hósdagur 15. august 1991síða 15

r. 148 — 15. august 1991 r grundarlagið undir og herir um eitt útlendskt fiski- innufyritakssemi, ið er um t troðka bæði okkum og bkkara bróðurfólk av rókini. Setir ein sær spurningin m, hvert íslendingar hava nakran fisk at lata feroy- gum, so má svarið heilt ein- alt fara at vera hetta: >Líka so lítið feroyingar eru førir yri tí sjálvir: At konsumerað pllan tann fisk, vit sjálvir iska, líka so lítið eru ís- endingar ferir fyri hesum«. Ein fortreyt fyri føroysk- m/íslendskum búskapi er arknaðir fyri fiski og fiska- 'erum, og tá serliga markn- aðir, har marknaðarpartarnir kunnu kenna seg rímuliga tryggar, kenna seg heima, Sihar teir kenna seg at hava innlit í viðurskiftini hjá hver eðrum. Spurningurin um, hvat ís- lendingar hava at lata, eigur at verða vendur og settur okkum sjálvum: >Hvat hava vit at lata islendingum?« Átti at freista Eins væl og marknaðirnir í Bretlandi, Týsklandi, Frak- landi og Danmark megna at freista íslendskar fiskaútflyt- arar, so er tað ivaleyst, teo- retiskt, einki til hindurs fyri, at atgongd til, og/ella tilboð um atgongd til ein føroyskan marknað, skuldi = kunna freistað líka nógv, og helst eitt sindur meira, eydnast at geva íslendingum ein, eitt lítið vet frægari, nettovinn- ing úr hesum 130.000 tons stóra ísfiskaflutningi teir hava, sum er. Tad eru heldur ikki tey stóru telini, ið fella íslend- ingum í lut fyri hendan út- flutning uppá gott 130.000 tons. Í Bretlandi fáa teir — fyri tann fiskin, sum er flutt- ur við farmaskipi, kr. 10,80 í meðal, og er hetta yvirhevur fyri tosk og hýsu. Týskarar gjalda kr. 11,90 í meðal fyri kg, mest fyri kongafisk og upsa. Fyri tann fiskin, fluttur verður við fiskiførum, er meðalvirðið einans kr. 6,08 pr. kg., bretar lata kr. 6,78 pr. kg í meðal, meðan týskar- ar lata kr. 9,53 pr. kg. Sum er kann sigast, at tann prísur, feroysk fiska- virki eru von við at gjalda, at hesin rekkur ikki teimum meðalprísum, ið eru í heimt- an á íslendskum uppboði. Til tess skal virkjanna partur økjast einar 2-300 mill. kr. um árið. Hetta tal kemur fram, fald- ar ein íslendskar meðal-upp- boðsseluprísir inn í føroysku veiðusamansetingina, stóra samtals 100.000 tons, ella við ødrum orðum: ein meðalprís- hækking, stór umleið kr. 2 til 3,00 pr. kg., er fyri neyðini í mun til meðalkrónutalið, ið latið verður fyri kg av før- ið út- oyskum virkjum í 1990 - (talan er tá um prís uttan nakran studning). Tað kann hugsast, at ís- lendska veiðubýtið er »rik- ari« uppá dýru slegini, ið so bera kostnaðin av teimum smærri negdunum av ódýr- um fiski, men mest er tað iva- leyst, fyri okkara viðkom- andi talan um forrætning við »Studningi«. FESKUR FISKUR UR ÍS- LANDI — er umframt: Ein spurningur — meira um eina skjóttvirkandi gjaldsskipan heldur enn prísir, meira um rættar flutningshættir held- ur enn — og skortandi flutn- ingsmeguleikar. Meira um gjølligt innlit i, hvussu islendskar løgir og reglur virka og verda umsitn- ar, heldur enn hesar løgir og skipanir i sjålvum sær. Heldur enn innlit i og vitan um — hvussu islendska kvotaskipanin er i sini heild, er tad meira ein spurningur um, hvat ið tað er islendska kvotaskipanin ikki fevnir um — ið er av týdningi, umframt vitan um, hvussu hesar skip- anir virka og verða umsitnar frá degi til dags. Tilboð um sam- vinnu Eitt feroyskt tilboð um sam- vinnu, við atliti til felags gagn, eigur at verða fingið upp