mikudagur 16. apríl 2003síða 8

Nr. 74 - 16. apríl 2003 15 UTTAN ÚR HEIMI Nógvir arábarar eru seinastu dagarnar tvingaðir at flyta úr bygdunum við býin Kirkuk har norðuri í Irak. Hildið verður, at fleiri túsund eru longu noyddir burtur haðani IRAK Árni Joensen Frágreiðingar, sum eru kom- nar úr Norðurirak seinastu dagarnar, siga, at kurdar hava rikið nógvar arábarar burtur úr fleiri bygdum á leiðini við býin Kirkuk. Amerikanska blaðið The New York Times vil vera við, at kurdarnir hava longu rikið fleiri túsund arábarar frá húsi og heimi. Mannarættindafelagsskap urin Human Rights Watch sigur seg frá sínum medar- beiðarum í Irak, at í minsta lagi 2.000 arábarar eru riknir úr bygdum sínum. The New York Times skrivar, at teir burturriknu arábararnir royna at lív- bjarga sær sum frægast uttan fyri bygdirnar, sum teir eru riknir úr. Í nógvum førum er talan um bæði gomul og børn, sum einki hava at búgva í, og sum hvørki hava vatn, mat ella heilivág, skrivar blaðið. Í sjálvum Kirkuk og bygdunum við býin búgva kurdar, arábarar, turkmenar og fleiri aðrir etniskir minnilutar. Stýrið hjá Sadd- am Hussein royndi at trýsta kurdarnar longur norður, samstundis sum arábarar vórðu eggjaðir til at flyta hagar ístaðin. Nú stýrið í Bagdad er fallið, vilja kurd- arnir sleppa aftur til bygdir- nar, har teir einaferð búðu, og hetta hevur nú elvt til trupulleikar. Sambært The New York Times hava leiðarar í kurd- iskum felagsskapum biðið limir sínar geva arábar- unum boð um at flyta úr bygdunum innan tríggjar dagar, og hetta skulu ameri- kanararnir hava góðtikið. – Vit hava fingið boð frá flokki okkara um, at fólk skulu flyta aftur hagar, tey upprunaliga búðu, og hes- um boðum fylgja vit, sigur næstformaðurin í kurdiska flokkinum PUK við The New York Times. Turkaland hóttir Eisini turkmenararnir har norðuri í Irak kæra seg um, at teir fáa ikki frið fyri kurdunum. Sagt verður, at nógvir turkmenar hava út- vegað sær vápn, so teir kunnu verja seg, og Turka- land hevur boðað frá, at gera kurdarnir seg inn á turkmenararnar, fer Turka- land at senda hermenn til økið at forða áganginum. Amerikanararnir hava roynt at sissa turkar við at siga, at amerikanski herurin fer at átaka sær at skipa fyri friði í Kirkuk. Amerikansku hermenn- inir royna eisini at fáa part- arnar at samstarva, og sunnudagin eydnaðist tað at skipa eitt ráð við átjan um- boðum, seks kurdum, seks arábarum og seks turkmen- um. Uppgávan hjá ráðnum verður at forða fyri lógloysi og at endurreisa tær al- mennu tænasturnar, men enn hevur ráðið ikki havt sín fyrsta fund. Etnisk útreinskan í Norðurirak Fleiri arábarar har norðuri í Irak hava eins og hesin maðurin fingið sær vápn, so teir kunnu verja seg ímóti kurdunum. Nú irakska mótstøð- an er at kalla burturi, hava amerikansku hermenninir hert leitingina eftir hóp- oyðingarvápnum hjá Saddam-stýrinum. Kríggið sjálvt hevur ikki avdúkað nøkur tílík vápn HÓPOYÐINGARVÁPN Árni Joensen Fyri hvønn dag sum gong- ur, veksur trýstið á stjórn- ina í Washington um at leggja fram prógv fyri, at Irak veruliga hevur hóp- oyðingarvápn. Tí so leingi eingi tílík vápn eru funnin, stendur trúvirðið hjá bæði George W. Bush, forseta og Tony