týsdagur 4. august 1992síða 14

Síða 14 Um tað bráðvakra „ og tað torskilta Sosialurin og Sjónvarpið hava kent seg kallað at fara rættiliga í hernað ímót Olavsøkuframsyningini. Ætlanin kann hava verið, at hetta skuldi snúgva seg um úrvalið og listaverkini, og hetta kundi so ført til, at framsýningin varð um mæld, listafólkunum til um- hugsunar. Men varð ikki. Ístaðin hendi nak- að heilt annað. Líkt er til, at ein neisti onkursvegna hev ur fest í ógvusligar inni- byrgdar agressiónir. Undan kavi kemur ein beinleiðis andstygd ímóti nøkrum samfelagsborgarum, 10 kalladir verda »listaelitan«, >tey etableraðu<, >tey stóru og kendu«, ið vilja >SVANSa<, >dominera<, fremja >eimaræði< og ong- um ødrum sleppa framat og halda ungdóminumniðri, ið hótta kann teirra priviliger- aðu stæðu, ið byggir á >snobbarí, hátíðarligheit og leiung eftir støðu, ið byggir á >snobbarí, hátíðarligheit og leiting eftir >sál<<. Við »kaldari hond... er nógv frá- lík list hildin uttan fyri framsýningina<. Í lesara- brøvum og viðtalum verða allar hugsandi illgitingar leitaðar fram — m.a. tann, at hugsað verður í um, hvør innsendarin er »nevndin átti als ikki at vit- 20, hvør listamadurin ella -kvinnan er, medan dømt verdur«. At geva nevndini, ið stilar fyri, høvi ul at svara øllum hesum skuldseting- um, hevur sjålvsagt eingin stundir til, nå bålini loga. lllgitanin av teirri so- nevndu »elituni« er ódám- lig. Einki av listafólkum okkara kundi funnið upp á at brúkt hetta heitu. Tað verður gjørt ul nakað ill- grunavert at duga sítt ar- beidi og verasoleiðis fyri, at verið hepnast. Hetta erjú tann skinbarliga Jantelóg hjá Aksel Sandemose, ið kemur í gildi. Nú hildu vit annars, at hon var ikki rætti- liga galdandi í Føroyum, hóast ein kundi ræðast fyri tí í so lítlum samfelag. Listafelag Føroya, ið stilar fyri framsyningini, er eitt åhugafelag, ið hevur til endamál at stuðla føroysk- ari list. Hvor, sum vil, kann vera limur, limatalid er um 350. Hetta er sostatt ikki felagið hjá yrkislistafólk- unum — tey hava sítt egna felag, Føroysk Myndlista- fólk. Av teimum 5 nevnd- arlimunum í Listafelag Før- oya plagar 1 at vera lista- soleiðis fyrsta lagi fólk, tó, hetta stendur einki um í lógini. Felagið varð stovnað í 1941, í 1948 varð tann fyrsta Olavsøkufram- syningin hildin, frå 1950 hevur hon verid å hvørjum ári. Felagið heitir á nøkur listafólk at stíla fyri Olav- søkuframsyningini, hesi eru ikki tey somu á hvørjum ári, í ár vóru tað tey ungu listafólkini Arker Morten- sen, Andrias Andreasen og Øssur Johannesen, sum saman vid Guðrið Poulsen og Amariel Norðoy skipaðu fyri. Janus Kamban setti myndaskránna saman, sum hann hevur gjørt í so mong ár. Nú kann hvor sær gera sær metingar um hesi fólk umboða ta illgrunasomu »elituna«. Tey seinnu árini eru so mong verk send inn, at pláss hevur einans verið fyri helminginum. Eitt úrval verður gjørt, og sjálvsagt roynir nevndin at leggja dent á listarliga góðsku — og at fáa eina góða heild fram. Tað munnu nú vera eini 8 ár síðan eg sat í hesi fram- syningarnevnd, men eg trúgvi ikki eina løtu, at tað kemur henni ul hugs at halda ungdommiligum royndum, stuttleika og sprelli« niðri við kaldari hond. Tvørturim6u — tað eg kenni ul eru øll líka spent upp á, hvat kemur av nýggj- um, hverjar ungar gávur eru at siggja, og vanligt er, at ey ungu »debutera« á hesi framsýning. Nú skilji eg, at ein orsøk til øsingina, er at ein ungur maður hevur ikki fingið síni verk við — eg havi ikki sæð tey og kann tí ikki meta um avgerðina, men eg gangi út frá, at blaðfólkini hava eitt grundarlag at meta á. Um so er, er tó einki legið í tí, at meiningarnar kunnu vera ymiskar. So mikið veiteg, at tað at ein maður er ungur í árum, nýtist ikki at merkja tað sama sum at hann um- boðar nakað nýtt og óspilt. Tann, sum í dag