at standa, miðjandi ímóti at hækka nettovinning- in íslendingar annars hava av sínum — ikki heilt frívilluga útflutningi av nevndu 130.000 fesku fiskatonsun- um, um somu tíð sum fer- oyskur maskin- og arbeiðs- kapasitetur kundi komið stabiliserandi inn á normal- tímatals dekningsbidragið hjá íslendskum fiskavirkjum, í serliga eystasta parti av hesum so velduga landi. Hetta skuldi eisini kunna ført við sær, at gjøgnum- gongdin fyri føroysk flaka- virki øktist nakað, soleiðis at hesi kundu klára seg við ein- um minni dekningsbidragi, samstundis sum meira gjøgn- umgongd, eisini hevði kunn- að ført til eina útlíkning ímill- um islendskar, åvikavist før- oyskar fiskaprisir, soleidis at føroysk virki hevdu rokkið íslendskum prísum, uttan studning. Motiveringin eigur at verða, at tað, ímillum Ísland og Feroyar knýtast bond, ið eisini kunnu verða annað enn ein so fjarur felagsuppruni. Bond, ið halda og bera. Kortini, er motiveringin fyri einum feroyskum initiativi í Íslandi bygd á annað enn ikki-selviskar fortreytir, tá tað snýr seg um avleiðingar- nar, her ella har, tá skulu vit kortini gloyma alt um hetta straks. 15. juli 1991 John Smith »Flekk fær eina systur< og | »Hvar er Flekk?« 48, -»Stéra orðabókin hjá Wekki« 86.-. 2 Síða 15 Skal alivinnuni verða liv lagað: Vit mugu kanska endur- byggja hana av nýggjum — innan heilt stutta tíð — Veksturbundna skipanin í ídnaðarlondun- um ynskir als íkki eina ynglandi náttúru, ið íkki ber til at rokna út, men eina rá vorukeldu, ið gevur sum mest av sær. Allir duldir mo gu- leikar náttúrunnar skulu ti avdúkast ongantíð ov skjótt og alt fyri hesa skipan ónyttugt beinast burtur. Domi um hetta er genu-broytti alilaksurin, ið ikki »fær loyvi« at verða kynsbúgvin fyrr Í enn hann vigar minst 5-6 kg. At íkki altíð ber til at fáa bæði í posa og sekk hava okkara al arar vónandi lært nú pengapunginum skrivar um ikki annað so á Tórmóður Dahl, verkfrødingur í seinna partinum av grein hann kallar „Náttúran, furunkulosa og Sútt- | reinsaðir gummistivlar« Í fyrru grein mini royndi eg at lýsa ávís fyribrigdi innan alivinnuna í Vestur- heiminum, ið benda á, at okkara uppfatan av ali- fiski eins og var hann ein maskinlutur, er um at koma vinnuni í so dyggi- ligt óferi, at skulu vit áframt reka hesa vinnu — og tað skulu vit sjálvandi — so mugu vit kanska inn- an heilt stutta tíð endur- byggja hana at siga heilt av nýggjum. Ein maskinlut kanst tú gera dygdarbetri við t.d. at »blanda« í hann onnur metalir, verja hann móti t.d. rusti við at galvani- sera hann, og verja hann móti vekstrum við t.d. at nýta eina máling, ið inni- heldur vekstirdrepandi evni. Nágreiniliga eftir sama mynstur royna vit at gera laksin dygdarbetri við at »para« serligar arvegin- leikar i hann (»gen-mani- pulering«) og »måla« fiskakjøtid reytt (syntet- isk litevni i fóðrið), verja hann móti sjúkum við vaccinering og/ella antibi- otika i fóðrinum, og verja hann móti lús við at koyra hann í lúsdrepandi eiturbað. Deyði maskinluturin verður dygdarbetri av við- gerðini og hann heldur longri. Livandi veran — laksurin, sílið — verður í allar mátar dygdarverri og so við og við ikki bert stoðugt veikari, men eisini sum smittuberari ein bein- leiðis vandamikil hóttan mótvegis eðrum verum — eisini menniskjum. Farið í Sundalagið í dag og fiski nakrar skrubbur og små- fiskar og tit skilja hvat eg meini (men etið ikki fisk- in!). Stremban