hósdagur 18. apríl 1991síða 7

Nr. 72 — 18. apríl 1991 Skattahugleiðingar Í longri tíð hava politikar- ar ført fram, at neyðugt er at broyta skattalógina. Umsíðir er so eitt uppskot komið fram. Slík uppskot eru sjálvsagt altíð for- vitnislig og ein roynir al- tíð at meta um hvert hesi - uppskot samsvara við tey grundleggjandi krevini, sum galda fyri skattalógir yvirhevur. Í roynd og veru verða trý grundleggjandi krev sett fram tá politikarar smíða skattalógir. Lógin skal vera: 1. Greið 2. Rættvís 3. Lett at umsita Eingin lóg kann til fuln- ar uppfylla øll hesi try krevini ella ynskini, og ofta eru tey í beinleiðis stríð við hvert annað. T.d. kann ein lógargrein gera lógina meira rættvísa, men samstundis meira flokta. Rættvísiskravið til eina skattalog er torferast at definera. Tað sum einum kann tykjast rættvíst, nýtist ikki at vera rætt- víst í eygunum á einum eðrum. Higartil hava flestell verið samd um, at ein há- innteka ikki bert skal gjalda lutfalsliga meira í skatti enn ein láginnteka, men eisini ein sterri pro- sentpart. Hetta verður rópt progressivur skatta- stigi. T.v.s. at jú hægri inntekan er, jú harðari verður seinasta krónan skattað. Men fleiri lond eru farin yvir til ein nær- um, ella heilt propor- tionalan skattastiga. Tað vil siga, at í % rindar tú tað sama í skatti uttan mun til inntøku. Hetta meta mong í dag at vera rættvíst. Definitiónin uppá hvat rættvíst er, kann sostatt skifta sum tíðin fer. Fleiri búskaparfreðing- ar hava víst á, at ein ov progressivur skattastigi hevur fleiri vansar við sær. Skattatrýstið minkar um útboðið av arbeiðs- megi (fólk tíma ikki at ar- beiða meira enn eitt til eitt åvist) og útboðið av »svartari« arbeidsorku veksur. Onnur meina hin- vegin, at tad er asosialt at krevja prosentvist tad sama frå låginntøku sum frå håinntøku. Ein degressivur skatta- stigi (skattatrystid mink- ar vid hægri inntøku) er óhugsandi, ti ein slíkur stríðir rætt og slætt ímóti sunnar fornuft. Kortini kann skattastigin her á landi gerast degressivur og er hetta óivað eitt ein- demi tá talan er um skattalógir í síni heild. Talan er um hitt sonevnda 50% skattahámarkið. Tá orðaskifti var á tingi í 1989 um tvungna upp- sparing, eykaskatt v.m., førdu fleiri politikarar fram, at teir fram um alt vildu varðveita 50% há- markið og onkur vildi vera við (og kanska fleiri meintu) at teir hervið skuldu verja Palleba. Eitt orð sum marginalskattur (skatturin av seinast vunnari krónu) varð nær- um ikki tikið uppá tung- una, men 50% hámarkið varð hin heilaga kúgvin í politiska orðaskiftinum. 50% hámarkið er sum kunnugt ein lækking í skattinum, tá nettoskatt- urin fer uppum 50% av skattskyldugu inntekuni. Um Palleba t.s. býr i Havn, so skal hann for- vinna omanfyri 350.000 krónur til tess at fáa gleði av hesari skattalækking. Í dagligum arbeiði er ein ofta komin á tal við fólk, sum meta seg at rinda ov mikið í skatt, og spyrja hvussu er við 50% há- markinum. Tá ein so hev- ur greitt teimum frá, at hetta hámark rætt og slætt er ein skattalækking til háinntekurnar, hava fleiri noktað at trúð tí. Skattalógin Pg. 54, stk. 2 sigur: Um samlaði inn- tøkuskatturin