hósdagur 19. september 1991síða 13

á < | Nr. 172 — 19. september 1991 … Havnar Arbeidsmanna- felag i 75 år. Utgevari: Havnar Arbeidsmannafelag Ritstjóri: Hans Thomsen Seting, prenting og innbinding: P/F Einars Prent Torshavn 1991. 320 bls. kr. 250,-. Í år fylti Havnar Arbeiðs- mannafelag 75 år og er nå søga felagsins gjøgnum øll hesi 75 årini, frå stovn- ingini 16. jan. 1916 og til dagin i dag, útkomin. Tað er Hans Thomsen, sum hevur skrivað, og er hetta rættiligt verk, heilar 320 blaðsíður til steddar, men sum sagt verður í fororð- inum: >At skriva minning- arrit fyri øll hesi 75 árini, Havnar Arbeiðsmannafe- lag hevur verið til, hevur ikki verið nakar lættur setningur. Har vanligt er, at aðrir felagsskapir lata minningarrit skriva, tá tey fyrstu 25 árini eru far- in, og síðani aftan á 50 ár, er einki slíkt gjert fyri Havnar Arbeiðsmannafe- lag ell hesi mongu ár, tí hevði tað verið, hevði 6- líka lættari verið at farið skjótt um ta elstu seguna, men hetta hevur av hes- um sama verið sum at bróta upp úr nýggjum, tí tann elsta segan, tá tey tyngstu felagsligu tekini vórðu tikin, mátti við, + Søgan skuldi myndin gerast full- figgjad.« Tá felagið fylti 50 år i 1966 varð samtykt at biðja Maurentius Við- stein um at skriva felags- seguna, men gjerdist hetta av ymiskum orsek- um av ongum. Annars varð eitt felag, nevnt Thorshavns Ar- bejderforening, stovnað 24. jan. 1886, men hetta tykist hava verið eitt legið arbeiðsmannafelag, um til ber at kalla tað so, tí har på vórðu ongantíð sett fram nekur krev um lenir ella arbeiðaraviðurskifti yvir- hevur, í hesum felag skuldu arbeiðsmenn >for- ene det nyttige med det behagelige«, sum tikið verður til og hetta felag skuldi vera fyri teir, sum ikki sluppu í Klubban ella vóru limir í fráhaldsfelag- num. Ein av fyrisprákar- unum var vertshúshaldar- in Enokkur Bærentsen, sum sjálvandi ikki vildi hava allar Havnarmenn at vera fráhaldsmenn, so hevði hetta verið í dag, høvdu vit kanska sagt hetta felag verið sum eitt slag av ølklubba, har menn komu saman aftur við einum lítlum at greiða heimsins viðurskifti. Hin- ir, sum hava havt nakað at siga í felagnum, tykjast hava verið keypmenn og ein apotekari, nakar ar- beiðsmaður sæst ongantíð hava verið tikin upp á tunguna. Hetta felag, sum tók seg sjálvt av 6. febr. 1892, fekk kortini tann týdning, at tað saman við Thorshavns Total-Af- holdsforening fekk í lag Sygekasse for Thorshavn og Omegn í 1886. Nú skuldu heili 25 ár ganga, áðrenn Havnar- menn hættaðu sær undir at stovna arbeiðsmanna- felag, og hetta hendi 16. jan. 1916 (mitt undir fyrra heimsbardaga), tá einir 100 mans komu saman í Avhaldinum í Havn. Fyrsti formaðurin og ein hin ítasti slóðarin fyri hes- um felagsskapi gjerdist bakarin og hin seinni løg- tingsmaðurin J. P. David- sen av Sandi, næstformað- ur og skrivari G. Holm Isaksen (Kristin í Geil) og kassameistari Joen Rasmussen (Jógvan hjá Stinu), meðan hinir nevnd- um Havnar Arheiðsmannafelag komin arlimirnir = vóru Hans David Niclasen (Hans Dávid á Be, beiggi Dia á Be), Jacob Vilhelmsen (Jakku hjá Gerhard), Jens Hansen (Jens hjá Gustu) og Marius Rein (Marius hjá Pedda). Árið fyri, í 1915, var arbeiðsmannafe- lagið Enigheden (seinni Fylking) komið á Tvør- oyri. Tá var tímalenin hjá arbeiðsmonnum 30 oyru og arbeiðsdagurin frá kl. 6 á morgni til kl. 6 á kveldi, eisini leygardagar, og sum altíð, tá kríggj er, dýrkaði veran, so at arbeiðsmað- urin ikki fekk endarnar at rekka saman. Sum demi um príshækkingar kann verða nevnt, at hveiti- mjelið dýrkaði