mikudagur 16. oktober 1991síða 8

sa mn Mål er ikki bara stavseting, mál er eisini framburður — ella bart út sagt musikkur. Til eru mál, ið eru so ljómandi vekur í framburði, at tað er fragd at lýða á. Onnur eru so undarliga rustað, deyð og stirvin at tað er ótrúligt. Er tað kanska ætlanin, at okkara skal gerast eitt av teimum og púra missa musikkin — spyr Jens Pauli Heine- sen, rithøvundur, m.a. í greinini. Næmingarnir leita nú aft- ur inn á skúlabeinkirnar at seta seg meira og minni fegnir og meira og minni hugaðir. Tó at lærarar og næmingar tosa sítt egna mál, er steðan framvegis tann, at tær allarflestu skúla- bekurnar eru á einum eðrum máli enn teirra egna. Vit hava sagt tað fyrr, men tað ger einki, um vit taka tað uppaftur eina ferð aftrat: henda steðan ger, at undirvísingin alt ov ofta ikki verður nekur undirvísing — og ansið nú eftir, hvat vit skoyta uppí: ikki tí at tilfarið í lærarum og næmingum okkara er verri enn aðrastaðni, men tí at tað ber ikki til at krevja av nekrum (uttan kanska | | | | Tær fyrireikingar, sum tá vórðu gjerdar, og tær leiðir, sum tá vórðu lagdar, virka lutvíst enn. Men tað munar so ómetaliga lítið. Her skulu onnur ódnartek takast, og skilja kvinnur og | menn ikki hetta, stendur sorgarleikurin bert við og | versnar. Hví gera teir ungu lær- | ararnir so lítið vart við målsligum flogvitum?), at | tey skulu ogna sær tor- skiltan kunnleika úr békum å fremmandum máli og siga tað á flót- andi og góðum feriskum. Tað er ógjerligt. Stríðið og knossið hjá lærarum og næmingum verður út í- móti ómenniskjansligt av hesum, umframt tað, at tað kemur so nógv minni burtur úr. Og tað svitast ikki, at ein avleiðing verður eitt kryplað og ryggbrotið mál, sum hverki er danskt ella føriskt. Um- framt allar teir leparnar, sum hanga uppivið, eitt nú ótrygg og stamandi framsega, ein málsligur ótryggleiki yvirhevur við ellum tí, ið harav stendst. Samanumtikið verður úrslitið í mongum førum ein málsligur og menn- iskjansligur sorgarleikur. Fyrst í sekstiárunum var Skúlafelagið sett á stovn. Nú er tað deytt, men tað eydnaðist hesum felagi at leggja so til rættis, at gongd kom á, og tað varð virkað so nógv sum ongantíð fyrr. seg her. Vita teir ikki, at hver nýggj skúlabók lættir so ótrúliga nógv um teirra egna arbeiði. (Ja, ja, nú veit eg, at mangur hugsar, at skúlabekur kunnu verða skrivaðar á so tungum máli, at tær eru sum at fáast við grót. Tað átti at verið sjálvsagt, at peda- gogar geva bókunum ein málbúna sum hóskar ald- ursbólkinum). Eg loyvi mær at enda | við einum hjartasuffi. | Tað er ikki fyrstu ferð. Fleiri lærarar hava út- | ruddað bókstavin a og frambera hann sum æ, t.v.s. kalla hann fyrra æ. Hetta skal beta um stav- setingina. So sigst. Eg ivist. Men sjálvt um tað skuldi bett eitt sindur | um stavsetingina, meini eg, at hetta er skeivt. Og tá ið talan er um stavseting, so haldi eg, og tað við vissu, skuldu hesi sjálvkravdu fólk heldur lagst eftir øårum bókstavum enn okkara vakrasta, nevniliga bók- stavinum a, soleiðis sum hann verður framborin í vakrasta navninum í máli okkara, orðinum mamma. Bókstavurin æ er í framburði tann mishátt- asti í máli