hósdagur 24. oktober 1991síða 12

Jóanes N. Dalsgaard skrivar: Nr. 197 — 24. oktober 1991 Hugleiðingar um føroyska samfelagið 0 í sínum fjølbrovtni So leingi sum politikarin - fólksins umboð - hugsar meira um at sæta sær í flógvum sessi, heldur enn at skapa pr teimum hann umboðar, livikor ájavnt við hansara egnu, tå er hann ikki annað enn úlvur í seyðaskinni skrivar Jóanes N. Dalsgaard, m.a. í hesum hugleiðingum um føroyska samfelagið i dag. Í hesum degum verður nógv tosað um ymiskar broytingar, sum mugu gerast í samfelagnum til tess, at hetta kann lúka tær treytir, nútíðin setir einum slíkum. Mál av sera stórum týdningi hava verið frammi, so sum rús- drekkalógin og afturlat- ingarlógin, og sannast má, at okkara politikarar reiði- liga hava spílað seg út fyri at fáa loyst hesi mál. Tosað verður um at libe- ralisera lógir frá hond, og hetta má merkja, at lógar- verk okkara sum er, er nakað stirvið og kanska í so víttfevnandi. Jú, víst hava okkara politikarar fullar hendur, ikki minst tí at eingin teirra tykist at vilja líta nøkrum av teim- um mongu embætismonn- unum í Tinganesi tey reint umsitingarligu málini upp í hendur. Nei, alt verður gjørt til politiskar av- gerðir: Ferðaætlan Strandfaraskip Landsins, raðfesting av vegagerðum hjá Landsverkfreðingin- um, uppheggingarstuðul til skip, fiskiloyvi, ali- loyvi, kvotabyti o.m.m.a. Tå so er, kann ein freist- ast at spyrja, hvussu nogva orku politikararnir leggja i at føra politikk i týdninginum samfelags- mennandi og menningar- stýrandi virksemi. Hvussu við framtíðar samfelagnum? Hvussu við bygnaðinum í landsins stýri? Hvussu við fram- tíðar Feroyum? Og hvussu við fortreytunum hjá fólki at virka undir, sum so nógv varð tosað um frá politiskari síðu beint eftir seinasta val? Hesum spurningum tyk- ist eingin við politiskari ávirkan at hava hug ella stundir til at hugsa um nú. Men hví skulu teir eis- ini tað? Týdningarmeira er at bjarga nekrum at- kveðum her og har, við onkrum aliloyvi, stuðuli til fiskivinnuna, ella við landskassaveðhaldi at bjarga einum hverjum ó- hepnum reiðara frá húsa- gangi, ella at bjarga polit- iskum samstarvi við at lata eyguni aftur fyri at einhver forroknaður grannskoðari við inhabili- tetinum í lagi, heldur út- selu fyri skattaborgarans pening. Men hvar fór um- sorganin fyri vanliga fer- oyinginum, honum sum ikki eigur nakrar pengar at spekulera við? Jú, sært tú, við honum er ikki so vágið. Hann velur tey bestu lyftini, hóast hann veit, at tey verða brotin. Hann hevur einki annað val! Hvat fáa tey løn fyri? Tann politikk vit síggja førdan í dag, og sum vit hava sæð í nú skjótt nógv ár er ein stuttskygdur, nalvaskoðandi sjálvsekn- ispolitikkur, uttan ans fyri samfelagnum í sínum fjølbroytni. Fyri at nevna nekur av teimum, sum verða fjónaði, kunnu vit nevna tey láglentu, ar- beiðsmenn og -kvinnur, arbeiðsleys og lesandi. Onkur stúrsar kanska við tá eg taki tey lesandi við, Lien ein sannroynd er tað, at stuðulin hesi fáa frá tí almenna, er hverki til at liva ella doyggja av. Men tað eru tey, sum ikki hava tílíkar trupul- leikar at dragast við. Og ímillum teirra eru