Blair, forsætisráð- harra í váða. Tað vóru júst hesi vápnini, sum vóru tann almenna grundgevingin fyri at leypa á Irak. Fyrradagin kunngjørdi amerikanska herleiðslan í Qatar, at hon hevur sett sær fyri at leita eftir hópoyðing- arvápnum á 36 støðum ymsastaðni í Irak. Talan er um ein part av teimum støðunum, sum amerikan- arar hava nevnt fyrr sum møguligar hópoyðingar- vápnagoymslur so sum rann- sóknarstovur, verksmiðjur og herstøðir. Í verjumálaráðnum Penta- gon vóna tey, at leitingin fer at geva úrslit skjótt, men tey hava kortini nevnt, at arbeiðið kann fara at taka ein mánað. Teir amerikansku og bretsku hermenninir hava fleiri ferðir boðað frá, at teir hava sæð tekin um, at Irak fjalir hópoyðingar- vápn. Teir hava funnið eitt nú gassmaskur, serligar trygdarbúnar og evni, sum eru ætlað at verja ímóti gasseitran. Fleiri ferðir hava teir tikið royndir av tí, sum teir hava funnið, men eins og vápnaeftirlitsmenn- inir hjá ST eru teir hvørja ferð komnir til ta niður- støðu, at talan var kortini ikki um hópoyðingarvápn, men heldur okkurt evni ímóti illgrasi ella okkurt annað lógligt evni. Ikki í iva Stjórnin í Washington er kortini ikki í iva um, at hópoyðingarvápnini eru onkunstaðni. Stjórnin sigur, at bæði amerikanskar og bretskar fregnartænastufrá- greiðingar vísa, at irakar hava fingist við at gera bæði evnafrøðilig og lív- frøðilig vápn. At hermenninir ikki hava funnið nøkur slík vápn kemst av, at irakar eru vorðnir sannir meistarar í at fjala tey, siga talsmenn hjá stjórnini í Washington. – Vápnaeftirlitsmenninir hjá ST funnu eingi hópoyð- ingarvápn, og vit fara held- ur ikki at finna tey, fyrr enn vit hava fingið møguleika at tosa við teir menninar, sum kunnu siga okkum, hvar tey eru fjald, segði Donald Rumsfeld, verju- málaráðharri, sunnudagin. Seinastu dagarnar eru amerikansku leiðararnir farnir at finnast at Sýria- landi. Ein av orsøkunum er, at sambært amerikanar- unum eru fleiri av teimum monnunum, sum vita um tey iraksku hópoyðingar- vápnini, flýddir til Sýria- lands. Óheftar eftirlitsmenn Amerikanska blaðið Wash- ington Post skrivaði fyrra- dagin, at finna amerikanar- arnir hópoyðingarvápn í Irak, kann USA vera bund- ið til at lata óheftar vápna- eftirlitsmenn kanna tað, sum funnið er til tess at vátta, at amerikanararnir siga satt. Hetta sigur blaðið seg hava fingið at vita frá keldum í Bush-stjórnini og frá vápnaserfrøðingum. Keldurnar vísa á altjóða sáttmálan frá 1993, sum bannar londum at menna, framleiða og at goyma evnafrøðilig vápn. Irak hevur ongantíð skrivað undir sáttmálan, men tað hevur USA gjørt saman við 150 øðrum londum. Finna amerikanararnir tey ólóg- ligu vápnini í Irak, noyðist landið at halda seg til regl- urnar í altjóða sáttmála- num, skrivar Washington Post. Sambært blaðnum hava embætismenn hjá Bush- stjórnini umrøtt sáttmálan, og hvussu ymsar reglur í honum skulu tulkast, men semja er ikki um tulkingar- nar, skrivar blaðið. Óheftir amerikanskir vápnaserfrøðingar hava mælt stjórnini til at lata al- tjóða eftirlitsmenn kanna og oyðileggja møgulig evnafrøðilig og lívfrøðilig vápn, verða tey funnin í Irak. Teir halda, at ein slík- ur framferðarháttur hevði gjørt tað lættari