okkara. Hann líkasum gálvar. Mál er ikki bara stav- seting, mál er eisini fram- burður — ella bart út sagt musikkur. Til eru mál, ið eru so ljómandi vekur í framburði, at tað | er fragd at lýða á. Onnur | eru so undarliga rustað, deyð og stirvin, at tað er ótrúligt. Er tað kanska ætlanin, at okkara skal gerast eitt av teimum og púra missa musikkin? Nú er ikki so eyðsagt, hvar á tí musikalska “skalanum tað feriska er statt. Tað eru tey, ið | duga at bera foriskt fram, so tað ljóðar vakurt. Men hvussu er og ikki, átti tað ikki at verið skúlans uppgáva næstan við vilja at gera framburðin misháttari. So heldur nakrar stavi- villur eyka. Men hví ikki siga fyrra a og seinna a og útrudda tað mishátta æ-ljóðið. (Og hví ikki — men hetta tori eg ikki at siga hart — útrudda seinna æ, seinna y og | seinna y. Tað hevði verið | ein vælsignaður lætti fyri allar lærarar í føriskum. Og eftir mínari áskoðan ein vinningur, tí at lærar- ar og næmingar harvið hevdu fingið meira stundir at savna seg um málnýtsluna heldur enn um stavsetingina. (Hvat halda tit Mozart hevði sagt, um hann hevði hoyrt tað ljóða soleiðis í | Útvarpi Feroya: Sonata | eftir Mozart í fyrra æ- | dur. Hann hevði spýð). (Ella sum teir siga: Sonætæ eftir Mozært í fyrræ æ-dur. Hænn hevði spyd). Nú eg havi høvi til tað, fari eg at heita á allar feriskar lærarar og alt Feroya fólk: Lurtið í hes- um føri ikki eftir undir- visarunum å Lærara- skúlanum og Fróðskaparsetrinum, ið hava útruddað vakrasta bókstavin í alfabetinum, bókstavin a og sett bók- stavin æ í staðin fyri. Takið ikki hetta til eftir- tektar. Gerið ikki ta ógerð, at børn okkara fara at jarma, hverja ferð tey rópa á mammu sína | og siga mæ mæ í staðin | fyri mamma. Ískoyti: Hetta varð Nokur orð við skúlaársbyrjan Nr. 191 — 16. oktober 1991 skrivað í 1977, her eitt lítið sindur broytt. Nú um mikkjalsmessuleitið 1991 loyvi eg mær at leggja hesi orð afturat: Undirritaði las fyri fáum árum síðani grein eftir lærara, sum í Paris hevði verið til staðar, meðan undirvíst var í bók- mentum í einum flokki fyri tíggju ára gomul bern. Tey vóru sum pro- fessarar, skrivaði hann. Tey kappaðust um at fáa orðið og tað raplaði frá teimum fyriuttan hakk og hegg. Sjálvur hevði eg tað undrunarverda upp- livilsi í 1962 í Vestur- berlin at vera til staðar í einum flokki, har undirvíst varð fyri bernum í tíggju ára aldri, og tað var sama segan, tey vóru sum professarar, kappaðust um at fáa orðið, og tað stóð ikki á. Og hví? Vóru tey klókari, vitugari enn okkara bern? Nei, men tí at tey hevdu eitt mál, tí at tey hevdu skúlabekur á sínum egna máli. Og eg hugsaði harmur um okkara undirvísing og okkara tíggju ára gomlu bern. Saktans kundu tey hava mikið málageip sínamillum, men tá ið tað kemur til undirvísing, velja tey flestu at tiga fyri ikki at koma sær í óferi. Tey sótu (ella sita) har við stórari vitan, men tey sleppa ikki av við hana, tí at teimum vantar orð. Tey vóru (ella eru) bókstaviliga málleys. Soleiðis var tað ið hvussu er, tá ið undirritaði var lærari. Bert nøkur få vágaðu sær at leggja sína vitan fram uttan at | blúgvast, men hvat var tað fyri eitt mál, tey