júst okkara fólkavaldu politik- arar. Við eini len uppá ein- ar 17.500,- kr. um mánað- in líða hesi onga neyð. Hetta skal ikki skiljast sum eg eri argur um at tey ikki líða neyð. Nei, soleiðis er ikki, men vanliga verð- ur kravt av einum, sum fær løn, at hann ger eitt arbeiði afturfyri. Tað er jú arbeiði, sum gevur peng- unum virðið. Men júst her er tað at eg fari at seta eitt stórt spurnartekin við løn- ina, sum legtingsmann- ingin fær, tilsamans einar 6,7 mió. kr. um árið. Fáa vit veljarar valuta fyri hesar pengarnar, tí vit eru tað sum gjalda. Eg haldi at svarið má verða nei. * Fremsta uppgáva po- litikarans (í einum toluliga humanum demokratii) má vera, at skipa samfelagið soeliðis at allir borgarar tess trívast. Og so kann spyrjast: Hava landsins ráðandi myndugleikar ekt um trivnaðin hjá feroying- inum seinastu árini? Aft- ur má svarið verða nei. Hver er tað, sum hevur á- byrgdina av at samfelagið er koyrt fast ídag? Politik- arin! Men hver skúmar framvegis róman oman av samfelagsdylluni? Politik- arin! Tá eg her sigi »politikarin« meini eg ikki við einstakar løgtings- og landsstýrismenn, men heldur við andan, ella moralin/manglandi moral- in, sum hongur yvir polit- iskum arbeiði í Føroyum. Gongd á aftur, men hvussu? Fyri kneppum ári síðani fingu vit nýtt legting. Úr- slitið av valinum var ikki eitt óbroytt legting, sum vit so smátt hava vant okkum við, men haraftur- ímóti eitt reiðiliga nógv umskipað legting. Hetta vísir okkum, at veljarin hóast alt ikki setir krossin bara av gomlum vana, men at hann hevur eyguni við hvat hansara politisku umboð havast at. Tískil skuldu verið flokkar, sum kundu tikið valið sum eina álitisváttan, meðan aðrir skuldu havt allar grundir til at tikið úrslitið sum ein dóm fyri »skeivan« poli- tikk. Um rætt er dømt skal tíðin vísa. Tíðliga í '91 fingu vit nýtt landsstýri, mannað við báðum vinnarunum av valinum. Nú vóru nógv, ið væntaðu at vend fór at koma í í samfelagnum. Allir flokkar hevdu jú í valstríðnum tosað um at fingið >gongd á aftur sam- felagið“, og fleiri veljarar trúðu ivaleyst, at so fór at verða. Men nú stingur seg upp spurningurin um, hvat fólk meina við „at fáa gongd á aftur«. Og sum onkur hevði ræðst fyri, vísti tað seg, at meint var við at lappa dekkini á samfelagsbilinum, at stappa kloddar í holini á samfelagsskútuni, og at sankað saman aftur tann sindraða førningin av veg- num, og síðani halda leið- ina fram við trimum cylindarum, skreddum stóregli, og illa dálkaðum viðferi. Tá hetta er sagt, kann sanniliga verða spurt, hvat tað er undirritaði vil. Er tað ikki rætt at fáa hjólini aftur at mala? Jú, víst er tað rætt, men tað valdast hvussu hetta verður gjert. Tað finnast nevniliga fleiri hættir, og eg loyvi mær at halda, at tann loysnin, sum okkara politikarar hava valt til at loysa trupulleikarnar, er ikki tann frægasta. Fyri tað fyrsta er tað fiskivinnan, sum er í kreppu, og nú skal bjargst burtur úr hasara við al- mennum pengum. Alt gott um tað, hevði verið farið fram á skilagóðan hátt. Men tað kann illa sigast, tí hóast tað hevur verið tosað um ein yvir- kapasitet í veiðiorku uppá