umboðar tað frískasta og uppruna- ligasta í føroyskari list, er 72 ára gamal. Tað er jú altíð hugstoytt, tá ið ikki gongst, sum ein hevði ætlað — men er tað satt, at hetta er so stórur sorgarleikur? I ítróttinum verður valt út — einans 11 mans kunnu spæla á lands- liðnum. Onkur verður vón- brotin, tað er eyðsæð. Í einum orkestri kann einans eitt ávíst tal av tónleikarum vera. Tað er mong, ið ikki fáa ta útbúgving, tey ynskja sær — at skúlaskapur byggir á próvígkur, sum summi ikki klára, tykist vera van- liga viðurkent. Innan júst myndlistina ert tú ikki so illa staddur. Fleiri framsyningarhøli eru her í Havn, ið tú kanst fáa við sera lagaligum ella ongum treytum, mangir smáir og stórir bólkar fyrireika fram- sýningar, eitt nú >Kon- trast<, ið hevði framsýning í Listaskálanum nýliga. Tað stendur einum og hvørjum frítt at stovna ein nýggjan bólk ella sýna fram einsa- mallur. Nakað annað er, at summar av framsýningun- um hava tað felags, at einki krav verður sett yvirhøvur, alt verður hongt upp í einum hurlivasa, vánaligt og gott hvørt um annað uttan fyrilit. Enntå kensluleysar fidus- myndir sleppa vid. Tætt plagar tað at hanga, soleiðis at so nógv sum møguligt kann sleppa við. Men soleiðis arbeiðir Listafelag Føroya bara ikki — tað má vera endamál fe- lagsins at vera alternativ til heta og leggja dent å góðsku. I 1948 ráddi um hjá fealgnum at livga øllum nálum, tær vóru ikki so mangar tá. Síðan hevur verið ríkur gróður, og upp- gávan má nú vera at hækka stødid, at meta okkum ein- ans við tað besta. Tað mátti einki forgjørt verið i, at hendan eina framsýningin hevði tað stavnhald. Hesin ungi maðurin eigur at dríva á, mála og tekna, menna sítt sjálvsálit og síð- an senda verk síni inn til Olavsøkuframsyningina eina aðra ferð. Ein megintrupulleiki tyk- ist vera, at amatørar og yrkislistafólk sýna fram saman. Hetta fremsta eyð- kenni hjá Olavsøkufram- sýningini er tilætlað. Tað vit vita um í gðrum londum eru amatørvirksemi og pro- fessionalitetur tveir ym- iskir heimar — áhugamálini ganga hvert sín veg. At amatgrar og professionel sýna fram saman er rættiliga sjáldsamt, so sjáld- samt, at Ólavsskuf ramsýn- ingin er vorðin gitin. Eina- ferð fekk eg áheitan úr Finnlandi um atkoma hagar at greiða frá hesum positiva fyribrigdi, at tað ber til at hava eitt listaliv, ið ikki setur mark millum amatgrar og professionel. Vit hava verið eitt sindur errin av hesum. Men kanska ber hetta ikki til longur — tað Nr. 144 — 4. august 1992 kann henda, at hetta fer í søguna, tað kann herferðin í Sjónvarpi og Sosiali kanska vera tekin um. Sjálvur haldi eg tað vera spell, um so verður. Eg sedgi í áðni, at vit høvdu einki veruligt um- mæli sæð. Hetta kann ikki vera rætt, vil onkur halda — hvat við blaðsíðu 6 í Sosial- inum nr. 142? Tað er bara tað, at hasa greinina hava vit lisið so mangar ferðir áður, enntá við somu yvirskrift, >Nýggju klæði keisarans<, so hon sigur okkum einki nýtt, og tí fáa vit tíverri líuð gagn av henni. (Neyvan var tað hetta, H. C. Andersen ætlaði við sínum flogvituga ævintýri). Í Føroyum stóð greinin í Dagblaðnum fleiri ferðir í 1970-80-árunum. Men hon kemur fram við ávísum millumbilum víða hvar, í óseriðsum bløðum og tíðarritum, eins og ség- umar um Loch-Ness djórið og tann flúgvandi borðisk- in. Í 1920-30 árunum kom greinin regluliga í týskum og soyjetuskum bløðum og tíðarritum, hetta endaði við herferð hjá Stalin og Hitler móti nýggju listini, ið førdi til, at ein hópur av heimsins mest týðandi listafólki flýddi og búsetti seg í Amerika og Onglandi - burturúr hópinum kunnu vit nevna Bela Bartók, Thomas Mann og Oskar Kokoschka. Tað er jú soleiðis, at tá ið tú skalt taka stóðu til nakað, ið er ókent og sostatt mangan <óskiljandi fyri vanlig fólk<, so noyðist tú at hugsa sjålvstdugt, og tað er sum kunnugt sera vandamikið fyri einaræðið. Tí er lista- fólk vandamikil. Men latum okkum líta at høvudsinni- haldinum í ummælinum í Sosialinum — próvfgrsluni. „Máling oyst yvir lørift, við einstøkum tilvildarlig- um strikuskapilsum inn i- millum og svakliga saman- blandaðum litum, so ein ikki ivast í, at fleiri av hes- um fólkum høvdu havt gott av at fingið kannað eyguni... Tað sær út til, at høvudsendamalid við hesi abstraktu listini er at ør- kymla sum mest, so eingin skal kunna fáa nakað burt- urúr...