tal- aðu. Feriskt? Danskt? Nei, hverki. Eitt málleyst fólk, er eitt ólukkuligt fólk. Eg undirvísti einaferð í handilsskúlanum. Tað var í enskum, og tað Jens Pauli Heinesen, rithøvundur, skrivar hendi seg meir enn so, at eg bað næmingarnar um at umseta tekstin, tey hevdu lisið, til foriskt. Feriskt? Tað var meira eitt slag av donskum enn feriskum. Flestu næmingarnir tordu ikki at týða til føriskt, tey bókstaviliga skammaðust og brúktu ofta heldur eitt danskt orð enn eitt før- iskt. Til demis: Tey tordu ikki at siga samráðast. Tey segdu forhandla. Tey tordu ikki at siga við- ganga. Tey segdu inn- remma. Tey tordu ikki at siga: Eg eri sannførdur um. Tey søgdu: Eg eri yvirbevístur um. Tey tordu ikki at siga: Eg eri ovfarin, eg eri bilsin, eg eri tikin á bóli. Tey søgdu: Eg eri yvirraskaður. O.s.fr. 0.s.fr. Tey skammaðust (skammast?) um sítt egna mál. Kann tað vera syrgiligari? Serliga minnist eg eina hending. Næmingur týddi úr enskum, men valdi heldur eitt danskt orð enn eitt føriskt. Hvat tað var fyri eitt orð, havi eg gloymt, men latið okk- um siga, at tað var orðini »yvirbevistur um«, og at eg vildi hava hann at siga »sannførdur um«. Men vidkomandi vildi ikki. Hann vildi ikki taka hesi orðini i sín munn. Hann skammaðist. Tá kom treiskni upp í meg, eg vildi ikki halda fram, fyrrenn hann hevði sagt »sannførdur um«. Tøgn. Pinlig tøgn. Nei, hann vildi ikki siga hatta. Hvi? Helt hann tey fóru at flenna at sær? Allar- helst. Long tøgn. Eg fór at sveitta av harmi og næmingurin eisini. Endi- liga fór hevdið á honum niður ímóti bókini og borðinum, hann líkasum fjaldi andlitið í hárinum og teskaði sum í stórari neyð: Sannførdur um. Eg hevði bestan hugin at gráta. Kann nakað vera 5 so syrgiligt sum hetta: At ræðast sítt móðurmál! Tað er eitt merkiligt træ, sum blomstrar í Fer- oyum. Blomstrar? Nei, tað blomstrar ikki, tí tað kann ikki, tað er forlorið og gjørt av plastikk. Seinasta forlorna blomstrið á hesum falska træ kom úr Servági. Har hava teir stovnað eitt nýtt diskotek og kallað tað >Wild West<. Wild West? Hava teir ætlað hetta diskotekið til amerikanarar og hava servingar ongan heima- rætt har? Hvat er tað, sum ger, at feringar í so stórum tali heldur velja eitt út- lendskt navn enn eitt før- iskt? Er tað snobbarí, lifran, sleikjan, vantandi hugflog? Skammast teir um sítt egna mál? Ella hvat er tað? Skip, mat- stovur, handlar, poppor- kestur o.s.fr. pranga við teimum undarligastu út- lendsku heitunum — fronsk, men serliga ensk- amerikonsk — sum var hetta ætlað ollum eðrum enn okkum sjálvum. Vit hava ein hóp av teimum fagrastu orðum at taka av, men tað er kanska ikki nóg fínt? Thunder- birds! Hví ikki Torufugl- ar? Hvat skeivt er í tí, og er tað ikki nógv vakrari eisini? Er tað vantandi stolt- leiki, sum ger tað? Móðir Theresa, tann albanska kvinnan, sum fekk Nobels fridarløn, segði í sjónvarpinum í takkar- talu síni, (sum hon helt við ongum handriti, minnast tit kanska), at einki menniskja kundi liva uttan ein vissan stoltleika, og her hugsaði hon ikki um ein býttislig- an og hástóran stoltleika, men ein nátúrligan. Eitt menniskja, sum ikki hevur henda stolt- leikan, hevur onga virð- >>