leygardagur 8. februar 1992síða 14

= Síða 14 tíðindablaðið - Nr. 27 — 8. februar 1992 Hugleiðingar um arbeiðsloysis- trygging í Føroyum og aðrastaðni Ein av teimum stóru út- reiðslunum í Danmark er útreiðslan til loysisstudul Het arbeiðs- & x n um eitt risa figgjarligt og vælferdarligt tap Ein og hver minking av talinum av arbeiðsleysum vil tí bæði vera av sterstu vælferðarligu vinningun- um og ein effektivur hátt- ir at minka um almennar útreiðslur Tann tíðin sigst at vera farin í Danmark, tá ið ein helt, at staturin kundi loysa trupulleikan við bert at játta fleiri pengar til at berja niður arbeiðs- loysið, til útbúgvingar og til ein aktivan arbeiðs- marknaðarpolitikk Tað er langt frá avgerð- ini um at seta nakað í gongd, og ofta hevur tann útbúgving og tann ar- beiðsvenjingin, sum fólk hava fingið, bert verið til smávegis gagn fyri teirra meguleikar fyri at koma aftur inn á arbeiðsmarkn- aðin, og tá ið tað hevur verið gagnligt, hevur tað ofta ført við sær, at onnur eru farin út av arbeiðs- marknaðinum. Í ringasta feri er netto- ávirkanin av teimum pengunum, sum verða brúktir til at minka um arbeidslovsid, at tað nógvu verða sett fleiri fólk til at indirvisa, sum ráðgeva og annað í tí almenna sektor a henda at nm i rø sind H t grytuni, soleid olk ki bre t sol Eg I r % » in o 7 í arin, tá ið it knað Á ar i ii lan K OVS r x ? IP} i o t 1 eidslos orsakað ir DE 3 OY yr akað 1 strut imin yt gun g eidslov folk ik ) Krøvin num Arbeid sid kar í rkan, soleiðis at arbeidsevnini gerast a lamin, S ðis at skilja beiðsloysið sakað konjunkturbroytingum gerst arbeiðsloysi orsakað av, at ein ikki longur lúkur krevini á arbeiðsmarknað- inum Eitt týdningarmikið mál fyri virknan arbeiðs- marknaðarpolitikk eigur tí at vera, at byrgja upp fyri hesum t.d. við at fyri- byrgja, at ung gerast ar- beiðsleys í ov langa tíð, men verða tvungin til at á- taka sær arbeiði, sum treyt fyri at kunna taka í- móti almennum veiting um. Í Danmark verður sagt, at tað er nógv, sum bendir á, at ein stórur partur av framtíðar arbeiðsstyrkini vil verða stødugt uttan fyri arbeiðsmarknaðin, tí at útbúgvingar- og fakligu krevini samstundis verða okt. Figgjarligar kreppur fáa ofta nøkur sløg av arbeið- um, og harvið nekur slog av menniskjum til at verða í yvirskot. Tað er vandi fyri, at hesi menn- iskju ikki uttan víðari koma aftur í arbeiði, sjálvt um ein fær betri konjunkturar, og fyri tey er tað týdningarmikið, at tey skjótt verða tikin upp i tiltøk framd av arbeiðs- marknaðinum ella av politiskum slag. Í Danmark hevur sein- astu árini verið gjørt nokk so nógv burtur úr at minka um arbeiðsloysið millum ungdómin. Ein av háttunum hevur verið at kravt nakað afturfyri frá teimum ungu, sum treyt fyri at tey kunnu fáa >bi- standshjålp«. Tad hevur vist seg at vera ein hampuliga skila- góður politikkur. I nøkr- um kommunum hevur tann størsti trupulleikin verid tørvandi møguleikar fyri at åvisa eitt ella ann ad arbe iði l m ett skal sleppa undan at ung iolk í ta 120 bé ei til i dag at nharmast ] at ipanin vid einari arbeidslovsis trygging ikki er komin gildi fyri kanska ut vid 20 n síðani Høvdu politikarar tá verid