hjá ameri- kanarum og bretum at sannført altjóða samfelagið um, at tað var rætt at fara í kríggj við Irak. Leita nú eftir hópoyðingarvápnum 15 14 Nr. 74 - 16. apríl 2003 UTTAN ÚR HEIMI Verjumálaráðið Pentagon og Donald Rumsfeld, verjumálaráðharri ætlaðu at leypa á Irak, tá kríggið í Irak var av, men forsetin vrtakaði ætlanina KRÍGSÆTLANIR Árni Joensen Fyri nøkrum vikum síðani bað amerikanski verjumála- ráðharrin, Donald Rums- feld, nakrar av medarbeið- arum sínum í verjumála- ráðnum Pentagon leggja eina ætlan um, hvussu USA skuldi leypa á Sýrialand, tá kríggið í Irak varð liðugt. Grundgevingin hjá ráð- harranum var, at Sýrialand hevði latið Irak vápn, og tí landið skal hava samband við yvirgangsvirksemi. Tað er bretska blaðið The Guardian, sum avdúkar ætlanina hjá Rumsfeld. Sambært blaðnum bað ráð- harrin Doug Feith, vara- verjumálaráðharra í polit- iskum viðurskiftum, og William Luti, leiðara á ætlanardeildini hjá Penta- gon, leggja álopsætlanina. The Guardian vísir í hesum sambandi á, at longu í 1996 mæltu Doug Feith og aðrir republikanarar Ísrael til at gera eitt átak ímóti Sýria- landi. Men ætlanin hjá Rums- feld varð av ongum, tí George W. Bush, forseti steðgaði henni, skrivar The Guard- ian. Seinastu dagarnar hava bæði Donald Rumsfeld og Colin Powell, uttanríkisráð- harri ávarað Sýrialand ímóti at hýsa fyrrverandi irakskum leiðarum, og ill- grunin um, at landið hevur hópoyðingarvápn, hevur eisini verið nevndur. Í gjár hótti Powell sýrar við diplo- matiskum tiltøkum og handilstiltøkum, vil landið ikki samstarva, sum hann málbar seg. Ísraelski forsætisráðharr- in, Ariel Sharon, hevur eis- ini hert sínar atfinningar at Sýrialandi. Í gjár segði hann, at sýriski forsetin, Bashar al-Assad, er ein vandamikil maður, tí hann kann fara skeivur av makt- javnvágini millum Sýria- land og Ísrael. Herviliga lungnasjúk- an SARS kann gerast ein líka deyðilig um- farssjúka sum span- skasjúka, ið kravdi millum 30 og 40 milliónir mannalív í árunum 1918 og 1919 SARS Árni Joensen Tað heldur Kåre Mølbak, sum er yvirlækni á danska Serumstovninum. Hann sigur, at fer SARS at breiða seg til tey fátæk- astu og tættast bygdu økini í Asia so sum India ella til Afrika, kann tað fáa ræðu- ligar avleiðingar. Sum er doyggja millum trý og fýra prosent av teim- um, sum fáa sjúkuna, og tað er ikki nógv meiri enn av einari vanligari influ- ensu. Men fyritreytin fyri, at hetta er so, er, at sjúk- lingarnir fáa ta røttu við- gerðina. Rakar sjúkan øki, har heilsuverkið er vána- ligt, verður myndin heilt ein onnur, sigur danski yvir- læknin. Kåre Mølbak heldur, at tað er hesin vandin, sum hevur fingið alheimsheilsu- stovnin WHO at ráða fólki frá at ferðast til tey økini, har sjúkan gongur. – Eitt eru tær heilsuligu avleiðingarnar av sjúkuni. Nakað annað er, at sjúkan eisini er tyngjandi fyri sam- felagsbúskapin og heilsu- verkið í teimum økjunum, sum verða meinast rakt av henni, sigur Kåre Mølbak. WHO hevur higartil skrásett 3.169 tilburðir av SARS. 144 fólk eru deyð av sjúkuni, og 1.499 fólk fáa viðgerð, sigur WHO. Rumsfeld ætlaði at leypa á Sýrialand aftan á Irak Donald Rumsfeld. Fyri nøkrum vikum síðani bað hann sínar embætismenn fyrireika álop á Sýrialand, men Bush steðgaði ætlan hansara. SARS kann fara at krevja fleiri milliónir mannalív Styðja Abbas Teir flestu palestinararnir styðja Mahmoud Abbas, sum herfyri varð valdur til tann fyrsta forsætisráð- harran í teimum níggju ára gomlu palestinsku sjálv- stýrisøkjunum. Ein meiningakanning vísir, at 64 prosent av teimum spurdu styðja Abbas. 