náttúr- unar Nåtturan altid móti »seinasta« menning- arstignum: »Hæddsam- felagið“. Hetta samfelag er eitt vistfreðiligt (oko- logiskt) javnvágarsamfel- ag, har framleiðslan og nýtslan av lívrunnum (or- ganiskum) evnum eru líka stórar, og har gróður og djóralív eru best kapping- arfør so sum umhvervið (veðurlag, lendi o.s.fr.) á staðnum loyvir júst >í dag«. Hetta hæddsamfel- ag må sostatt ikki skiljast sum eitt »endaligt« mål onkustaðni langt inni i framtidini, men sum ein tilgongd (prosess), ti i ein- ari vistskipan i menning veksur talið á verum á tann hátt, at tann grødi og tey djór, sum í einum ávís- um tíðarskeiði eru í skip- anini, broyta umhveorvið, so tað kemur at hóska eins væl til aðrar nýggjar bú- fjøldir (vekstir og onnur djór) — tvs. ein stremban fram móti einari vistskip- an, ið er so steðug og margfeld sum gjerligt. Hetta er einki nýtt og er í hvussu so er í dag >pen- sum« hjá livfrødingum. strembar Kriggj livfrøding- anna móti lívinum (náttúruni) Í 1970 fekk Borlaug (lív- og veksturfreðingur) No- bels fridarheidursløn fyri sína >Grenu kollvelting« — tvs. eitt nytt slag av hveiti hann hevði kross- Tórmóður Dahl, verkfreðingur skrivar að/parað fram og sum fleirfaldaði áveksturin so nógv, at hetta skuldi bjarga mannaættini frá hungursneyð »i allar æv- ir«. Í dag — bert tjúgu ár aftaná — má ásannast, at tann ófrið og stóra armóð sum hetta friðar-heiðurs- lønta »kollveltingar-korn- ið< hevur valdað, heldur átti at givið Borlaug heim- sins harðastu revsing enn heimsins fremstu heiðurs- løn. Ístaðin fyri at ásanna margfaldsstremban nát- túrunnar ger lívfreðingur- in í dag júst tað ovugta: Hann strembar av ellum alvi og við ellum ráuum og snildum (eitur, geisling, gen-manipulering o.s.fr.) eftir at einfalda, eins og gjørt verður í tøknifrødini, har aðrar lógir valda og har tað yvirhevur er rætt at einfalda. Tað sum hendur tá vit innflyta eittans eina bú- fjøld (eitt slag av verum, »monokultur«) í eitt eki, har tað áður valdaði marg- feld er — og her vil eg sum dømi nýta hveitikornið hjá Borlaug í staðin fyri laksin — at beinanvegin henda einfaldan er framd í ekinum koma stórar negd- ir av verum (mikroverur, soppur, skordjór o.s.fr.), ið »dåma« hveiti serliga væl og leggjast á greðina. Tí hveitinegdirnar eru so stórar og hveiti er »liv- hjá hesum ver- um, nerast tær ómetalig og fyri at bjarga greðini, og fyri í enn eitt tíðarbil at royna at varðveita hegu rætturin« livikorini i Vesturheimi- num, må bóndin nú eitur- spræna veltuna. Tað sum so víðari hend- ur — hvussu jerðin verður útpínd og tí tervar steð- ugt sterri negdir av hand- ilstødum og somuleiðis steðugt sterri negdir og nýggj slog av eituri fyri at basa snulti-verunum — vita vónandi flest ell í dag og skal tí ikki umreðast her. Innrásin av hveiti-etar- um í Borlaug-veltuni (og vit hava nógvar tilikar »veltur« eisini hjá okkum) er verja náttúrunar móti einfaldan. Tað vit halda eru skaðiligar verur eru í veruleikanum framherjar (»frontsoldåtar«) unnar, nåttur- ið hon setur inn fyri at endurskapa marg- føldini og tryggja framtíð- ar meguleikar hennar at kunna menna seg fram móti áðurnevnda »hædd- samfelag«. Í orrustini móti náttúru- ni er hon samanumtikið altíð sterkast, júst tí verja hennar er eitt uppfinning- arsamt skapandi marg- fald. Ímóti hesum berjast vit við einum vísindi og einum teknifreði sum at siga bert er grundað á me- Framhald á síðu 17