so mikid framskygd- ir. at teir sou, at hoast mki arbeidsloysi var, so var tad skilagott at sett S I Verk, So UKa SKiDan stovnsfæid uttan va verið í milliarda-stødd. Men tá nú hetta ikki er gjørt, so verður arbeiðs- loysistryggingin ein skip- an, sum kann kallast ein her og nú skipan“, og tí vilja gjeldini eisini fylgja gongdini í samfelagnum ella konjunkturinum Í tíðum við lágum kon- junkturum, har arbeiðs- loysið er stórt, vil tað verða eitt incitament til at halda aftur i lønarkravi. Um man vil hava meira stødug gjøld, er tað neyð- ugt at yvirfíggja í góðum tíðum við lítlum arbeiðs- loysi. Í Danmark fíggja tryggingartakarar og allir arbeiðsgevarar við festum gjaldi, sum ikki er tengt at figgjartørvinum, restfígg- ingina átekur sær. staturin Ein ynskiligur megu- leiki, sum verður nevndur tíðum í Danmark er, at statspart urin YV erður en londum er, er ein skipan vid lofti, eins og æt lanin er i Føroyum. Hetta er gald- Tyskland, Holland, medan Belgia onki loft hevur, men har er gjaldid bert 0,87% fy andi fyri Frankaríki og i løntakarar og 1,33% fy arar. I Tysklandi verda i prinsippinum pengar savnadir upp í góðum tid- um, men orsakað av at ar- beiðsloysi hevur verið har síðani miðskeiðis í sjeyti- árunum, hevur staturin goldið til skipanina. Fyri ell EF-lond er út- gjaldið eitt fast gjald sum t.d. í Englandi, ella sum partur av avvarðandi løn Fyri næstan øll EF-lond er tað ein treyt fyri at fáa út- goldið pengar frá trygg- ingini, at ein hevur verið aktivur á arbeiðsmarknað- inum. Bruttoskatturin í líki av tvungnum gjøldum til sosialar skipanir er serliga at finna í londum, sum hava lagt teirra sosialu trygdarskipan eftir in- spiratión frá tí preussisku avlamistryggingarlógini frá 1889. Hesi gjøld hava sostatt eina sosialpolitiska bak- grund, heldur enn eina skattapolitiska. Tey tvungnu sosialu rjøldini verða serliga rukt til fígging av pen arbeiðsloysis sjúkradag- pengum og innan heilsu- ekið. Har verður goldið inn eitt gjald frá bæði ar beiðstakarum og lentakar um. Gjøldini til tvungnar sosialar skipanir eru ofta at finna á markinum ímill- um skatt og tryggingar- premiur. Skattur verður tekniskt defineraður sum eitt tvungið gjald, sum verður útskrivað til tann almenna sektorin, uttan at tann almenni sektorurin afturfyri gevur nakað ávíst ella tilsvarandi veiting Tá ið tvungnar sosialar skipanir verða kallaðar skattur, so skyldast tað soleiðis, at gjeldini eru tvungin, og at tær ein støku veitingarnar ikki í nóg stóran mun mótsvara teimum einsteku gieldun- um. Umframt tey sosialu gjeldini, sum falla innan- fyri hugtakið skattur, so eru tað eisini ein reð av skipanum í teimum vest- ureuropeisku londunu, sum falla uttanfyri. Um skeitt verður at skattatrýstinum býtt út á skatta- sløg, so sær soleiðis út í hesum londum: Beinleiðis skattir Danmark 37,9 Holland 15,9 Feroyar 29,0 EF meðal 13,7 Tyskland 12,5 Spania 12,2 Obeinleidis Sosial skattir gjøld Íalt 23,0 2,9 63,8 13,8 21,7 51,3 16,7 0,6 46,3 14,9 16,0 44,7 13,7 18,4 44,5 11,7 14,4 38,3 Kelda: Skattepolitisk redegørelse og LRF Samanberingin visir, at meðan bert lítil partur av skattinum í Danmark og næstan eingin i