til lands- kassa og kommunukassa fer upp um 50% av skatt- skyldugu inntekuni, verð- 50%-markid í skatta- stiganum er einki annað enn ein skattalækking til hægstu inntókurnar. ur tann ov nógv álíknaði inntekuskatturin lækkað- ur lutfalsliga til lands- kassa og kommunukassa. Demi: A er búsitandi í Skopun. Skattskylduga inntekan er kr. 110.000. Og A er tímalentur arbeiðsmaður. B er búsitandi í Havn. Skattskylduga inntekan er kr. 800.000. B er stjóri. Nú fáa A og B boðið eitt eykaarbeiði | uppá kr. 10.000. Taka teir av hesum til- boði, verður skatturin av hesum eykaarbeiði: A: Skattur 5.100 Útgjald 4.900 B: Skattur 5.000 Útgjald 5.000 Tann, ið forvinnur minni, fær hægri skatt av einari eykainnteku. Um hetta er rættvíst kunnu Palleba og Þpolitikarar døma um. Á sama hátt sum nógv verður tosað um propor- tionalskatt, verður eisini tosað nógv um brutto- skatt. Allir frádráttir skulu burtur. Her á landi hava vit longu tikið eitt stig á leiðina. Rentufrá- drátturin er avmarkaður til kr. 60.000 fyri einstak- lingar og kr. 120.000 fyri hjun, og framyvir verdur eingin skattafyrimunur av nýtslulánum. Hetta seinasta kann kanska tykjast skilagott. Men hvat við rentuloftinum uppá 120.000? Hugsa vit okkum eini hjún, ið hava keypt eini hús fyri 1,4 mill. uttan eginpening og meðalrent- an er 12%, so merkir hetta, at samlaða rentan er kr. 168.000. Meirskatt- urin eftir broytingarnar í skattalógini eru: (168.000-120.000) X 42% = 20.160. Er marginal- skatturin 60% skal inn- tøka økjast vid 50.400 krónum til tess at fáa ráð til at gjalda henda meir- skatt. Tað er sjálvsagt ikki tað stóra fleirtalið, ið hevur rentuútreiðslur om- anfyri kr. 120.000 og tí munar tað óivað lítið hjá hesum »fåu« at rópa upp, men ein kann kortini sláa fast, at á sama hátt sum tað bert eru háinntekur- nar, sum njóta gott av 50% skattamarkinum, so eru tað bert stórskuldar- ar, ið fáa skert sínar meguleikar til frádrátt í skatti. Ímillum hesar stór- skuldarar eru tað fleiri, ið als ikki eru rentuspeku- lantar, men sum bert hava keypt sær eini hús tá kre- ditmeguleikarnir og prís- irnir vóru í hæddini, og sum nú eru bóndafangað av lágkonjunkturi og broytingum í skattalógini. Eingin yvirtekur slík hús fyri skuldina. Tað er so- statt í mongum føri tey, ið hava rentufrádráttin mest fyri neyðini, ið hava fingið frádráttarmeguleikarnar skerdar. Peningur er sum einhver onnur vera. Prísurin (rent- an) á kapitali er eitt úrslit av útboði og eftirspurn- ingi. Skattskyldan av rentuinnteku av peningi í foroyskum peningastovn- um er 2%. Frádrátturin í skatti fyri rentuútreiðslur er 42% av samlaðu rent- unum. Sostatt eru skatt- ligu fyrimunirnir av rentu- útreiðslum sterri enn skattskyldan av rentuinn- tøku og harvið uppstend- ur spekulatiónin. Tá javn- vág ikki er ímillum tann skatt, ið rindast skal av rentuinnteku og tann frá- dráttarmeguleika, ið rentuútreiðslurnar geva, so skapar skattalógin ólag í fríu kreftirnar á kapital- marknaðinum. At rentuinntekur verða lágt skattaðar varð av summum mett at skapa eitt lágt rentusteði í sam- felagnum og harvið betri útlit fyri vinnulívið. Men sannleikin er júst tað