hósdagur 8. august 1991síða 16

Síða 16 Nr. 145 — 8. august 1991 Tormóður Dahl um náttúru, furunkulosu og sóttreinsaðar gummistivlar: Føroyingurin selt sina »alisal« til norðmenn — Vit åttu heldur at lært av japanarum Føroyingurin seldi sína »alisål« til norð- menn fyri 10-12 årum menn gera, gera vit síðani, og alt norð- eisini, eisini allar teirra feilir, ja, hvønn einasta ein, tí sjålv- stoðugar tankar vága vit sum kunnugt ikki at hugsa, skrivar Tormóður Dahl í greinini. Hann fýlist á, hvussu vit í Vesturheim- inum og harvið eisini foroyingar bera okk- um at, tá talan er um aling. Yvirhøvur líta vit at yngli, smolti og laksi, sum vóru hetta maskinlutir eins og skrúvur og metrikkar, sigur hann og vísir á, at vit hava nógu at læra av Allir flytifuglar í sóttreinsibrúsu? Sum kunnugt skulu nú all ferðafólk, ið koma frá út- londunum og sum ætla sær at fiska í okkara áum og vetnum, lata teirra tráður, stivlar og onnur fiskitól sóttreinsa áðrenn loyvt verður teimum at koma í land við hesari út- gerð. Mong undrast yvir at einki verður sagt um t.d. gummistivlarnar hjá ferð- andi bernum, håost øll vita, at áir, lekir og vetn eru best umtóktu spæli- pláss hjá júst teimum. — Og hvat við flytifuglun- um, eitt nú: havhestur, likka, skrápur og annar svartfuglur, ið kanska koma beinleiðis higar frá einumhverjum alibrúki í Hetlandi, Orknoyggjun- um ella Noregi? — Skulu hesir fuglar fyrst niðan á Heilsufreðiligu Starvs- stovuna í sóttreinsibrúsu áðrenn teir fáa loyvi at seta seg á klettar okkara? Hugskotið aftanfyri japanarum. hesa nýggju lóg er inn- flutt úr Íslandi, og sum kunnugt: „bert lúsin út- lendsk er. ..«. Duga vit als ikkiat hugsa egnar tankar, so vit skilja hvussu meiningsleyst býtt, ja, skíti býtt, henda skipanin er? Stressaðir alarar og fiskar »Furunkulosa í Funnings- firdi!« — »Alt smoltið hjá P/F Fjarðará er avlivad!« — >Landsdjóralæknin hevur meldad mann til løgregluna fyri at hava brotið kunngerdina um karantenu!< — »Laksurin i Sundalagnum skal gev- ast fyribyrgjandi heili- vág!< — >Ongantíð verið so nógv laksalús í Sunda- lagnum sum nú!< — Hetta eru brot frá fjølmidlunum teir seinastu dagarnar, og vit skilja nú, at vinnan øll sum hon er hongur í ein- um leysum tráði, verður ikki beinanvegin framd ein grundleggjandi broyt- ing í hugsunarháttinum hjá teimum, ið standa á odda fyri hesi týdningar- miklu vinnu. Við »odda«- fólkið hugsi eg minni um alararnar sjålvar, men fremst av ellum um mann- ingarnar á Heilsufreðiligu Starvsstovuni og á Lands- djóralæknastovninum, ið eyðsæð trúgva sum amen í kirkju uppá at enn meiri heilivágur, enn fleiri »gummistivlabann«, súrg- an av burturkasti, avlív- ing, meldan av fólki osfr. skal bjarga vinnuni upp á føtur aftur. Eg veit ikki hvussu nógv smolt P/F Fjarðará hevur fingið loyvi at fram- leiða, men hin vegin veit eg at smoltalarar yvirhev- ur langt frá altíð halda seg til loyvda hámarkið — og eg skilji teir væl — lutvís = Yngul-/smoltdeyðin kann nekur ár verða sera stórur — Trýst og hóttanir frá lánustovnum — og fyri onkrar helst eisini vónin um stóran letuvinning — fær menn at taka skila- leysar kjansar. Tá vit so knappliga fáa eitt óvanliga heitt og turt summar sum í ár, so hend- ir tað, sum má henda: Fyri at bjarga smoltinum mugu alararnir endurnýta tað sindrið av feskum vatni, ið er tekt, kanska bæði tríggjar og fýra ferð- ir. Úrslitið verður hareftir: »Stressadur« fiskur við lítlari og ongari mótsteðu- megi mótvegis atsóknum frá virum (virus). Virur hverki anda ella taka fødi til sín og kunnu tí heldur ikki »drepast« við heili- Tormóður Dahl: — Eg eri 100% sannførdur um, at tóku vit til eftir- tektar tað, vit sóu og lærdu í Japan og mentu vit okkara alivinnu út frá teimum somu sjónarmiðum, sum ráddu har — men sjálvandi tillagað okkara viðurskiftum — so heuði meginparturin av teimum trupul- leikum, vinnan stríðist við í dag, verið ókendir vági ella á