Føroyum (einans Trygdargrunnur lentakarans og gjøld til sjúkrakassan) verður kravdur inn sum sosial gjeld, so verður stersti parturin av skattinum í EF-londunum kravdur inn um sosial gjøld. Sum sosial gjøld skulu skiljast skyldubundin gjeld til sosialar skipanir, sum t.d. viðvíkjandi ar- beiðsloysi, sjúku, barns- burði og eftirløn. Bæði lontakari og arbeiðsgevari gjalda inn í hesar skipanir. Í Noreg og Sveríki eru sosial gjeld eisini mun- andi partur av samlaða skattinum. Tað er somuleiðis í hes- um viðfangi vert at nevna, at viðvíkjandi steðuni hjá teimum sjálvsteðugt vinnurekandi, so eru tær flestu skipanirnar rundan um okkum, bæði í norður lendskum og í EF saman- hangi soleiðis, at skipan irnar als ikki taka sjálv- stødugt vinnurekandi við, men tad er so gjørt i Dan- mark, partvis eisini i Svø ríki, og so vítt eg skilji eisini í Luxenburg Tað er somuleiðis eisini vert at siga frá, at á heysti í fjør var i Danmark eitt kjak um at arbeiðsloysis- tryggingin skuldi gerast tvungin, ein samhaldsfest skipan fyri allar lontakar- ar, og eitt tað fyrsta, ið nývaldi forsætisráðharrin í Svøriki, Carl Bildt, boðaði frá, var, at rættast var, at teirra skipan somu leiðis gjordist ein tvungin skipan. Tískil er okkara uppskot við tvungnari skipan ikki eitt ókent fyri- brigdi, men heldur eitt fyribrigdi, sum er heilt og fult í tráð við tær skipanir, sum eru mest kendar utt- an um okkum. Enn einaferð er kanska vert at leggja dent á, at orsøkirnar til, at lands- stýrið nú hevur skotið upp at gera eina tvungna skip- an, har ið arbeiðsbólkurin hevur skotið upp at gera eina sjálvbodna skipan hvat viðvíkur lentakar- um, eru tvær. Tann fyrra er, at ásanna verður, at ar- beiðsloysið er ein samfe- lagsskaptur trupulleiki, og tí eiga ell í samfe- lagnum at kenna ábyrgd av at loysa og hjálpa teim- um, sum koma illa fyri í hesum døgum. Ikki ber til at áleggja åvisum pørtum á arbeiðsmarknaðinum ta uppgávu einsamellum at beta um fylgjurnar av hesum. Hin orsekin er tann, at var skipanin sjálvboðin, so er lítil ivi um, at man kanska eina- ferð í heyst ella í vetur meguliga hevði komið í ein figgjartørv, og tá hevði stýrið fyri arbeiðs- loysistryggingina ikki havt so nógv at velja í annað enn at fyrisláa, at prosentið frá teimum 2 varð hækkað til kanska 214 ella 3%. Vit vita, at Føroya Arbeidarafelag hevur boðað frå, at 2% er eitt prosentgjald, sum teir kunnu góðtaka, men ein og hver hækking vil verða mett við eini sera stórari harnæst hava vit latið okkum sagt at reiðarafelagið á arbeiðs- gevarasíðuni heldur, at 2% er í nógv neira lagi fyri teirra viðkomandi, og at »skepsis«, og teir neyvan vilja ganga við til, at prosentið verður hækkað upp um tey 2. Hvørji stig skal so stýr- ið mæla til at taka. Jú, stýrið heyði komið til ta nidurstødu, at nú var eitt at gera, og tað var at spæla bóltin víðari til Før- oya Landsstýri. Lands stýrið hevdi tá ikki havt so nógv at valt ímillum. Eitt var at farið niðan í løgtingid og broytt lógina og hækkað prosentið upp um tey 2 og harvið fingið stórar partar av lentak- arasíðuni, kanska alla, partar av arbeiðsgevara- síðuni, meguliga alla, at verið ímóti skipanini, og