úr 44 upp í 72 oyru fyri kg, t.v.s. at arbeiðsmaðurin við sínum 30 oyrum um tíman mátti arbeiða næstan 2% tíma fyri at fáa ráð til at keypa sær eitt kg av hveiti. Í dag knappast tímalenin um 76 kr. og skuldu vit nýtt sama lutfalli sum ta, hevði hetta svarað til, at 1 kg av hveiti í dag hevði kostað einar 180 kr. Tá mundi mangur glett við! Eisini reyk farmagjaldið úr 20 upp í 140 kr. fyri tonsið. Tað er sjálvandi, at slík- ur felagsskapur sum Havnar Arbeiðsmannafe- lag fekk harða mótsteðu oll tey nógvu fyrstu árini, og tú fært virðing fyri teimum monnum, sum har óræddir gingu á odda og gjørdu eitt stórt arbeiði, mangan púra lenarleyst og útspiltir afturfyri. Samstundis sum henda bókin er ein áhugaverd fakfelagssega, er hon eis- ini segan um neyðartíðir, ja, so ringt var ta einu tíð- ina, at tá arbeiðsmannafe- lagið 13. jan. 1933 gjerdi eina kanning her í Havn- ini, vísti tað seg, at av fe- lagsins 500 limum hevdu 98 arbeiði dag um dag, 66 onkuntíð uppímillum, meðan hinir 366 gingu ar- beiðsleysir. Arbeiðsmenn áttu hverki fyri skatt ella sparikassalán, hóast sparikassin royndi at vera lagaligur og læt avdráttir- nar bíða, bara teir fingu renturnar. Aftur í 50-ár- unum var feroyska sam- felagið í kreppu við stór- um arbeiðsloysi bæði á sjógvi og landi, so at fiski- menn máttu leita sær kjans við íslendskum, norskum og týskum skip- um, men um hesar krepp- ur er at siga, at tær fyri tað mesta stóðust av viðurskiftum, sum komu inn á okkum uttaneftir, uttan at vit fingu gjert nakað við tað ella ávirkað tað, meðan tann van- lukkuliga kreppa, sum ríð- ur feroyska samfelagnum í dag, er íkomin av egnum ávum, meðan tíðirnar hava verið góðar og marknaðarprísirnir i toppi. Sagt verður, at segan endurtekur seg, um enn ikki altíð á sama hátt. Hin 13. jan. 1930 — með- an fyrsta kreppan í hesi eldini leikaði sum harðast og reið Feroyum sum ein marra — varð av teimum arbeiðsmannafelegum, sum tá vóru, á fundi suðuri í Vági gjerd henda yvirlýsing: >Tað er eingin bjarging fyri Feroyar í hesum tíðum at seta hitt arbeiðandi fólkið í eina hungurslen. Tað er skomm fyri landið, um landsins arbeiðandi fólk skal bera stersta sviðan fyri tær ringu tíðir, ið komnar eru yvir land okk- ara, og sum vit eru ósekir i«. Eisini í dag hevur frá ymsum síðum verið roynt at leggja skuldina fyri ta núverandi kreppuna á tað arbeiðandi fólkið, men er hetta líka so skilaleyst í dag sum í 1930, tí skuld- ina fyri ta kreppu, vit í dag hava, eiga fyrst og fremst okkara politikarar. Umframt at vera ein frá- segn um stríð, strev og mótburð, er henda 75 ára sega Havnar Arbeiðs- mannafelags eisini segan um glógvandi sigrar fyri hitt arbeiðandi fólkið, har ein nin Størsti Kanska var tá arbeiðsmenninir í Havn 7. apríl 1931 vunnu sær 8 tíma arbeiðsdag teimum 12, sum framman- undan høvdu verið. Ótrú- liga nógv er broytt hesi 75 árini, felagið hevur verið til, frá 30 oyrum um tíman í 1916 til tær u.l. 76 krón- urnar, sum timalønin er i dag, og summi — kanska serliga tað unga ættarlið- ið, sum ikki minnist so langt aftur og ikki kennir seguna — halda alt hetta vera komið av sær sjálv- um, men har liggur sanni- liga tógvið stríð aftanfyri, har óræddir menn — summir í dag gloymdir og undir grønu torvu — gingu undan og brutu nasar. Í dag er Havnar Ar- beiðsmannafelag sterkt felag og stendur á trygg- ari grund, og teimum er tann lívstrygging og eftir- lenartryggingarskipan, teir hava fingið í lag fyri limir sínar, til stóran heið- ur. moti Vid heilsan Havnar Arbeidsmannafelag Carl Johansen, form.