annan hátt eins og t.d. bakteriur og lús. Hvor er sekur? Sjálvandi skal ein karan- tenukunngerð ikki brót- ast, men um nú eitt al- ment sett fólk — og her meini eg landsdjóralækn- in — ikki ger skyldur sínar við t.d. at kanna, um tað í alibrúkunum er ov nógv yngul/smolt í mun til tøku vatnnegdina (og/ella veittu loyvini) — hver er so tann veruliga seki, tá tí- líkt hendir sum nú í Funn- ingsfirði? (Óivað kundi tað hent eins væl á nærum einhverjum eðrum ali- brúki). Koppseting Koppseting (eitt vánaligt foroyskt orð fyri »vaccin- ering< — koppseting er vaccinering einans móti >koppasjúkuni<) kann í ávísum førum nýtast fyri at »styrkja« tey livandi kyknini (cellurnar) móti viruatsóknum, men viru- slegini telja (potensielt) milliónir, og tú hevur illa nokk funnið fram á eina vaccinu móti t.d. einum salg av »virusjåku«, fyrr enn sama vaccina ikki kann nýtast móti »systk- inabarninum< til hesa sjúku. Hesi »systkina- børn« so at siga »kykna upp« av sær sjålvum. Hvi tað er so hevur »visindin« einki itøkiligt svar uppá í dag — bert sýna allar royndir, at verður sanna umhvervið = og >livi- mynstrið< hjá verunum (her fiskinum) broytt munandi, so kykna tílíkar sjúkur upp av sær sjálv- um (eg skal venda aftur til henda spurningin). Aling í Japan og norsk/føroyska alisålin Japanesarar og kinesarar hava alt fisk, skeljafisk og taravøkstir i túsund år (laksaaling i størri måt byrjaði tó ikki fyrr enn aftaná krígslok). Í hesum londum finnur tú ikki tær oyðandi sjúkur alivinnan í Vesturheiminum nú knógvar undir og sum beinleiðis hóttir vinnuna við menustinginum — bert uml. 15 ár aftan á at hon byrjaði. Hví er tað so? Jú, meðan japanarin og kinesarin ásannar at setur tú teg upp móti náttúruni, slær hon aftur 10-faldað, so halda vit í Vesturheim- inum okkum sjálvi vera nógv klókari enn náttúran — enn Várharra og skap- anarverk hansara — ella fyri at siga tað bart út: Fyri almenna Vesturheim- in er alt, id livir og grør bert skapt av tilvild. Før- oyingurin sjálvur seldi sum kunnugt sína »alisål« til norðmenn fyri 10-12 ár- um síðani, og alt norð- menn gera, gera vit eisini, eisini allar teirra feilir, ja, hvenn einasta ein, tí sjálv- steðugar tankar vága vit sum kunnugt ikki at hugsa! Kanningarferð í Japan Tað var fyrst í 80-unum, at vit av álvara byrjaðu at hugsa um laksa- og sílaal- ing sum ein nýggjan vinnuveg, og i ti sam- bandi skipadi eg i 1981 og 1983 fyri tveimum kann- ingarferðum til Japan fyri har um meguligt at læra okkurt frá teirra drúgvu royndum á økinum. Lat meg nevna, at tilsamans 26 føroyingar luttéku (8 fyrru ferðina og 18 seinnu ferðina) á kanningarferð- unum — teirra millum fleiri av teimum langt- rekkandi »kan6nunum«, sum í dag mynda fer- oysku alivinnuna — bæði politiskt, vísindaligt og sum alarar. Bóklingur frá kanning- arferðunum er til taks á Menningarstovuni, so her skal bert verða nomið eitt sindur við grundleggjandi munin millum laksayngul- og smoltframlieðslu í Japan og okkara (les: norsku!). Fyrst okkara: Beinan- vegin yngulin er leysur av rognposanum verður hann vanliga sleptur í rund plastikk-kor har førningurin av fóðri og vatni verður stýrdur heil- automatiskt. Í hesum ker- um melur so okkara ný- fødingur runt og runt sum í einari karusell, og henda »karusell-koyring« heldur áfram so við og við sum yngulin veksur, men nú í sterri rundum kerum heilt til hann sum fullbúgvið smolt — aftaná at hava verið vaccineradur — byrj- ar í nýggjum uppaftur sterri karusellum (aliring- um) á sjónum, fyri so at enda lív sítt sum 4-6 kg's karuselllaksur fóðraður upp við fiskamjøli, klid, lysi, vitaminum, antibiot- ika og syntetiskum litevni (fyri at fáa reyða litin). Steðg í karusellkoyringini verður einans unt laksin- um, tá hann skal vacciner- ast av nýggjum og einar 2 ferðir á sumri, tá hann verður koyrdur í eitt eitur- bað fyri at verða avlúsað- ur. Ein hættislig lýsing av alivinnuni? — Óivað, men