leygardagur 25. juli 1992síða 12

Ruilupyisan Eg kann ikki torga rullu- pylsu. Eg havi satt stikni til henda vidskera og havi havt tað frá barnsbeini av, ja, enn dagin í dag vil eg klíggja, skuldi ein biti vilt seg av Ó- vart á tunguna. Kanska kemur hetta av, at tey hava ovfylt meg á ungum árum við hesum kost, eg havi kanska etið heming á meg, sum tey siga, men eg veit ikki kortini. Tí tað finst mat- ur, sum eg ikki kundi torga sum barn, men sum eg í dag haldi vera satt lystimeti. Bara ikki rullupylsa. Hon býður mær framvegis ímóu, og eg veit ikki rættiliga hví. Hon sá so samantrongd út, so treisk og forrend. Hon hevði onga sál líkasum. Ið hvussu er ikki í minum eyg- um Eg kann saktans ltva uttan rullupylsu, og kortini havi eg nakað, ið minnir um undirlutakenslu av henni. Tað er, sum liggur hon har so samanstungin og háðar meg og peikar at mær og heldur meg vera nakað av einum vituggi, ið ikki dugir at meta um Guds góðu gáv- ur, og tað dámar mær einki, eingin hevði dámað tað Eg veit, attaðeru tey, sum halda, at sumt av mati, Ld. i einum krovi, hevur nakað, ið minnir um sál. Eitt nú Sigurd Jænsen í sínum framúrskarandi og geniala essay "Hugskot uppi yvir einum hálvpiðaðum há- ryggi". Í hansara teksti hev- ur háryggurin mestsum fingið sál. Men eg fari at loyva mær at pástanda, at taðer Sigurd, ið hevur sælu- gjørt hann. At hann líkasum hevur lagt sína egnu sál í hann. Bert skaldskapurin kann geva deyðum lutum sál. Eitt nú einum háryggi. Ella eini rullupylsu. (Smb. H. C. Andersen) Bókin Ja, eg kann saktans liva utt- an rullupylsu, men ikki utt- an bøkur. Varð bókin nokt- ad mær, heyði tað ikki lirrað eftir í mær. Tað vil siga, at kroppurin kanska hevði hór-að undan, men alt hitt, sum vit hava fingið um- framt", ut vita, ta hevði sovnað burtur av verðini sum ein planta, ið missir sínar røtur. Mær dámdi sera væl at lesa sum smádrongur, eg "súlundaði bøkurnar”, havi eg skrivað onkustaðri. Einaferð kastaði ein maður, ein jarðbundin sál, mær fyri henda hungur og skammaði meg út: At sita og húka uppi yvir bókum í staðin fyri at gera okkurt til nyttu, hvør)- um líkist tí? Et bøkurnar, royn tað, og vita, hvussu tað gagnast. Merkiligt, at summi fólk skulu bera bøkur saman við mat, meta tær javnt við rullupylsu og breyð, sum høvdu tær okkurt við búkin , 'Eg dugi ikki at skilja, at folk skulu gjalda minni fyri eina bók enn t.d. eitt breyð ella eina rullupylsu. So einfalt er tað“. (Sitat). at gera. Eg súlundaði bøk- urnar, skrivaði eg vissuliga, men eg át tær ikki, tað var ikki permuna og pappírið, egslúku, men tað sum stóð á pappírinum, orðini, inni- haldið. Ella skulu vit rópa tað "sálina", skulu vit vága tað? Hví ikki? Bókin hevur nevniliga tað fram um rullu- pylsuna, at hon hevur eina sál. Er tað kanska tí, summi hava sovorðið fortreð av henni? Ja, merkiligt sum summi hava stikni til bókina, sum var hon ein deyðiligur fígg- indi, ein smittandi pest. Hvat hevur hon ikki staðið fyri skotum gjøgnum tíðir- nar, rámt av dómi og for- bannilsi, brend á báli. Hjartanna hjarta Í bóklinginum "Íkast til 1984" komi eg eitt sindur inn á hetta fyribrigdið og spyrji meg sjálvan, hvussu tað ber til, at politisku út- síðukreftirnar, bæði vinstru- og høgrumegin, al- tíð seta sín blóðhæl á "land- sins sál". (Ja, soleiðis mál- beri eg meg). Hvat ræðast hesar kreftir, spyrji eg. Hvat er tað fyri ein veldigur fígg- indi, tær síggja? Og eg royni at svara mær sjálvum har í bóklinginum. Fyribrigdið er als ikki nytt. Sum dómi um tað, nevni enska skaldid Shelley. Shelley doydi bert 29 åra gamal av eini drukni- eg vanlukku, forfylgdur, 6- kendur og hatadur "Hetta býtta tvætlid av einum delirtumsdroymara", skrivaði eitt blað. "Fyri ein slíkan mann hevði tað verið sum fótur í hosu at rænt døturnar frá einum vóngóð- um pápa og liva í blóð- skemd við einum heilum húski, sum hann framinan- undan hevði sidspilt við tøi- arans skendsku snildar- brøgdum", skrivaði eitt annað. Og hver var so hetta vitt- uggið? Hann var av allar fittastu fólkum, hjálpsamur yvir um øll mørk og offraði seg fult og heilt fyri sínum neydstøddu medskapning- um. Soleiðis skrivaði Georg Brandes um hann: "Hjart- anna hjarta. Við hesum ein- faldu og djúpu orðum sam- anfataði unga kona Shelley han og sara lyndi, tey sannastu fi 1Á crioa nd Stu, 10 Sigast kundu um hann”. hevði hann gjørt? Viður- skiftini i Onglandi, ikki minst tey politisku, vóru út av lagi vánalig, og hann gjørdi vart við tað í skald- skapi sínum. Er