mót- satta Símun Absalonsen, grannskodari, skrivar Dømi I: Innlånsrenta 10% Utlånsrenta 12% Áðrenn skatt: Útlán 12% Innlán 10% Munur =2% Eftir skatt: Útlán 6,96% Innlán 9,50% Munur #2,54% Hóast rentumarginalur- in er =2 áðrenn skatt, er hann +2,54 eftir skatt. Hækka vit nú rentusteðið við t.d. 2% verður úrslitið eftir skatt broytt. Útlán 8,12% Innlán 11,50% Munur +3,38% Sostatt sæst, at skatta- fidusurin er størri, jú hægri rentan er. Rentu- skattaskipanin hevur har- við verið við til at trýst rentusteðið uppeftir. Tá danska rentan fall fyri nekrum árum síðani varð foroyska rentusteðið ver- andi óbroytt. So floymdi kapitalur til landið. Vit høvdu metstórt hall á handilsjavnanum sam- stundis sum javnin hjá foroysku peningastovnun- um vaks við einari milli- ard árliga. Hetta róptu summi fyri uppsparing. Tá landsstýrið vil vera við at rentuspekulatiónin kostar tí almenna 35 mill. árliga, so er bert talan um mistar skattainntekur. Rentuskattaskipanin hevur fert við sær, at fer- oyski kapitalmarknaðurin hevur verið óstýriligur sum aftur merkir, at tú hevur ein yvirupphitaðan búskap eina tíð fyri síðani í næstu letu at hava stórt arbeiðsloysi. Tað stersta tapið fyri samfelagið er ikki tær 35 mill., men har- afturímóti tann óstýriligi samfelagskonjunktururin. Inntekuskattur, tollur og statsstuðul eru stórt sæð einastu inntekumeguleik- arnir hjá tí almenna. Toll- politikkin koma vit ikki at stýra einsamallir nú tosað verður um fríhandilsavtal- ur o.s.fr. Tollsitrónin er annars so mikið nógv pressað í dag, at her hevur landskassin troytt sínar inntøkumøguleikar til tað optimala. Statsstuðulin ráða heldur ikki yvir. og tá vit um Kunnugt KF na ognarskatt i Føroyum, er bert inntøkuskatturin eft- ir. Men hevur tad almenna møguleikar at økja sinar skattainntøkur? Mangt tykist at benda å, at her er sitrónin eisini pressað til tað optimala. Í samfelagsfreði finna vit fyribrigdið »Laffer- kurvan< Skattainntekur % skattatryst /9? Hyggja vit at myndini omanfyri, so visir hon skattainntøkurnar sum eina funktion av skatta- trýsti. Er skattaprosentið 0, er skattainntekan sjálv- sagt eisini 0. Er skatta- prosentið 100 er skatta- inntekan eisini 0. Lentak- arin tímir ikki at arbeiða, tá einki liggur eftir. Spurningurin er so: Hvussu stórt er skatta- trýstið, tá tað almenna maksimerar sína skatta- innteku. Her meina fleiri, at ein skal ikki langt upp- um 50% inntil arbeiðshug- urin verður fyri bakkasti. At hækka skattatrýstið fyri at økja um skattainn- tekurnar nýtist ikki at vera logiskt. Tað almenna skal hava krónur og ikki prosentir. 20% er ikki al- tíð sterri enn 15%. T.d. er 15% av 200.000 sterri enn 20% av 100.000. Politikar- ar eiga at hava í huga, at skattatrýst eisini ávirkar álíkningargrundarlagið. Tað er júst hetta, ið Lafferkurvan vísir. Tað eru eisini lond, ið hava økt um sínar skattainntekur við at lækka skattatrýst- ið. Almennu inntekurnar eru munandi jækkaðar i seinastuni ve lágkon- junkturin. Uttan mun til hver mannar Tinganes, so kann tað sláast fast, at tað verður bæði meðsamt og ótakksamt arbeiði at sita við politiskari ábyrgd tey næstu arini Simun Áhsalonson