70 prosent svaraðu, at hann eig- ur at fara undir friðarsamráðingar við Ísrael sum skjótast, men bert 39 prosent halda, at tað fer at eydn- ast honum at fáa tamarhald á teimum víðgongdu felagsskapunum og at fáa teir at ganga undir ein vápnahvíldarsáttmála. Sambært kanningini halda 43 prosent av palestin- unum, at Mahmoud Abbas er førur fyri at vinna sær álit ímillum palestinar, og tey halda eisini, at skipanin við einum forsætisráðharra fer at gera støðuna hjá Yasser Arafat, forseta veikari. Stuðla krígnum Bretar hava eina heilt aðra uppfatan av krígnum í Irak nú, enn teir høvdu, áðrenn kríggið byrjaði. Tá vóru nógvir bretar ímóti, at Bretland skuldi senda hermenn til Irak at hjálpa amerikanarunum at leypa á Irak, men nú siga 63 prosent av teimum spur- du í einari meiningakanning, at tey taka undir við, at Bretland hevur virkað við til at koyra stýrið hjá Sadd- am Hussein frá. Fyri einari viku síðani søgdu 56 pro- sent tað sama. Miðskeiðis í februar vóru stórar mótmælisgongur í London ímóti krígsætlanini, og tá vístu meininga- kanningar, at bert 38 prosent av bretunum tóku undir við ætlanini at leypa á Irak. Onnur ferðamál Kríggið í Irak hevur stóra ávirkan á ferðavinnuna. Á donsku ferðavinnustovunum verður sagt, at ferða- seðlasølan til Turkalands er minkað niður í helvt, samstundis sum áhugin fyri at halda summarfrí við Miðjarðarhavið er vaksin nógv. Ein av donsku ferða- vinnustovunum, Star Tour, sigur, at har hava fólk ser- liga víst áhuga fyri at fara til oyggjar so sum Mal- lorca, Menorca, Kos og Kanarisku Oyggjarnar. Á hesum leiðunum verður neyðugt við eyka flogførum, meðan fleiri ætlaðar flogferðir til Turkalands í summ- ar eru avlýstar ella útsettar. Undir Flógvakrígnum í 1991 minkaði eftirspurn- ingurin eftir frítíðarferðum næstan 50 prosent. Í sam- bandi við hetta kríggið er fyribils talan um 20 prosent minking, siga donsku ferðavinnustovurnar. Denktash hevur skyldina ST-trygdarráðið gevur nú turkiska leiðaranum á Kýp- ros, Rauf Denktash, skyldina av, at einki kom burtur úr samráðingunum um at samskipa tann turkiska og tann grikska partin av oynni. Øll tey fimtan limalondini í trygdarráðnum at- kvøddu fyri einari samtykt, sum sigur, at Denktash gjørdi alt ov lítið fyri at fáa glið á samráðingarnar, og londini mæla honum til at fara aftur til samráðingar- borðið. Kortini ásanna diplomatar hjá ST, at útlitini fyri einum nýggjum samráðingarumfari eru vánalig, tí hvørgin parturin tykist serliga hugaður fyri at taka samráðngarnar uppaftur. ST-aðalskrivarin, Kofi Annan, kom fyri einum mánað síðani við einum uppskoti um at halda fólka- atkvøðu á Kýpros um at samskipa teir báðar partar- nar, men hesum vísti Rauf Denktash aftur alt fyri eitt. Hann legði afturat, at hann fer ongantíð at ganga við til eina fólkaatkvøðu um sameining. C M Y K 14