tað ikki júst SVEIK tað, vit hava bókina og skaldskapin ul? Shelley kundi ikki lata vera, hann mátti siga sannleikan, um tað so galt lívið. Myndug- leikarnir kastaðu hatur á hann, og tað var sum fótur í hosu fyri teir at fáa fólkið ti latgeratað sama. Krossfest, krossfest, róptu teir, hóast tey ikki høvdu lisið ein bók- stav av honum. (Smb. Iran og Salman Rushdie i dag). I dag verdur Shelley hild- in at vera størsti lyrikari, livað hevur í enskt talandi heiminum. Meðan hann livdi, var eingin bók hjá honum seld í hundrað ein- tøkum. Summar ikki so frægt sum í tíggju. Hó, hó Hó, hó, hoyri eg onkran siga, steðga á, hin gamli, bøkur valdast. Tað mesta av tí, sum kemur út, er sovorð- ið hýggiskotið hoyggj, ið ikki er annað vert enn at blaka í køstin. Og taðer satt, sum tað er sagt. Tað mesta verður skrivað til undirhald, oftast stak vánaligt inni- hald, har er eingin skald- skapur í, einki lív, eingin sál, hesar bøkurnar siga ikki eitt orð um nakran sann- leika, tær eru skrivaðar ein- ans við tí í hyggju at tjena pengar og so nógvar sum gjørligt, tær eru snøgt sagt ein vanligt handilsvgra sum rullupylsa og breyð, ið sum kunnugt eisini enda í køst- inum, og tað má so vera, einki ilt at siga um tað, tað veri mær so langt ífrá, — ið hvussu er so leingi hesar bøkur eru óskaðiligar sum pylsur og ikki øsa menn- iskju upp til ómensku og óndskap. Lættisoppalestur verða tær eisini róptar. Nei, her er talan um "bók- ina", ið vil sannleikan fram um alt, sum Leo Tolstoy orðbar seg. Bókina við sál, við skaldskapi. Nú hoyri eg aftur onkran koma við sínum hó, hó, tú við úni sál og tínum skaldskapi, far á vestfalli, vit kunnu ikki liva av tíni sál og tínum skald- skapi, av hasi "bókini", tú tvætlar um. Vit kunnu ikki liva uttan rullupylsu og breyð, hvat tú so sigur. Hvussu mangan havi eg ikki hoyrt og upplivað nett- upp hetta, og eg havi svarað, um ikki beinleiðis so í hugaum, soleiðis: Ein- staklingurin kann saktans vera "bókina" fyriuttan, hann doyr ikki av tí. Men eitt fólk, ein tjóð doyr, hon sálast. Nøkur demi Men ar ikki bara hugsað um Kal in: im ral kan r DOKina sum skaldskap, men Í eisini um bókina, ið umfatar 1 Í; uciagsins HV fingin alt sar gin runt, um skúlabókina, sógu- bókina, bókina í ymsum vísindum 0.s.fr. Dømi I: — Eitt fólk, ið ikki kennir sína fortíð, sum onga søgu hevur, er rótleyst, tað sveimar ólukkuligt og heimleyst í tí tóma rúmi og fer hagar, sum vindurin blæsur. Hugsið tykkum, um vit onga fortid høvdu, um vit einki vistu um okkara fortíð og ættarlidini undan okkum, um søga okkara var eitt tómt, svart hol. Hvussu ísandi kalt hevði ikki ein- semið verið. Vit høvdu øll somul gingid runt sum tómir hamar og høvdu hvørki vitad upp ella nidur, hvørki mål ella mið, høvdu eingi stadanøvn havt, ongar fiskileiðir, ongan kristin- dóm, einki, tí vit høvdu gloymtalt, tí vithgvdu einki minni havt. (At hetta haltar eitt sindur, er greitt, vit hava jú ta munnligu fråsøgnina. Og kortini, hvussu nógv hevði verið varðveitt á tann hátt). Men Gud havi lov, vit hava fingið ein hóp av bók- um í søgu. Tað arbeiðið hes- ir søguskrivarar avrika, kann als ikki metast i peng- um. Hesi skrivandi fólk eru av sonnum landsins aðal- korn, segði H.A. Djurhuus skald á sinni um tey. Demi II: — Ella vit kunnu hugsa okkum standin, um ongar skúlabókur vóru. So var heldur eingin skúli, eingin útbúgving, hvørki læknar ella sjúkrasystrar, hvorki skiparar, navigatør- arellamaskinmeistarar. Vit høvdu einki mål havt, onga vitan, onga mentan. Vit høvdu ligið og kropið inni í eini søguleysari steingld. Hó, hó, hoyri eg aftur onkran siga. Vitkunnu altíð brúka danskar skúlabókur, og so er, men tað verður eitt veldugt arbeiði gjørt at skriva og útvega skúlunum tilfar á føriskum. Skal hetta nú verða tarnað úr erva? Bert at brúkt danskar skúla- bøkur hevði í longdini verið okkara málsligi og mentun- arligi deyði. So hevði verið ólíka lættari og ómakaleys- ari bara at flutt allar Føroy- arniður til Esbjerg. Men við ongum flaggi. Tað hevði verið stór skomm at tikið tað við. Dømi IM: Ella um vit hugsa um bøkur í vísindum, politikki, religión o.s.fr. 0.s.fr. Følksins sål Men undirritadi loyvir sær at leggja serligan dent å bókina í skaldskapi. Hon gevur eini tjóð, einum fólki mál. Hon letur tað í orð, sum býr í fólkinum. Hon er landsins sál. Tá ið Janus yrkir. "Mítt land hevur tostrað eitt ravnaslag, fegn- ast tað flýgur um nætur...", ) vísir hann á eina minni hepna og vakra síðu í sam-