóðartingið í eini av teimum mest væl- standandi republikkun- um, Georgien, at landið hereftir er sjálvsteðug tjóð. Men grusiski for- setin segði tó, at repu- blikkin komandi árini fer at arbeiða fram móti full- um sjálvstýri. Tað vóru alt fyri eitt gleðisróp at hoyra í getun- um í hevuðsstaðnum Tblisi. Stórar manna- múgvur fagnaðu avgerð- ini hjá tjóðartinginum. Undir fólkaatkveðuni tann 31. mars í ár at- kveddu fleiri enn 90% av íbúgvunum í Georgien fyri at landið skal verða sjålvstødugt. Georgien er tann fjórða republikkin í Sovjetsam- veldinum, sum hevur lýst seg sjálvsteðuga. Hinar eru Estland, Letland og Litavia. Georgien var sjálvsteð- ugt land í trý ár — frá “1 vera frælst 1918 til 1921 — tá tann Reyði herurin limaði Georgien í Sovjetsamveld- ið. Tað er greitt, at henda seinasta sjálvstýrislýsing- in ger ikki steðuna hjá tí hart trongda Gorbatjov betri. Men leiðslan í Georgien hevur so ikki kvett endaliga við Mosk- va, men harafturímóti gjørt eftir ynskinum hjá Gorbatjov, sum herfyri segði við baltisku londini, at tað skulu ganga í minsta lagi fimm ár við samráðingum, áðrenn ein republikk kann gerast heilt sjálvsteðug. Hetta er júst tað leiðslan í Georgien nú ætlar. ss eee Ah EEN