heili 40%, so hava okkara politikarar sett sær sum mál einans at minka um veiðiorkuna við 10%. Og hóast tað hevur víst eg at trolaraflotin er stersta hóttanin ímóti grunnum okkara, so verða nýmót- ans, enn effektivari trolar- ar framvegis fluttir inn til landið við landsstýrisins loyvi. Eitt annað sum er at undrast á, er tann so- nevndi upphøggingar- studulin til fiskivinnuna. Tad skal eitast at lands- stýrið keypir fiskiloyvið frá skipunum fyri at fáa hesi burtur av Feroya- grunnunum, men í veru- leikanum er talan um fiskiloyvi, sum skipini i síni tíð hava fingið ókeyp- is frá landsstýrinum, sum landsstýrið nú keypir aft- ur fyri dýrar pengar. Ein og hver kann av hesum síggja, at onkur má gerast ríkur av hesum »handlin- um«, men tað er so sanni- liga ikki miðalborgarin í okkara samfelag. Nei, har- afturímóti eru tað reiðar- arnir — sum av berari pen- ingagreði og ódugnaskapi hava skyldina av at grunnarnir eru oyddir — sum sita og pumpa sein- astu oyruni úr landskass- anum, og súgva seg feitar av seinasta blóðsdropan- um úr meinigmanninum. Palliba, sum hesir høgu menn hava valt at kalla medalføroyingin, umboðar 75% av føroyska fólkin- um. Vit kunnu spyrja: »Er fiskimaðurin vorðin ríkur av uppheggingar- studli?« ella: >Er fiski- maðurin vorðin ríkur av útgoldnum landskassa- veðhaldum?< Nei, ikki fiskimaðurin, men haraft- urímóti eru tað reiðarar — og her hugsi eg serliga um teir, ið eisini hava eina tá innan legtings- og/ella landsstyrisgått — sum hava dugað útrúliga væl at vent tí, sum eftir rett- um skuldi verið fíggjarlig- ur missur, til stóran fíggj- arligan vinning. Hver tosar um ábyrgd? Nakað síðani fóru ávísir føroyskir politikarar at tosa um eitt — í polit- iskum hepi — higartil ÍA rættiliga ókent fyribrigdi, nevniliga ábyrgd. Minnist meg rætt var tað háttvirdi landsstyrismadur Svend Åge Ellefsen, sum i sam- bandi vid eitt leigumål hjå Strandfaraskipum Land- sins, gav ilt av sær og kravdi at åbyrgdin i mål- inum bleiv plaserað. Hvussu umsteðurnar ann- ars vóru í hesum máli, skal eg ikki greiða her, men vist er, at vánaliga fíggjarsteðan í landinum man gera sítt til, at lands- stýrið nú letst vera vandn- ari í umsiting síni av peningi skattaborgarans, nú so lítið er til av honum. Men tað, sum mær kortini tykist rættiliga marghátt- ligt er, at politikarar nú- stani fara at rópa um á- byrgd, og tað í sambandi við mál, sum einans eru eitt produkt av vána stýr- ing. Eitt danskt orðatak sigur at »man skal gribe om ondets rod«, og skal nakað høpi vera í at pla- sera åbyrgd, so kann ikki vera rætt einans at fara eftir teimum, sum hava torført við at halda seg innan trongar karmar, sum eru skaptir og trýstir niður yvir tey av eðrum. Upprunin til alla armóð- ina er jú fíggjarkreppan, og tí haldi eg hevði verið rættast fyrst at fingið greiðu á hver hevur á- byrgdina av henni. Hvor fekk rokningina? 80'ini royndust uppgangs- ár i Føroyum. Peningi var nógmikið av antin hann var ogn ella lán, og fer- oyska vinnulívið blómaði. Skip í hópatali vórðu bygd uttanlands og skrá- sett undir feroyskum flaggi. Landið veðhelt fyri hundraðtals milliónum í ud