< Vit fáa ikki nógv at vita um, hvat Sosialurin heldur vera góða list, men onkur ábending er kortini, m.a. hesi orð, ið siga rættiliga nógv um grundsjónarmið skrivarans: >Og tað mest harmiliga av tí heila er, at fleiri av hesum góðu fólk- um... kunnu bæði avmynda, lýsa og endurgeva bæði lutir, kenslur, stemningar og annað, men velja heldur at fara ein túr í mjørkan eftir fýrakantum, ið bert variera í liti um teir eru beinir, skeiv- ir ella øvugtir. Farið ein túr í onkran barnagarð og finnið har tykkara javnlíkar — men kortini yvirmenn í sannari og hjartaligari list«. Aðra- staðni stendur >Sonn list... Vakrir litir og vgkur motiv — Stutt sagt: List!< Listafólkini skulu altso avmynda, lýsa og endur- geva, nýta vøkur motiv og vakrar litir. Her síggja vit ta stóru misskiljingina. Hetta er ikki, hevur ongantíð verrið og fer ongantíð at verða endamálið hjá listini. At vísa okkum tað væl- kenda, tað vanabundna, tað ið ikki órógvar og tekur okkum av fótum, hava vit so mangar aðrar samfelags- stuðlar at taka sær av. Sum kunnugt er ein stórur undir- haldsidnadur, ið byggir á hetta, ein hópur av filmum, bókum, tíðarritum og blød- um hava einans hetta enda mál, og hjá okkum tykjast fjølmiðlarnir við fáum und- antøkum hava at kalla ein- ans ta uppgåvuna í løtuni. Hvat skal listin? Tad ber ikki til at greida ut i æsir, hvat hon skal. Hon er so rik og fjølbroytt og ymisk, at eitt heilt liv røkkur ikki til at kenna hana. Mangur hevur roynt at tilskila, hvat hon skal, men tað er altíð óhepp- ið og miseydnast vanliga. Eitt er víst — hon vil heldur tað óvissa enn tað trygga, hon skal veraein avbjóðing, hon skal seta nýggjar spurn- ingar og leiða okkum inn á ókendar, stundum vanda- miklar leiðir. Skuldi upp- skrifin hjá Sosialinum verðið brúkt, hevði listin ongan tydning havt, bøkur hjå eitt nå Victor Hugo og Charles Dickens høvdu ikki verid skrivadar. Hetta eru megnar listaverk, ið hava ikki minni enn broytt heim- in. Filmirnir hjá Chaplin, Bergmann og Bunuel høvdu ikki verið, vit høvdu ikki búð í teimum húsum, vitbúgva í og nýtt tey klæði, vit ganga í. Tá ið kubisman kom fram sum myndlistar- lig nýhugsa, tóktssthon samtíðarfólki nógv meira torskild, enn listin á Olav- søkuframsyningini ger í dag. Men, sum danski lista- ummælarin Povl Henuing- sen tók til: »Avirkanin hjá kubismuni var so ógvuliga stór, atum ein genta í dag fer inn í eina klædnabúð í Haparanda og velur sær ein summarkjóla, so standa Braque, Léger og Picasso ósjónligir undir líðini á henni og hjálpa henni við valinum<. Men einki steðg- ar —tåi0 kubisman er komin til Haparanda, mega nyggir målarar taka ny ggjar trupul- leikar upp. Tað kann vera ringt at skilja, at listin alla tidina skal broytast. Hetta er so mødsamt. Hvi kunnu vit ikki steðga og siga, at ni má vera sum er. Uttan mun til, hvussu nógvar greinir, væl- meinandi blaðmenn skriva um tað, kann hetta tó ikki broytast. Tað hevur verið roynt so mangan til fánýtis, tí broytingin er listini í holdi borin. Vit fáa einki gjørt við tað, tað er bara soleiðis, at góð listafólk velja altíð royna at fara um mark og royna torgongdar leiðir. Nú høvdu vit júst góð- tikið litríku landslagsmáln- ingarnar hjá Ingálvi, vit høvdu vant okkum við teir — og so ferhann gud hjålpi mær at mála nakað heilt